મહાભારત · અધ્યાય 1.218

સૌમદત્તેર્વચઃ શ્રુત્વા કર્ણો વૈકર્તનો વૃષા ।
ઉવાચ વચનં કાલે કાલજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ॥

નીતિપૂર્વમિદં સર્વમુક્તં વચનમર્થવત્ ।
વચનં નાભ્યસૂયામિ શ્રૂયતાં યદ્વચસ્ત્વિતિ ॥

દ્વૈધીભાવો ન ગન્તવ્યઃ સર્વકર્મસુ માનવૈઃ ।
દ્વિધાભૂતેન મનસા અન્યત્કર્મ ન સિધ્યતિ ॥

સમ્પ્રયાણાસનાભ્યાં તુ કર્શનેન તથૈવ ચ ।
નૈતચ્છક્યં પુરં હર્તુમાક્રન્દશ્ચાપ્યશોભનઃ ॥

અવમર્દનકાલોઽત્ર મતશ્ચિન્તયતો મમ ।
યાવન્નો વૃષ્ણયઃ પાર્ષ્ણિં ન ગૃહ્ણન્તિરણપ્રિયાઃ ॥

ભવન્તશ્ચ તથા હૃષ્ટાઃ સ્વબાહુબલશાલિનઃ ।
પ્રાકારમવમૃદ્રન્તુ પરિઘાઃ પૂરયન્ત્વપિ ॥

પ્રસ્રાવયન્તુ સલિલં ક્રિયતાં વિષમં સમમ્ ।
તૃણકાષ્ઠેન મહતા ખાતમસ્ય પ્રપૂર્યતામ્ ॥

ઘુષ્યતાં રાજમાર્ગેષુ પરેષાં યો હનિષ્યતિ ।
નાગમશ્વં પદાતિં વા દાનમાનં સ લપ્સ્યતિ ॥

નાગે દશસહસ્રાણિ પઞ્ચ ચાશ્વપદાતિષુ ।
રથે વૈ દ્વિગુણં નાગાદ્વસુ દાસ્યન્તિ પાર્થિવાઃ ॥

યશ્ચ કામસુખે સક્તો બાલશ્ચ સ્થવિરશ્ચ યઃ ।
અયુદ્ધમનસો યે ચ તે તુ તિષ્ઠન્તુ ભીરવઃ ॥

પ્રદરશ્ચ ન દાતવ્યો ન ગન્તવ્યમચોદિતૈઃ ।
યશો રક્ષત ભદ્રં વો જેષ્યામો વૈ રિપૂન્વયમ્ ॥

અનુલોમાશ્ચ નો વાતાઃ સતતં મૃગપક્ષિણઃ ।
અગ્નયશ્ચ વિરાજન્તે શસ્ત્રાણિ કવચાનિ ચ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ કર્ણવચઃ શ્રુત્વા ધાર્તરાષ્ટ્રપ્રિયૈષિણઃ ।
નિર્યયુઃ પૃથિવીપાલાશ્ચાલયન્તઃ પરાન્રણે ॥

ન હિ તેષાં મનઃસક્તિરિન્દ્રિયાર્થેષુ સર્વશઃ ।
યથા પરિરપુઘ્નાનાં પ્રસભં યુદ્ધ એવ ચ ॥

વૈકર્તનપુરોવ્રાતઃ સૈન્ધવોર્મિમહાસ્વનઃ ।
દુઃશાસનમહામત્સ્યો દુર્યોધનમહાગ્રહઃ ॥

સ રાજસાગરો ભીમો ભીમઘોષપ્રદર્શનઃ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન પુરં તદપસવ્યતઃ ॥

તદનીકમનાધૃષ્યં શસ્ત્રાગ્નિવ્યાલદીપિતમ્ ।
સમુત્કમ્પિતમાજ્ઞાય ચુક્રુશુર્દ્રુપદાત્મજાઃ ॥

તે મેઘસમનિર્ઘોષૈર્બલિનઃ સ્યન્દનોત્તમૈઃ । નિર્યયુર્નગરદ્વારાત્ત્રાસયન્તઃ પરાન્ર

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ સુમિત્રઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
ચિત્રકેતુઃ સુકેતુશ્ચ ધ્વજકેતુશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

પુત્રા દ્રુપદરાજસ્ય બલવન્તો જયૈષિણઃ ।
દ્રુપદસ્ય મહાવીર્યઃ પાણ્ડરોષ્ણીષકેતનઃ ॥

પાણ્ડરવ્યજનચ્છત્રઃ પાણ્ડરધ્વજવાહનઃ ।
સ પુત્રગણમધ્યસ્થઃ શુશુભે રાજસત્તમઃ ॥

ચન્દ્રમા જ્યોતિષાં મધ્યે પૌર્ણમાસ્યામિવોદિતઃ ।
અથોદ્ધૂતપતાકાગ્રમજિહ્મગતિમવ્યયમ્ ॥

દ્રુપદાનીકમાયાન્તં કુરુસૈન્યમભિદ્રવત્ ।
તયોરુભયતો જજ્ઞે તેષાં તુ તુમુલઃ સ્વનઃ ॥

બલયોઃ સમ્પ્રસરતોઃ સરિતાં સ્રોતસોરિવ ।
પ્રકીર્ણરથનાગાશ્વૈસ્તાન્યનીકાનિ સર્વશઃ ॥

જ્યોતીંષઈવ પ્રકીર્ણાનિ સર્વતઃ પ્રચકાશિરે ।
ઉત્કૃષ્ટભેરીનિનદે સમ્પ્રવૃત્તે મહારવે ॥

અમર્ષિતા મહાત્માનઃ પાણ્ડવા નિર્યયુસ્તતઃ ।
રથાંશ્ચ મેઘનિર્ઘોષાન્યુક્તાન્પરમવાજિભિઃ ॥

ધૂન્વન્તો ધ્વજિનઃ શુભ્રાનાસ્થાય ભરતર્ષભાઃ ।
તતઃ પાણ્ડુસુતાન્દૃષ્ટ્વા રથસ્થાનાત્તકાર્મુકાન્ ॥

નૃપાણામભવત્કમ્પો વેપથુર્હૃદયેષુ ચ ।
નિર્યાતેષ્વથ પાર્થેષુ દ્રોપદં તદ્બલં રણે ॥

આવિશત્પરમો હર્ષઃ પ્રમોદશ્ચ જયં પ્રતિ ।
સુમુહૂર્તં વ્યતિકરઃ સૈન્યાનામભવદ્ભૃશમ્ ॥

તતો દ્વન્દ્વમયુધ્યન્ત મૃત્યું કૃત્વા પુરસ્કૃતમ્ ।
જઘ્નતુઃ સમરે તસ્મિન્સુમિત્રપ્રિયદર્શનૌ ॥

જયદ્રથશ્ચ કર્ણશ્ચ પશ્યતઃ સવ્યસાચિનઃ ।
અર્જુનઃ પ્રેક્ષ્ય નિહતૌ સૌમિત્રપ્રિયદર્શનૌ ॥

જયદ્રથસુતં તત્ર જઘાન પિતુરન્તિકે ।
વૃષસેનાદવરજં સુદામાનં ધનઞ્જયઃ ॥

કર્ણપુત્રં મહેષ્વાસં રથનીડાદપાતયત્ ।
તૌ સુતૌ નિહતૌ દૃષ્ટ્વા રાજસિંહૌ તરસ્વિનૌ ॥

નામૃષ્યેતાં મહાબાહૂ પ્રહારમિવ સદ્ગજૌ ।
તૌ જગ્મતુરસમ્ભ્રાન્તૌ ફલ્ગુનસ્ય રથમ્પ્રતિ ॥

પ્રતિમુક્તતલત્રાણૌ શપમાનૌ પરસ્પરમ્ ।
સન્નિપાતસ્તયોરાસીદતિઘોરો મહામૃધે ॥

વૃત્રશમ્બરયોઃ સઙ્ક્યે વજ્રિણેવ મહારણે ।
ત્રીનશ્વાઞ્જઘ્નતુસ્તસ્ય ફલ્ગુનસ્ય નર્ષભૌ ॥

તતઃ કિલિકિલાશબ્દઃ કુરૂણામભવત્તદા ।
તાન્હયાન્નિહતાન્દૃષ્ટ્વા ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ॥

નિમેષાન્તરમાત્રેણ રથમશ્વૈરયોજયત્ ।
ઉપયાતં રથં દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનપુરઃસરૌ ॥

સૌબલઃ સૌમદત્તિશ્ચ સમેયાતાં પરન્તપૌ ।
તૈઃ પઞ્ચભિરદીનાત્મા ભીમસેનો મહાબલઃ ॥

અયુધ્યત તદા વીરૈરિન્દ્રિયાર્થૈરિવેશ્વરઃ ।
તૈર્નિરુદ્ધો ન સન્ત્રાસં જગામ સમિતિઞ્જયઃ ॥

પઞ્ચભિર્દ્વિરદૈર્મત્તૈર્નિરુદ્ધ ઇવ કેસરી ।
તસ્યૈતે યુગપત્પઞ્ચ પઞ્ચભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

સારથિં વાજિનશ્ચૈવ નિન્યુર્વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।
હતાશ્વાત્સ્યન્દનશ્રેષ્ઠાદવરુહ્ય મહારથઃ ॥

ચચાર વિવિધાન્માર્ગાનસિમુદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ ।
અશ્વસ્કન્ધેષુ ચક્રેષુ યુગેષ્વીષાસુ ચૈવ હિ ॥

વ્યચરત્પાતયઞ્શત્રૂન્સુપર્ણ ઇવ ભોગિનઃ ।
વિધનુષ્કં વિકવચં વિરથં ચ સમીક્ષ્ય તમ્ ॥

અભિપેતુર્નવ્યાઘ્રા અર્જુનપ્રમુખા રથાઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ યમૌ ચ યુધિ દુર્જયૌ ॥

તસ્મિન્મહારથે યુદ્ધે પ્રવૃત્તે શરવૃષ્ટિભિઃ ।
રથધ્વજપતાકાશ્ચ સવર્મન્તરધીયત ॥

તત્પ્રવૃત્તં ચિરં કાલં યુદ્ધં સમમિવાભવત્ ।
રથેન તાન્મહાબાહુરર્જુનો વ્યધમત્પુનઃ ॥

તમાપતન્તં દૃષ્ટ્વેવ મહાબાહુર્ધનુર્ધરઃ ।
કર્ણોઽસ્ત્રવિદુષાં શ્રેષ્ઠો વારયામાસ સાયકૈઃ ॥

સ તેનાભિહતઃ પાર્થો વાસવિર્વજ્રસન્નિભાન્ ।
ત્રીઞ્શરાન્સન્દધે ક્રુદ્ધો વધાત્ક્રુદ્ધસ્ય પાણ્ડવઃ ॥

તૈઃ શરૈરાહતં કર્ણં ધ્વજયષ્ટિમુપાશ્રિતમ્ ।
અપોવાહ રથાચ્ચાશુ સૂતઃ પરપુરઞ્જયમ્ ॥

તતઃ પરાજિતે કર્ણે ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહાભયમ્ ।
વિવેશ સમુદગ્રાંશ્ચ પાણ્ડવાન્પ્રસમીક્ષ્ય તુ ॥

તત્પ્રકમ્પિતમત્યર્થં તદ્દૃષ્ટ્વા સૌબલો બલમ્ ।
ગિરા મધુરયા ચાપિ સમાશ્વાસયતાસકૃત્ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રૈસ્તતઃ સર્વૈર્દુર્યોધનપુરઃસરૈઃ ।
ધૃતં તત્પુનરેવાસીદ્બલં પાર્થપ્રપીડિતમ્ ॥

તતો દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ।
અક્રુધ્યત્સ મહાબાહુરગારં જાતુષં સ્મરન્ ॥

તતઃ સન્ગ્રામશિરસિ દદર્શ વિપુલદ્રુમમ્ ।
આયામભૂતં તિષ્ઠન્તં સ્કન્ધપઞ્ચાશદુન્નતમ્ ॥

મહાસ્કન્ધં મહોત્સેધં શક્રધ્વજમિવોચ્છ્રિતમ્ ।
તમુત્પાઠ્ય ચ પાણિભ્યામુદ્યમ્ય ચરણાવપિ ॥

અભિપેદે પરાન્સઙ્ખ્યે વજ્રપાણિરિવાસુરાન્ ।
ભીમસેનભયાર્તાનિ ફલ્ગુનાભિહતાનિ ચ ॥

ન શેકુસ્તાન્યનીકાનિ ધાર્તરાષ્ટ્રાણ્યુદીક્ષિતુમ્ ।
તાનિ સમ્ભ્રાન્તયોધાનિ શ્રાન્તવાજિગજાનિ ચ ॥

દિશઃ પ્રાકાલયદ્ભીમો દિવીવાભ્રાણિ મારુતઃ ।
તાન્નિવૃત્તાન્નિરાનન્દાન્નરવારણવાજિનઃ ॥

નાનુસસ્રુર્ન ચાજઘ્નુર્નોચુઃ કિઞ્ચિચ્ચ દારુણમ્ ।
સ્વમેવ શિબિરં જગ્મુઃ ક્ષત્રિયાઃ શરવિક્ષતાઃ ॥

પરેઽપ્યભિયયુર્હૃષ્ટાઃ પુરં પૌરસુખાવહાઃ ।
મુહૂર્તમભવદ્યુદ્ધં તેષાં વૈ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

યાવત્તદ્યુદ્ધમભવન્મહદ્દેવાસુરોપમમ્ ।
તાવદેવાભવચ્છાન્તં નિવૃત્તા વૈ મહારથાઃ ॥

સુવ્રતં ચક્રિરે સર્વે સુવૃતામબ્રુવન્વધૂમ્ ।
કૃતાર્થં દ્રુપદં ચોચુર્ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ પાર્ષતમ્ ॥

શકુનિઃ સિન્ધુરાજશ્ચ કર્ણદુર્યોધનાવપિ ।
તેષાં તદાભવદ્દુઃખં હૃદિ વાચા તુ નાબ્રુવન્ ॥

તતઃ પ્રયાતા રાજાનઃ સર્વ એવ યથાગતમ્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા હિ તે સર્વે ગતા નાગપુરં તદા ॥

પ્રાગેવ પૂર્નિરોધાત્તુ પાણ્ડવૈરશ્વસાદિનઃ ।
પ્રેષિતા ગચ્છતારિષ્ટાનસ્માનાખ્યાત શૌરયે ॥

તેઽચિરેણૈવ કાલેન સમ્પ્રાપ્તા યાદવીં પુરીમ્ ।
ઊચુઃ સન્કર્ષણોપેન્દ્રૌ વચનં વચનક્ષમૌ ॥

કુશલં પાણ્ડવાઃ સર્વાનાહુઃ સ્માન્ધકવૃષ્ણયઃ ।
આત્મનશ્ચાહતાનાહુર્વિમુક્તાઞ્જાતુષાદ્ગૃહાત્ ॥

સમાજે દ્રૌપદીં લબ્ધામાહૂ રાજીવલોચનામ્ ।
આત્મનઃ સદૃશીં સર્વૈઃ શીલવૃત્તસમાધિભિઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં કૃષ્ણસ્તાનુવાચોત્તરં વચઃ ।
સર્વમેતદહં જાને વધાત્તસ્ય તુ રક્ષસઃ ॥

તત ઉદ્યોજયામાસ માધવશ્ચતુરઙ્ગિણીમ્ ।
સેનામુપાનયત્તૂર્ણં પાઞ્ચાલનગરીં પ્રતિ ॥

તતઃ સન્કર્ષણશ્ચૈવ કેશવશ્ચ મહાબલઃ ।
યાદવૈઃ સહ સર્વૈશ્ચ પાણ્ડવાનભિજગ્મતુઃ ॥

પિતૃષ્વસારં સમ્પૂજ્ય નત્વા ચૈવ તુ યાદવીમ્ ।
દ્રૌપદીં ભૂષણૈઃ શુભ્રૈર્ભૂષયિત્વા યથાવિધિ ॥

પાણ્ડવાન્હર્ષયિત્વા તુ પૂજયામાસતુશ્ચ તાન્ ।
ન્યાયતઃ પૂજિતૌ રાજ્ઞા દ્રુપદેન મહાત્મના ॥

યાદવાઃ પૂજિતાઃ સર્વે પાણ્ડવૈશ્ચ મહાત્મભિઃ ।
રેમિરે પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં તે પાઞ્ચાલપુરે તદા ॥