મહાભારત · અધ્યાય 1.214

પુરા વૈ નૈમિશારણ્યે દેવાઃ સત્રમુપાસતે ।
તત્ર વૈવસ્વતો રાજઞ્શામિત્રમકરોત્તદા ॥

તતો યમો દીક્ષિતસ્તત્ર રાજ- ન્નામારયત્કઞ્ચિદપિ પ્રજાનામ્ ।
તતઃ પ્રજાસ્તા બહુલા બભૂવુઃ કાલાતિપાતાન્મરણપ્રહીણાઃ ॥

સોમશ્ચ શક્રો વરુણઃ કુબેરઃ સાધ્યા રુદ્રા વસવોઽથાશ્વિનૌ ચ ।
પ્રજાપતિર્ભુવનસ્ય પ્રણેતા સમાજગ્મુસ્તત્ર દેવાસ્તથાઽન્યે ॥

તતોઽબ્રુવઁલ્લોકગુરું સમેતા ભયાત્તીવ્રાન્માનુષાણાં વિવૃદ્ધ્યા ।
તસ્માદ્ભયાદુદ્વિજન્તઃ સુખેપ્સવઃ પ્રયામ સર્વે શરણં ભવન્તમ્ ॥
પિતામહ ઉવાચ ।

કિં વો ભયં માનુષેભ્યો યૂયં સર્વે યદાઽમરાઃ ।
મા વો મર્ત્યસકાશાદ્વૈ ભયં ભવિતુમર્હતિ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

મર્ત્યા અમર્ત્યાઃ સંવૃત્તા ન વિશેષોઽસ્તિ કશ્ચન ।
અવિશેષાદુદ્વિજન્તો વિશેષાર્થમિહાગતાઃ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

વૈવસ્વતો વ્યાપૃતઃ સત્રહેતો- સ્તેન ત્વિમે ન મ્રિયન્તે મનુષ્યાઃ ।
તસ્મિન્નેકાગ્રે કૃતસર્વકાર્યે તત એષાં ભવિતૈવાન્તકાલઃ ॥

વૈવસ્વતસ્યૈવ તનુર્વિભક્તા વીર્યેણ યુષ્માકમુત પ્રવૃદ્ધા ।
સૈષામન્તો ભવિતા હ્યન્તકાલે ન તત્ર વીર્યં ભવિતા નરેષુ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

તતસ્તુ તે પૂર્વજદેવવાક્યં શ્રુત્વા જગ્મુર્યત્ર દેવા યજન્તે ।
સમાસીનાસ્તે સમેતા મહાબલા ભાગીરથ્યાં દદૃશુઃ પુણ્ડરીકમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ તદ્વિસ્મિતાસ્તે બભૂવુ- સ્તેષામિન્દ્રસ્તત્ર શૂરો જગામ ।
સોઽપશ્યદ્યોષામથ પાવકપ્રભાં યત્ર દેવી ગઙ્ગા સતતં પ્રસૂતા ॥

સા તત્ર યોષા રુદતી જલાર્થિની ગઙ્ગાં દેવીં વ્યવગાહ્ય વ્યતિષ્ઠત્ ।
તસ્યાશ્રુબિન્દુઃ પતિતો જલે ય- સ્તત્પદ્મમાસીદથ તત્ર કાઞ્ચનમ્ ॥

તદદ્ભુતં પ્રેક્ષ્ય વજ્રી તદાની- મપૃચ્છત્તાં યોષિતમન્તિકાદ્વૈ ।
કા ત્વં ભદ્રે રોદિષિ કસ્ય હેતો- ર્વાક્યં તથ્યં કામયેઽહં બ્રવીહિ ॥
સ્ત્ર્યુવાચ ।

ત્વં વેત્સ્યસે મામિહ યાઽસ્મિ શક્ર યદર્થં ચાહં રોદિમિ મન્દભાગ્યા ।
આગચ્છ રાજન્પુરતો ગમિષ્યે દ્રષ્ટાઽસિ તદ્રોદિમિ યત્કૃતેઽહમ્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

તાં ગચ્છન્તીમન્વગચ્છત્તદાનીં સોઽપશ્યદારાત્તરુણં દર્શનીયમ્ ।
સિદ્ધાસનસ્થં યુવતીસહાયં ક્રીડન્તમક્ષૈર્ગિરિરાજમૂર્ધ્નિ ॥

તમબ્રવીદ્દેવરાજો મમેદં ત્વં વિદ્ધિ વિદ્વન્ભુવનં વશે સ્થિતમ્ ।
ઈશોઽહસ્મીતિ સમન્યુરબ્રવી- દ્દૃષ્ટ્વા તમક્ષૈઃ સુભૃશં પ્રમત્તમ્ ॥

ક્રુદ્ધં ચ શક્રં પ્રસમીક્ષ્ય દેવો જહાય શક્રં ચ શૈરુદૈક્ષત ।
સંસ્તમ્ભિતોઽભૂદથ દેવરાજ- સ્તેનેક્ષિતઃ સ્થાણુરિવાવતસ્થે ॥

યદા તુ પર્યાપ્તમિહાસ્ય ક્રીડયા તદા દેવીં રુદતીં તામુવાચ ।
આનીયતામેષ યતોઽહમારા- ન્નૈનં દર્પઃ પુનરપ્યાવિશેત ॥

તતઃ શક્રઃ સ્પૃષ્ટમાત્રસ્તયા તુ સ્રસ્તૈરઙ્ગૈઃ પતિતોઽભૂદ્ધરણ્યામ્ ।
તમબ્રવીદ્ભગવાનુગ્રતેજા મૈવં પુનઃ શક્ર કૃથાઃ કથઞ્ચિત્ ॥

નિવર્તયૈનં ચ મહાદ્રિરાજં બલં ચ વીર્યં ચ તવાપ્રમેયમ્ ।
છિદ્રસ્ય ચૈવાવિશ મધ્યમસ્ય યત્રાસતે ત્વદ્વિધાઃ સૂર્યભાસઃ ॥

સ તદ્વિવૃત્ય વિવરં મહાગિરે- સ્તુલ્યદ્યુતીંશ્ચતુરોઽન્યાન્દદર્શ ।
સ તાનભિપ્રેક્ષ્ય બભૂવ દુઃખિતઃ કચ્ચિન્નાહં ભવિતા વૈ યથેમે ॥

તતો દેવો ગિરિશો વજ્રપાણિં વિવૃત્ય નેત્રે કુપિતોઽભ્યુવાચ ।
દરીમેતાં પ્રવિશ ત્વં શતક્રતો યન્માં બાલ્યાદવમંસ્થાઃ પુરસ્તાત્ ॥

ઉક્તસ્ત્વેવં વિભુના દેવરાજઃ પ્રાવેપતાઽર્તો ભૃશમેવાભિષઙ્ગાત્ ।
સ્રસ્તૈરઙ્ગૈરનિલેનેવ નુન્ન- મશ્વત્થપત્રં ગિરિરાજમૂર્ધ્નિ ॥

સ પ્રાઞ્જલિર્વૈ વૃષવાહનેન પ્રવેપમાનઃ સહસૈવમુક્તઃ ।
ઉવાચ દેવં બહુરૂપમુગ્ર- મદ્યાશેષસ્ય ભુવનસ્ય ત્વં ભવાદ્યઃ ॥

તમબ્રવીદુગ્રવર્ચાઃ પ્રહસ્ય નૈવંશીલાઃ શેષમિહાપ્નુવન્તિ ।
એતેઽપ્યેવં ભવિતારઃ પુરસ્તા- ત્તસ્માદેતાં દરીમાવિશ્ય શેષ્ય ॥

એષા ભાર્યા ભવિતા વો ન સંશયો યોનિં સર્વે માનુષીમાવિશધ્વમ્ ।
તત્ર યૂયં કર્મ કૃત્વાઽવિષહ્યં બહૂનન્યાન્નિધનં પ્રાપયિત્વા ॥

અસ્ત્રૈર્દિવ્યૈર્માનુષાન્યોધયિત્વા શૂરાન્સર્વાનાહવે સંવિજિત્ય ।
આગન્તારઃ પુનરેવેન્દ્રવલોકં સ્વકર્મણા પૂર્વચિતં મહાર્હમ્ । સર્વં મયા ભાષિતમેતદેવં કર્તવ્યમન્યદ્વિવિધાર્થયુક્તમ્ ॥
પૂર્વેન્દ્રા ઊચુઃ ।

ગમિષ્યામો માનુષં દેવલોકા- દ્દુરાધરો વિહિતો યત્ર મોક્ષઃ ।
દેવાસ્ત્વસ્માનાદધીરઞ્જનન્યાં ધર્મો વાયુર્મઘવાનશ્વિનૌ ચ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા વજ્રપાણિર્વચસ્તુ દેવશ્રેષ્ઠં પુનરેવેદમાહ ।
વીર્યેણાહં પુરુષં કાર્યહેતો- ર્દદ્યામેષાં પઞ્ચમં મત્પ્રસૂતમ્ ॥

વિશ્વભુગ્ભૂતધામા ચ શિબિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
શાન્તિશ્ચતુર્થસ્તેષાં વૈ તેજસ્વી પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ ॥

તેષાં કામં ભગવાનુગ્રધન્વા પ્રાદાદિષ્ટં સન્નિસર્ગાદ્યથોક્તમ્ ।
તાં ચાપ્યેષાં યોષિતં લોકકાન્તાં શ્રિયં ભાર્યાં વ્યદધાન્માનુષેષુ ॥

તૈરેવ સાર્ધં તુ તતઃ સ દેવો જગામ નારાયણમપ્રમેયમ્ ।
અનન્તમવ્યક્તમજં પુરાણં સનાતનં વિશ્વમનન્તરૂપમ્ ॥

સ ચાપિ તદ્વ્યદધાત્સર્વમેવ તતઃ સર્વે સમ્બભૂવુર્ધરણ્યમામ્ ।
નરં તુ દેવં વિબુધપ્રધાન- મિન્દ્રાજ્જિષ્ણું પઞ્ચમં કલ્પયિત્વા । સ ચાપિ કેશૌ હરિરુદ્બબર્હ શુક્લમેકમપરં ચાપિ કૃષ્ણમ્ ॥

તૌ ચાપિ કેશૌ વિશતાં યદૂનાં કુલે સ્ત્રિયૌ દેવકીં રોહિણીં ચ ।
તયોરેકો બલદેવો બભૂવ યોઽસૌ શ્વેતસ્ય દેવસ્ય કેશઃ । કૃષ્ણો દ્વિતીયઃ કેશવઃ સમ્બભૂવ કેશો યોઽસૌ વર્ણતઃ કૃષ્ણ ઉક્તઃ ॥

યે તે પૂર્વં શક્રરૂપા નિબદ્ધા- સ્તસ્યાં દર્યાં પર્વતસ્યોત્તરસ્ય ।
ઇહૈવ તે પાણ્ડવા વીર્યવન્તઃ શક્રસ્યાંશઃ પાણ્ડવઃ સવ્યસાચી ॥

એવમેતે પાણ્ડવાઃ સમ્બભૂવુ- ર્યે તે રાજન્પૂર્વમિન્દ્રા બભૂવુઃ ।
લક્ષ્મીશ્ચૈષાં પૂર્વમેવોપદિષ્ટા ભાર્યા યૈષા દ્રૌપદી દિવ્યરૂપા ॥

કથં હિ સ્ત્રી કર્મણા તે મહીતલા- ત્સમુત્તિષ્ઠેદન્યતો દૈવયોગાત્ ।
યસ્યા રૂપં સોમસૂર્યપ્રકાશં ગન્ધશ્ચાસ્યાઃ કોશમાત્રાત્પ્રવાતિ ॥

ઇદં ચાન્યત્પ્રીતિપૂર્વં નરેન્દ્ર દદાનિ તે વરમત્યદ્ભુતં ચ ।
દિવ્યં ચક્ષુઃ પશ્ય કુન્તીસુતાંસ્ત્વં પુણ્યૈર્દિવ્યૈઃ પૂર્વદેહૈરુપેતાન્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો વ્યાસઃ પરમોદારકર્મા શુચિર્વિપ્રસ્તપસા તસ્ય રાજ્ઞઃ ।
ચક્ષુર્દિવ્યં પ્રદદૌ તાંશ્ચ સર્વાન્ રાજાઽપશ્યત્પૂર્વદેહૈર્યથાવત્ ॥

તતો દિવ્યાન્હેમકિરીટમાલિનઃ શક્રપ્રખ્યાન્પાવકાદિત્યવર્ણાન્ ।
બદ્ધાપીડાંશ્ચારુરૂપાંશ્ચ યૂનો વ્યૂઢોરસ્કાંસ્તાલમાત્રાન્દદર્શ ॥

દિવ્યૈર્વસ્ત્રૈરજોભિઃ સુગન્ધૈ- ર્માલ્યૈશ્ચાગ્ર્યૈઃ શોભમાનાનતીવ ।
સાક્ષાત્ત્ર્યક્ષાન્વા વસૂંશ્ચાપિ રુદ્રા- નાદિત્યાન્વા સર્વગુણોપપન્નાન્ ॥

તાન્પૂર્વેન્દ્રાનભિવીક્ષ્યાભિરૂપા- ત્ર્શક્રાત્મજં ચેન્દ્રરૂપં નિશમ્ય ।
પ્રીતો રાજા દ્રુપદો વિસ્મિતશ્ચ દિવ્યાં માયાં તામવેક્ષ્યાપ્રમેયામ્ ॥

તાં ચૈવાગ્ર્યાં સ્ત્રિયમતિરૂપયુક્તાં દિવ્યાં સાક્ષાત્સોમવહ્નિપ્રકાશામ્ ।
યોગ્યાં તેષાં રૂપતેજોયશોભિઃ પત્ની મત્વા હૃષ્ટવાન્પાર્થિવેન્દ્રઃ ॥

સ તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યરૂપં જગ્રાહ પાદૌ સત્યવત્યાઃ સુતસ્ય ।
નૈતચ્ચિત્રં પરમર્ષે ત્વયીતિ પ્રસન્નચેતાઃ સ ઉવાચ ચૈનમ્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

ઇદં ચાપિ પુરાવૃત્તં તન્નિબોધ ચ ભૂમિમ ।
કીર્ત્યમાનં નૃપર્ષીણાં પૂર્વેષાં દારકર્મણિ ॥

નિતન્તુર્નામ રાજર્ષિર્બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતઃ ।
તસ્ય પુત્રા મહેષ્વાસા બભૂવુઃ પઞ્ચ ભૂમિતાઃ ॥

સાલ્વેયઃ શૂરસેનશ્ચ શ્રુતસેનશ્ચ વીર્યવાન્ ।
તિન્દુસારોઽતિસારશ્ચ ક્ષત્રિયાઃ ક્રતુયાજિનઃ ॥

નાતિચક્રમુરન્યોન્યમન્યોન્યસ્ય પ્રિયંવદાઃ ।
અનીર્ષ્યવો ધર્મવિદઃ સૌમ્યાશ્ચૈવ પ્રિયકરાઃ ॥

એતાન્નૈતન્તવાન્પઞ્ચ શિબિપુત્રી સ્વયંવરે ।
અવાપ સ્વપતીન્વીરાન્ભૌમાશ્વી મનુજાધિપાન્ ॥

વીણેવ મધુરારાવા ગાન્ધર્વસ્વરમૂર્ચ્છિતા ।
ઉત્તમા સર્વનારીણાં ભૌમાશ્વી હ્યભવત્તદા ॥

યસ્યા નૈતન્તવાઃ પઞ્ચ પતયઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ।
બભૂવુઃ પૃથિવીપાલાઃ સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ ॥

તેષામેકાભવદ્ભાર્યા રાજ્ઞામૌશીનરી શુભા ।
ભૌમાશ્વી નામ ભદ્રં તે તથારૂપગુણાન્વિતા ॥

પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચધા પઞ્ચ દાયાદાન્સા વ્યજાયત ।
તેભ્યો નૈતન્તવેભ્યસ્તુ રાજશાર્દૂલ વૈ તદા ॥

પૃથગાખ્યાઽભવત્તેષાં ભ્રાતૄણાં પઞ્ચધા ભુવિ ।
યથાવત્કીર્ત્યમાનાંસ્તાઞ્છૃણુ મે રાજસત્તમ ॥

સાલ્વેયાઃ શૂરસેનાશ્ચ શ્રુતસેનાશ્ચ પાર્થિવાઃ ।
તિન્દુસારાતિસારાશ્ચ વંશા એષાં નૃપોત્તમ ॥

એવમેકાઽભવદ્ભાર્યા ભૌમાશ્વી ભુવિ વિશ્રુતા । તથૈવ દ્રુપદૈષા તે સુતા વૈ દેવરૂપિણી ।
પઞ્ચાનાં વિહિતા પત્ની કૃષ્ણા પાર્ષત્યનિન્દિતા ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

આસીત્તપોવન્ને કાચિદૃષેઃ કન્યા મહાત્મનઃ ।
નાધ્યગચ્છત્પતિં સા તુ કન્યા રૂપવતી સતી ॥

તોષયામાસ તપસા સા કિલોગ્રેણ શઙ્કરમ્ ।
તામુવાચેશ્વરઃ પ્રીતો વૃણુ કામમિતિ સ્વયમ્ ॥

સૈવમુક્તાઽબ્રવીત્કન્યા દેવં વરદમીશ્વરમ્ ।
પતિં સર્વગુણોપેતમિચ્છામીતિ પુનઃપુનઃ ॥

દદૌ તસ્યૈ સ દેવેશસ્તં વરં પ્રીતમાનસઃ ।
પઞ્ચ તે પતયો ભદ્રે ભવિષ્યન્તીતિ શઙ્કરઃ ॥

સા પ્રસાદયતી દેવમિદં ભૂયોઽભ્યભાષત ।
એકં પતિં ગુણોપેતં ત્વત્તોઽર્હામીતિ શઙ્કર ॥

તાં દેવદેવઃ પ્રીતાત્મા પુનઃ પ્રાહ શુભં વચઃ ।
પઞ્ચકૃત્વસ્ત્વયોક્તોઽહં પતિં દેહીતિ વૈ પુનઃ ॥

તત્તથા ભવિતા ભદ્રે વચસ્તદ્ભદ્રમસ્તુ તે ।
દેહમન્યં ગતાયાસ્તે સર્વમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥

દ્રુપદૈષા હિ સા જજ્ઞે સુતા વૈ દેવરૂપિણી ।
પઞ્ચાનાં વિહિતા પત્ની કૃષ્ણા પાર્ષત્યનિન્દિતા ॥

સૈવ નાલાયની ભૂત્વા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ।
મૌદ્ગલ્યં પતિમાસ્થાય શિવાદ્વરમભીપ્સતી ॥

એતદ્દેવરહસ્યં તે શ્રાવિતં રાજસત્તમ । નાખ્યાતવ્યં કસ્યચિદ્વૈ દેવગુહ્યમિદં યતઃ ॥

સ્વર્ગશ્રીઃ પાણ્ડવાર્થં તુ સમુત્પન્ના મહામખે ।
સેહ તપ્ત્વા તપો ઘોરં દુહિતૃત્વં તવાગતા ॥

સૈષા દેવી રુચિરા દેવજુષ્ટા પઞ્ચાનામેકા સ્વકૃતેનેહ કર્મણા ।
સૃષ્ટા સ્વયં દેવપત્ની સ્વયમ્ભુવા શ્રુત્વા રાજન્દ્રુપદેષ્ટં કુરુષ્વ ॥