મહાભારત · અધ્યાય 1.186

તે પ્રતસ્થુઃ પુરસ્કૃત્ય માતરં પુરુષર્ષભાઃ ।
સમૈરુદઙ્મુકૈર્માર્ગૈર્યથોદ્દિષ્ટં ચ ભારત ॥

અહોરાત્રેણાભ્યગચ્છન્પાઞ્ચાલનગરં પ્રતિ ।
અભ્યાજગ્મુર્લોકનદીં ગઙ્ગાં ભાગીરથીં પ્રતિ ॥

ચન્દ્રાસ્તમયવેલાયામર્ધરાત્રસમાગમે । વારિ ચૈવાનુમજ્જન્તસ્તીર્થં સોમાશ્રયાયણમ્ ।

આસેદુઃ પુરુષવ્યાઘ્રા ગઙ્ગાયાં પાણ્ડુનન્દનાઃ ॥ ઉલ્મુકં તુ સમુદ્યમ્ય તેષામગ્રે ધનઞ્જયઃ ।

પ્રકાશાર્થં યયૌ તત્ર રક્ષાર્થં ચ મહારથઃ ॥ તત્ર ગઙ્ગાજલે રમ્યે વિવિક્તે ક્રીડયન્ સ્ત્રિયઃ ।

શબ્દં તેષાં સ શુશ્રાવ નદીં સમુપસર્પતામ્ ।
તેન શબ્દેન ચાવિષ્ટશ્ચુક્રોધ બલવદ્બલી ॥

સ દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાંસ્તત્ર સહ માત્રા પરન્તપાન્ ।
વિષ્ફારયન્ધનુર્ઘોરમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

સન્ધ્યા સંરજ્યતે ઘોરા પૂર્વરાત્રાગમેષુ યા ।
અશીતિભિર્લવૈર્હીનં તન્મુહૂર્તં પ્રચક્ષતે ॥

વિહિતં કામચારાણાં યક્ષગન્ધર્વરક્ષસામ્ ।
શેષમન્યન્મનુષ્યાણાં કર્મચારેષુ વૈ સ્મૃતમ્ ॥

લોભાત્પ્રચારં ચરતસ્તાસુ વેલાસુ વૈ નરાન્ ।
ઉપક્રાન્તા નિગૃહ્ણીમો રાક્ષસૈઃ સહ બાલિશાન્ ॥

અતો રાત્રૌ પ્રાપ્નુવતો જલં બ્રહ્મવિદો જનાઃ ।
ગર્હયન્તિ નરાન્સર્વાન્બલસ્થાન્નૃપતીનપિ ॥

આરાચ્ચ તિષ્ઠતાસ્માકં સમીપં નોપસર્પત ।
કસ્માન્માં નાભિજાનીત પ્રાપ્તં ભાગીરથીજલમ્ ॥

અઙ્ગારપર્ણં ગન્ધર્વં વિત્ત માં સ્વબલાશ્રયમ્ ।
અહં હિ માની ચેર્ષ્યુશ્ચ કુબેરસ્ય પ્રિયઃ સખા ॥

અઙ્ગારપર્ણમિત્યેવં ખ્યાતં ચેદં વનં મમ ।
અનુગઙ્ગં ચરન્કામાંશ્ચિત્રં યત્ર રમામ્યહમ્ ॥

ન કૌણપાઃ શૃઙ્ગિણો વા ન દેવા ન ચ માનુષાઃ ।
કુબેરસ્ય યથોષ્ણીષં કિં માં સમુપસર્પથ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

સમુદ્રે હિમવત્પાર્શ્વે નદ્યામસ્યાં ચ દુર્મતે ।
રાત્રાવહનિ સન્ધ્યાયાં કસ્ય ક્લૃપ્તઃ પરિગ્રહઃ ॥

ભુક્તો વાઽપ્યથ વાઽભુક્તો રાત્રાવહનિ ખેચર ।
ન કાલનિયમો હ્યસ્તિ ગઙ્ગાં પ્રાપ્ય સરિદ્વરાં ॥

વયં ચ શક્તિસમ્પન્ના અકાલે ત્વામધૃષ્ણુમ ।
અશક્તા હિ રણે ક્રૂર યુષ્માનર્ચન્તિ માનવાઃ ॥

પુરા હિમવતશ્ચૈષા હેમશૃઙ્ગાદ્વિનિઃસૃતા ।
ગઙ્ગા ગત્વા સમુદ્રામ્ભઃ સપ્તધા સમપદ્યત ॥

ગઙ્ગાં ચ યમુનાં ચૈવ પ્લક્ષજાતાં સરસ્વતીમ્ ।
રથસ્થાં સરયૂં ચૈવ ગોમતીં ગણ્ડકીં તથા ॥

અપર્યુષિતપાપાસ્તે નદીઃ સપ્ત પિબન્તિ યે ।
ઇયં ભૂત્વા ચૈકવપ્રા શુચિરાકાશગા પુનઃ ॥

દેવેષુ ગઙ્ગા ગન્ધર્વ પ્રાપ્નોત્યલકનન્દતામ્ । તથા પિતૄન્વૈતરણી દુસ્તરા પાપકર્મભિઃ ।
ગઙ્ગા ભવતિ વૈ પ્રાપ્ય કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ॥

અસમ્બાધા દેવનદી સ્વર્ગસમ્પાદની શુભા ।
કથમિચ્છસિ તાં રોદ્ધું નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

અનિવાર્યમસમ્બાધં તવ વાચા કથં વયમ્ ।
ન સ્પૃશેમ યથાકામં પુણ્યં ભાગીરથીજલમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

અઙ્ગારપર્ણસ્તચ્છ્રુત્વા ક્રુદ્ધ આનામ્ય કાર્મુકમ્ ।
મુમોચ બાણાન્નિશિતાનહીનાશીવિષાનિવ ॥

ઉલ્મુકં ભ્રામયંસ્તૂર્ણં પાણ્ડવશ્ચર્મ ચોત્તરમ્ ।
વ્યપોહત શરાંસ્તસ્ય સર્વાનેવ ધનઞ્જયઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

બિભીષિકા વૈ ગન્ધર્વ નાસ્ત્રજ્ઞેષુ પ્રયુજ્યતે ।
અસ્ત્રજ્ઞેષુ પ્રયુક્તેયં ફેનવત્પ્રવિલીયતે ॥

માનુષાનતિ ગન્ધર્વાન્સર્વાન્ ગન્ધર્વ લક્ષયે ।
તસ્માદસ્ત્રેણ દિવ્યેન યોત્સ્યેઽહં ન તુ માયયા ॥

પુરાઽસ્ત્રમિમાગ્નેયં પ્રાદાત્કિલ બૃહસ્પતિઃ ।
ભરદ્વાજાય ગન્ધર્વ ગુરુર્માન્યઃ શતક્રતોઃ ॥

ભરદ્વજાદગ્નિવેશ્ય અગ્નિવેશ્યાદ્ગુરુર્મમ ।
સાધ્વિદં મહ્યમદદદ્દ્રોણો બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા પાણ્ડવઃ ક્રુદ્ધો ગન્ધર્વાય મુમોચ હ ।
પ્રદીપ્તમસ્ત્રમાગ્નેયં દદાહાસ્ય રથં તુ તત્ ॥

વિરથં વિપ્લુતં તં તુ સ ગન્ધṟવં મહાબલઃ ।
અસ્ત્રતેજઃપ્રમૂઢં ચ પ્રપતન્તમવાઙ્મુખમ્ ॥

શિરોરુહેષુ જગ્રાહ માલ્યવત્સુ ધનઞ્જયઃ ।
ભ્રાતૄન્પ્રતિ ચકર્ષાથ સોઽસ્ત્રપાતાદચેતસમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરં તસ્ય ભાર્યા પ્રપેદે શરણાર્થિની ।
નામ્ના કુમ્ભીનસી નામ પતિત્રાણમભીપ્સતી ॥
ગન્ધર્વ્યુવાચ ।

ત્રાયસ્વ માં મહાભાગ પતિં ચેમં વિમુઞ્ચ મે ।
ગન્ધર્વી શરણં પ્રાપ્તા નામ્ના કુમ્ભીનસી પ્રભો ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યુદ્ધે જિતં યશોહીનં સ્ત્રીનાથમપરાક્રમમ્ ।
કો નિહન્યાદ્રિપું તાત મુઞ્ચેમં રિપુસૂદન ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

જીવિતં પ્રતિપદ્યસ્વ ગચ્છ ગન્ધર્વ મા શુચઃ ।
પ્રદિશત્યભયં તેઽદ્ય કુરુરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

જિતોઽહં પૂર્વકં નામ મુઞ્ચામ્યઙ્ગારપર્ણતામ્ ।
યશોહીનં ન ચ શ્લાઘ્યં સ્વં નામ જનસંસદિ ॥

સાધ્વિમં લબ્ધવાઁલ્લાભં યોઽહં દિવ્યાસ્ત્રધારિણમ્ ।
ગાન્ધર્વ્યા માયયેચ્છામિ સંયોજયિતુમર્જુનમ્ ॥

અસ્ત્રાગ્નિના વિચિત્રોઽયં દગ્ધો મે રથ ઉત્તમઃ ।
સોઽહં ચિત્રરથો ભૂત્વા નામ્ના દગ્ધરથોઽભવં ॥

સમ્ભૃતા ચૈવ વિદ્યેયં તપસેહ મયા પુરા ।
નિવેદયિષ્યે તામદ્ય પ્રાણદાય મહાત્મને ॥

સંસ્તમ્ભયિત્વા તરસા જિતં શરણમાગતમ્ ।
યો રિપું યોજયેત્પ્રાણૈઃ કલ્યાણં કિં ન સોઽર્હતિ ॥

ચાક્ષુષી નામ વિદ્યેયં યાં સોમાય દદૌ મનુઃ ।
દદૌ સ વિશ્વાવસવે મમ વિશ્વાવસુર્દદૌ ॥

સેયં કાપુરુષં પ્રાપ્તા ગુરુદત્તા પ્રણશ્યતિ ।
આગમોઽસ્યા મયા પ્રોક્તો વીર્યં પ્રતિનિબોધ મે ॥

યચ્ચક્ષુષા દ્રષ્ટુમિચ્છેત્રિષુ લોકેષુ કિઞ્ચન ।
તત્પશ્યેદ્યાદૃશં ચેચ્છેત્તાદૃશં દ્રષ્ટુમર્હતિ ॥

એકપાદેન ષણ્માસાન્સ્થિતો વિદ્યાં લભેદિમામ્ ।
અનુનેષ્યામ્યહં વિદ્યાં સ્વયં તુભ્યં વ્રતે કૃતે ॥

વિદ્યયા હ્યનયા રાજન્વયં નૃભ્યો વિશેષિતાઃ ।
અવિશિષ્ટાશ્ચ દેવાનામનુભાવપ્રદર્શિનઃ ॥

ગન્ધર્વજાનામશ્વાનામહં પુરુષસત્તમ ।
ભ્રાતૃભ્યસ્તવ તુભ્યં ચ પૃથગ્દાતા શતં શતં ॥

દેવગન્ધર્વવાહાસ્તે દિવ્યવર્ણા મનોજવાઃ ।
ક્ષીણાક્ષીણા ભવન્ત્યેતે ન હીયન્તે ચ રંહસઃ ॥

પુરા કૃતં મહેન્દ્રસ્ય વજ્રં વૃત્રનિબર્હણમ્ ।
દશધા શતધા ચૈવ તચ્છીર્ણં વૃત્રમૂર્ધનિ ॥

તતો ભાગીકૃતો દેવૈર્વજ્રભાગ ઉપાસ્યતે ।
લોકે યશોધનં કિઞ્ચિત્સૈવ વજ્રતનુઃ સ્મૃતા ॥

વજ્રપાણિર્બ્રાહ્મણઃ સ્યાત્ક્ષત્રં વજ્રરથં સ્મૃતમ્ ।
વૈશ્યા વૈ દાનવજ્રાશ્ચ કર્મવજ્રા યવીયસઃ ॥

ક્ષત્રવજ્રસ્ય ભાગેન અવધ્યા વાજિનઃ સ્મૃતાઃ ।
રથાઙ્ગં વડબા સૂતે શૂરાશ્ચાશ્વેષુ યે મતાઃ ॥

કામવર્ણાઃ કામજવાઃ કામતઃ સમુપસ્થિતાઃ ।
ઇતિ ગન્ધર્વજાઃ કામં પૂરયિષ્યન્તિ મે હયાઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

યદિ પ્રીતેન મે દત્તં સંશયે જીવિતસ્ય વા ।
વિદ્યાધં શ્રુતં વાઽપિ ન તદ્ગન્ધર્વ રોચયે ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

સંયોગો વૈ પ્રીતિકરો મહત્સુ પ્રતિદૃશ્યતે ।
જીવિતસ્ય પ્રદાનેન પ્રીતો વિદ્યાં દદામિ તે ॥

ત્વત્તોઽપ્યહં ગ્રહીષ્યામિ અસ્ત્રમાગ્નેયમુત્તમમ્ ।
તથૈવ યોગ્યં બીભત્સો ચિરાય મરતર્ષભ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ત્વત્તોઽસ્ત્રેણ વૃણોમ્યશ્વાન્સંયોગઃ શાસ્વતોઽસ્તુનૌ ।
સખે તદ્બ્રૂહિ ગન્ધર્વ યુષ્મભ્યો યદ્ભયં ભવેત્ ॥

કારણં બ્રૂહિ ગન્ધર્વ કિં તદ્યેન સ્મ ધર્ષિતાઃ ।
યાન્તો વેદવિદઃ સર્વે સન્તો રાત્રાવરિન્દમાઃ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

અનગ્નયોઽનાહુતયો ન ચ વિપ્રપુરસ્કૃતાઃ ।
યૂયં તતો ધર્ષિતાઃ સ્થ મયા વૈ પાણ્ડુનન્દનાઃ ॥

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વપિશાચપતગોરગાઃ ।
ધર્ષન્તિ નરવ્યાઘ્ર ન બ્રાહ્મણપુરસ્કૃતાન્ ॥

જાનતાપિ મયા તસ્માત્તેજશ્ચાભિજનં ચ વઃ ।
ઇયમગ્નિમતાં શ્રેષ્ઠ ધર્ષિતા વૈ પુરાગતિઃ ॥

કો હિ વસ્ત્રિષુ લોકેષુ ન વેદ ભરતર્ષભ ।
સ્વૈર્ગુણૈર્વિસ્તૃતં શ્રીમદ્યશોઽગ્ર્યં ભૂરિવર્ચસામ્ ॥

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગદાનવાઃ ।
વિસ્તરં કુરુવંશસ્ય ધીમન્તઃ કથયન્તિ તે ॥

નારદપ્રભૃતીનાં તુ દેવર્ષીણાં મયા શ્રુતમ્ ।
ગુણાન્કથયતાં વીર પૂર્વેષાં તવ ધીમતામ્ ॥

સ્વયં ચાપિ મયા દૃષ્ટશ્ચરતા સાગરામ્બરામ્ ।
ઇમાં વસુમતીં કૃત્સ્નાં પ્રભાવઃ સુકુલસ્ય તે ॥

વેદે ધનુષિ ચાચાર્યમભિજાનામિ તેઽર્જુન ।
વિશ્રુતં ત્રિષુ લોકેષુ ભારદ્વાજં યશસ્વિનમ્ ॥

સર્વવેદવિદાં શ્રેષ્ઠં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ । દ્રોણમિષ્વસ્ત્રકુશલં ધનુષ્યહ્ગિરસાં વરમ્ ॥

ધર્મં વાયું ચ શક્રં ચ વિજાનામ્યશ્વિનૌ તથા । પાણ્ડું ચ કુરુશાર્દૂલ ષડેતાન્કુરુવર્ધનાન્ ।
પિતૄનેતાનહં પાર્થ દેવમાનુષસત્તમાન્ ॥

દિવ્યાત્માનો મહાત્માનઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરાઃ ।
ભવન્તો ભ્રાતરઃ શૂરાઃ સર્વે સુચરિતવ્રતાઃ ॥

ઉત્તમાં ચ મનોબુદ્ધિં ભવતાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
જાનન્નપિ ચ વઃ પાર્થ કૃતવાનિહ ધર્ષણામ્ ॥

સ્ત્રીસકાશે ચ કૌરવ્ય ન પુમાન્ક્ષન્તુમર્હતિ ।
ધર્ષણામાત્મનઃ પશ્યન્બ્રાહુદ્રવિણમાશ્રિતઃ ॥

નક્તં ચ બલમસ્માકં ભૂય એવાભિવર્ધતે ।
યતસ્તતો માં કૌન્તેય સદારં મન્યુરાવિશત્ ॥

સોઽહં ત્વયેહ વિજિતઃ સઙ્ખ્યે તાપત્યવર્ધન ।
યેન તેનેહ વિધિના કીર્ત્યમાનં નિબોધ મે ॥

બ્રહ્મચર્યં પરો ધર્મઃ સ ચાપિ નિયતસ્ત્વયિ ।
યસ્માત્તસ્માદહં પાર્થ રણે.ઞસ્મિ વિજિતસ્ત્વયા ॥

યસ્તુ સ્યાત્ક્ષત્રિયઃ કશ્ચિત્કામવૃત્તઃ પરન્તપ ।
નક્તં ચ યુધિ યુધ્યેત ન સ જીવેત્કથઞ્ચન ॥

યસ્તુ સ્યાત્કામવૃત્તોઽપિ પાર્થ બ્રહ્મપુરસ્કૃતઃ ।
જયેન્નક્તઞ્ચરાન્સર્વાન્સ પુરોહિતધૂર્ગતઃ ॥

તસ્માત્તાપત્ય યત્કિઞ્ચિન્નૃણાં શ્રેય ઇહેપ્સિતમ્ ।
તસ્મિન્કર્મણિ યોક્તવ્યા દાન્તાત્માનઃ પુરોહિતાઃ ॥

વેદે ષડઙ્ગે નિરતાઃ શુચયઃ સત્યવાદિનઃ ।
ધર્માત્યાગઃ કૃતાત્માનઃ સ્યુર્નૃપાણાં પુરોહિતાઃ ॥

જયશ્ચ નિયતો રાજ્ઞઃ સ્વર્ગશ્ચ તદનન્તરમ્ ।
યસ્ય સ્યાદ્ધર્મવિદ્વાગ્મી પુરોધાઃ શીલવાઞ્શુચિઃ ॥

લાભં લબ્ધુમલબ્ધં વા લબ્ધં વા પરિરક્ષિતુમ્ ।
પુરોહિતં પ્રકુર્વીત રાજા ગુણસમન્વિતમ્ ॥

પુરોહિતમતે તિષ્ઠેદ્ય ઇચ્છેદ્ભૂતિમાત્મનઃ ।
પ્રાપ્તું વસુમતીં સર્વાં સર્વશઃ સાગરામ્બરામ્ ॥

ન હિ કેવલશૌર્યેણ તાપત્યાભિજનેન ચ ।
જયેદબ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ભૂમિં ભૂમિપતિઃ ક્વચિત્ ॥

તસ્માદેવં વિજાનીહિ કુરૂણાં વંશવર્ધન ।
બ્રાહ્મણપ્રમુખં રાજ્યં શક્યં પાલયિતું ચિરમ્ ॥