મહાભારત · અધ્યાય 1.181

અમર્ષી દ્રુપદો રાજા કર્મસિદ્ધાન્દ્વિજર્ષભાન્ ।
અન્વિચ્છન્પરિચક્રામ બ્રાહ્મણાવસથાન્બહૂન્ ॥

પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ શોકોપહતચેતનઃ । દ્રોણેન વૈરં દ્રુપદો ન સુષ્વાપ સ્મરન્સદા ।
નાસ્તિ શ્રેષ્ઠમપત્યં મ ઇતિ નિત્યમચિન્તયત્ ॥

જાતાન્પુત્રાન્સ નિર્વેદાદ્ધિગ્બન્ધૂનિતિ ચાબ્રવીત્ ।
નિઃશ્વાસપરમશ્ચાસીદ્દ્રોણં પ્રતિચિકીર્ષયા ॥

પ્રભાવં વિનયં શિક્ષાં દ્રોણસ્ય ચરિતાનિ ચ ।
ક્ષાત્રેણ ચ બલેનાસ્ય ચિન્તયન્નાધ્યગચ્છત ॥

પ્રતિકર્તું નૃપશ્રેષ્ઠો યતમાનોઽપિ ભારત ।
અભિતઃ સોઽથ કલ્માષીં ગઙ્ગાકૂલે પરિભ્રમન્ ॥

બ્રાહ્મણાવસથં પુમ્યમાસસાદ મહીપતિઃ ।
તત્ર નાસ્નાતકઃ કશ્ચિન્ન ચાસીદવ્રતી દ્વિજઃ ॥

અધીયાનૌ મહાભાગૌ સોઽપશ્યત્સંશિતવ્રતૌ ।
યાજોપયાજૌ બ્રહ્મર્ષી શામ્યન્તૌ પરમેષ્ઠિનૌ ॥

સંહિતાધ્યયને યુક્તૌ ગોત્રતશ્ચાપિ કાશ્યપૌ ।
તારણેયૌ યુક્તરૂપૌ બ્રાહ્મણાવૃષિસત્તમૌ ॥

સ તાવામન્ત્રયામાસ સર્વકામૈરતન્દ્રિતઃ ।
બુદ્ધ્વા બલં તયોસ્તત્ર કનીયાંસમુપહ્વરે ॥

પ્રપેદે ચ્છન્દયન્કામૈરુપયાજં ધૃતવ્રતમ્ ।
પાદશુશ્રૂષણે યુક્તઃ પ્રિયવાક્સર્વકામદઃ ॥

અર્ચયિત્વા યથાન્યાયમુપયાજમુવાચ સઃ ।
યેન મે કર્મણા બ્રહ્મન્પુત્રઃ સ્યાદ્દ્રોણમૃત્યવે ॥

અર્જુનસ્ય ભવેદ્ભાર્યા ભવેદ્યા વરવર્ણિની । ઉપયાજ કૃતે તસ્મિન્ ગવાં દાતાઽસ્મિ તેઽર્બુદં ॥

યદ્વા તેઽન્યદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ મનસઃ સુપ્રિયં ભવેત્ ।
સર્વં તત્તે પ્રદાતાઽહં ન હિ મેઽત્રાસ્તિ સંશયઃ ॥

ઇત્યુક્તો નાહમિત્યેવં તમૃષિઃ પ્રત્યભાષત ।
આરાધયિષ્યન્દ્રુપદઃ સ તં પર્યચરત્પુનઃ ॥

તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે દ્રુપદં સ દ્વિજોત્તમઃ ।
ઉપયાજોઽબ્રવીત્કાલે રાજન્મધુરયા ગિરા ॥

જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા મમાગૃહ્માદ્વિચરન્ ગહને વને ।
અપરિજ્ઞાતશૌચાયાં ભૂમૌ નિપતિતં ફલમ્ ॥

તદપશ્યમહં ભ્રાતુરસામ્પ્રતમનુવ્રજન્ ।
વિમર્શં સન્કરાદાને નાયં કુર્યાત્કદાચન ॥

દૃષ્ટ્વા ફલસ્ય નાપશ્યદ્દોષાન્પાપાનુબન્ધકાન્ ।
વિવિનક્તિ ન શૌચં યઃ સોઽન્યત્રાપિ કથં ભવેત્ ॥

સંહિતાધ્યયનં કુર્વન્વસન્ગુરુકુલે ચ યઃ ।
ભૈક્ષમુત્સૃષ્ટમન્યેષાં ભુઙ્ક્તે સ્મ ચ યદા તદા ॥

કીર્તયન્ગુણમન્નાનામઘૃણી ચ પુનઃ પુનઃ ।
તં વૈ ફલાર્થિનં મન્યે ભ્રાતરં તર્કચક્ષુષા ॥

તં વૈ ગચ્છસ્વ નૃપતે સ ત્વાં સંયાજયિષ્યતિ ।
જુગુપ્સમાનો નૃપતિર્મનસેદં વિચિન્તયન્ ॥

ઉપયાજવચઃ શ્રુત્વા યાજસ્યાશ્રમમભ્યગાત્ ।
અભિસમ્પૂજ્ય પૂજાર્હમથ યાજમુવાચ હ ॥

અયુતાનિ દદાન્યષ્ટૌ ગવાં યાજય માં વિભો ।
દ્રોણવૈરાભિસન્તપ્તં પ્રહ્લાદયિતુમર્હસિ ॥

સ હિ બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો બ્રહ્માસ્ત્રે ચાપ્યનુત્તમઃ ।
તસ્માદ્દ્રોણઃ પરાજૈષ્ટ માં વૈ સ સખિવિગ્રહે ॥

ક્ષત્રિયો નાસ્તિ તસ્યાસ્યાં પૃથિવ્યાં કશ્ચિદગ્રણીઃ ।
કૌરવાચાયર્મુખ્યસ્ય ભારદ્વાજસ્ય ધીમતઃ ॥

દ્રોણસ્ય શરજાલાનિ પ્રાણિદેહહરાણિ ચ ।
ષડરત્નિ ધનુશ્ચાસ્ય દૃશ્યતે પરમં મહત્ ॥

સ હિ બ્રાહ્મણવેષેણ ક્ષાત્રં વેગમશંસયમ્ ।
પ્રતિહન્તિ મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો મહામનાઃ ॥

ક્ષત્રોચ્છેદાય વિહિતો જામદગ્ન્ય ઇવાસ્થિતઃ ।
તસ્ય હ્યસ્ત્રબલં ઘોરમપ્રધૃષ્યં નરૈર્ભુવિ ॥

બ્રાહ્મં સન્ધારયંસ્તેજો હુતાહુતિરિવાનલઃ ।
સમેત્ય સ દહત્યાજૌ ક્ષાત્રધર્મપુરઃસરઃ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રે ચ વિહિતે બ્રાહ્મં તેજો વિશિષ્યતે ।
સોઽહં ક્ષાત્રાદ્બલાદ્ધીનો બ્રાહ્મં તેજઃ પ્રપેદિવાન્ ॥

દ્રોણાદ્વિશિષ્ટમાસાદ્ય ભવન્તં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ।
દ્રોણાન્તકમહં પુત્રં લભેયં યુધિ દુર્જયમ્ ॥

તત્કર્મ કુરુ મે મે યાજ વિતરામ્યર્બુદં ગવામ્ ।
તથેત્યુક્ત્વા તુ તં યાજો યાજ્યાર્થમુપકલ્પયત્ ॥

ગુર્વર્થ ઇતિ ચાકામમુપયાજમચોદયત્ ।
યાજો દ્રોણવિનાશાય પ્રતિજજ્ઞે તથા ચ સઃ ॥

તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય ઉપયાજો મહાતપાઃ ।
આચખ્યૌ કર્મ વૈતાનં તદા પુત્રફલાય વૈ ॥

સ ચ પુત્રો મહાવીર્યો મહાતેજા મહાબલઃ ।
ઇષ્યતે યદ્વિધો રાજન્ભવિતા તે તથાવિધઃ ॥

ભારદ્વાજસ્ય હન્તારં સોઽભિસન્ધાય ભૂપતિઃ ।
આજહ્વે તત્તથા સર્વં દ્રુપદઃ કર્મસિદ્ધયે ॥

યાજસ્તુ હવનસ્યાન્તે દેવીમાજ્ઞાપયત્તદા ।
પ્રેહિ માં રાજ્ઞિ પૃષતિ મિથુનં ત્વામુપસ્થિતમ્ ॥
રાજ્ઞ્યુવાચ ।

અવલિપ્તં મુખં બ્રહ્મન્દિવ્યાન્ગન્ધાન્બિભર્મિ ચ ।
સૂતાર્થે નોપલબ્ધાઽસ્મિ તિષ્ઠ યાજ મમ પ્રિયે ॥
યાજ ઉવાચ ।

યાજેન શ્રપિતં હવ્યમુપયાજાભિમન્ત્રિતમ્ ।
કથં કામં ન સન્દધ્યાત્સા ત્વં વિપ્રેહિ તિષ્ઠ વા ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ યાજેન હુતે હવિષિ સંસ્કૃતે ।
ઉત્તસ્થૌ પાવકાત્તસ્માત્કુમારો દેવસન્નિભિઃ ॥

જ્વાલાવર્ણો ઘોરરૂપઃ કિરીટી વર્મ ચોત્તમમ્ ।
બિભ્રત્સખઙ્ગઃ સશરો ધનુષ્માન્વિનદન્મુહુઃ ॥

સોઽધ્યારોદદ્રથવરં તેન ચ પ્રયયૌ તદા ।
તતઃ પ્રણેદુઃ પઞ્ચાલાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ સાધુસાધ્વિતિ ॥

હર્ષાવિષ્ટાંસ્તતશ્ચૈતાન્નેયં સેહે વસુન્ધરા ।
ભયાપહો રાજપુત્રઃ પઞ્ચાલાનાં યશસ્કરઃ ॥

રાજ્ઞઃ શોકાપહો જાત એષ દ્રોણવધાય વૈ ।
ઇત્યુવાચ મહદ્ભૂતમદૃશ્યં ખેચરં તદા ॥

કુમારી ચાપિ પાઞ્ચાલી વેદીમધ્યાત્સમુત્થિતા ।
સુભગા દર્શનીયાઙ્ગી સ્વસિતાયતલોચના ॥

શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજા ।
તામ્રતુઙ્ગનખી સુભ્રૂશ્ચારુપીનપયોધરા ॥

માનુષં વિગ્રહં કૃત્વા સાક્ષાદમરવર્ણિની ।
નીલોત્પલસમો ગન્ધો યસ્યાઃ ક્રોશાત્પ્રધાવતિ ॥

યા બિભર્તિ પરં રૂપં યસ્યા નાસ્ત્યુપમા ભુવિ ।
દેવદાનવયક્ષાણામીપ્સિતાં દેવરૂપિણીમ્ ॥

સદૃશી પાણ્ડુપુત્રસ્ય અર્જુનસ્યેતિ ભારત । ઊચુઃ પ્રહૃષ્ટમનસો રાજભક્તિપુરસ્કૃતાઃ ॥

તાં ચાપિ જાતાં સુશ્રોણીં વાગુવાચાશરીરિણી ।
સર્વયોષિદ્વરા કૃષ્ણા નિનીષુઃ ક્ષત્રિયાન્ક્ષયમ્ ॥

સુરકાર્યમિયં કાલે કરિષ્યતિ સુમધ્યમા ।
અસ્યા હેતોઃ કૌરવાણાં મહદુત્પત્સ્યતે ભયમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા સર્વપઞ્ચાલાઃ પ્રણેદુઃ સિંહસઙ્ઘવત્ ।
ન ચૈતાન્હર્ષસમ્પૂર્ણાનિયં સેહે વસુન્ધરા ॥

પાઞ્ચાલરાજસ્તાં દૃષ્ટ્વા હર્ષાદશ્રૂણ્યવર્તયત્ । પરિષ્વજ્ય ચ તાં કૃષ્ણાં સ્નુષા પાણ્ડોરિતિ બ્રુવન્ ।
અઙ્કમારોપ્ય પાઞ્ચાલીં રાજા હર્ષમવાપ સઃ ॥

તૌ દૃષ્ટ્વા પાર્ષતી યાજં પ્રપેદે વૈ સુતાર્થિની ।
ન વૈ મદન્યાં જનનીં જાનીયાતામિમાવિતિ ॥

તથેત્યુવાચ તાં યાજો રાજ્ઞઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ।
તયોશ્ચ નામની ચક્રુર્દ્વિજાઃ સમ્પૂર્ણમાનસાઃ ॥

ધૃષ્ટત્વાદત્યમર્ષિત્વાદ્દ્યુમ્નાદ્યુત્સમ્ભવાદપિ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ કુમારોઽયં દ્રુપદસ્ય ભવત્વિતિ ॥

કૃષ્ણેત્યેવાબ્રુવકન્કૃષ્ણાં કૃષ્ણા.ઞભૂત્સા હિ વર્ણતઃ ।
તથા તન્મિથુનં જજ્ઞે દ્રુપદસ્ય મહામખે ॥

વૈદિકાધ્યયને પારં ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ગતઃ પરમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તુ પાઞ્ચાલ્યમાનીય સ્વં નિવેશનમ્ ।
ઉપાકરોદસ્ત્રહેતોર્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

અમોક્ષણીયં દૈવં હિ ભાવિ મત્વા મહામતિઃ ।
તથા તત્કૃતવાન્દ્રોણ આત્મકીર્ત્યનુરક્ષણાત્ ॥