મહાભારત · અધ્યાય 1.18

તતોઽભ્રશિખરાકારૈર્ગિરિશૃઙ્ગૈરલન્કૃતમ્ ।
મન્દરં પર્વતવરં લતાજાલસમાકુલમ્ ॥

નાનાવિહન્ગસન્ઘુષ્ટં નાનાદંષ્ટ્રિસમાકુલમ્ ।
કિન્નરૈરપ્સરોભિશ્ચ દેવૈરપિ ચ સેવિતમ્ ॥

એકાદશ સહસ્રાણિ યોજનાનાં સમુચ્છ્રિતમ્ ।
અધોભૂમેઃ સહસ્રેષુ તાવત્સ્વેવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

તમુદ્ધર્તુમશક્તા વૈ સર્વે દેવગણાસ્તદા ।
વિષ્ણુમાસીનમભ્યેત્ય બ્રહ્માણં ચેદમબ્રુવન્ ॥

ભવન્તાવત્ર કુરુતાં બુદ્ધિં નૈઃશ્રેયસીં પરામ્ ।
મન્દરોદ્ધરણે યત્નઃ ક્રિયતાં ચ હિતાય નઃ ॥
સૌતિરુવાચ ।

તથેતિ ચાબ્રવીદ્વિષ્ણુર્બ્રહ્મણા સહ ભાર્ગવ ।
અચોદયદમેયાત્મા ફણીન્દ્રં પદ્મલોચનઃ ॥

તતોઽનન્તઃ સમુત્થાય બ્રહ્મણા પરિચોદિતઃ ।
નારાયણેન ચાપ્યુક્તસ્તસ્મિન્કર્મણિ વીર્યવાન્ ॥

અથ પર્વતરાજાનં તમનન્તો મહાબલઃ ।
ઉજ્જહાર બલાદ્બ્રહ્મન્સવનં સવનૌકસમ્ ॥

તતસ્તેન સુરાઃ સાર્ધં સમુદ્રમુપતસ્થિરે ।
તમૂચુરમૃતસ્યાર્થે નિર્મથિષ્યામહે જલમ્ ॥

અપામ્પતિરથોવાચ મમાપ્યંશો ભવેત્તતઃ ।
સોઢાઽસ્મિ વિપુલં મર્દં મન્દરભ્રમણાદિતિ ॥

ઊચુશ્ચ કૂર્મરાજાનમકૂપારે સુરાસુરાઃ ।
અધિષ્ઠાનં ગિરેરસ્ય ભવાન્ભવિતુમર્હતિ ॥

કૂર્મેણ તુ તથેત્યુક્ત્વા પૃષ્ઠમસ્ય સમર્પિતમ્ ।
તં શૈલં તસ્ય પૃષ્ઠસ્થં વજ્રેણેન્દ્રોઽભ્યપીડયત્ ॥

મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા તથા યોક્ત્રં ચ વાસુકિમ્ । દેવા મથિતુમારબ્ધાઃ સમુદ્રં નિધિમમ્ભસામ્ ।
અમૃતાર્થે પુરા બ્રહ્મસ્તથૈવાસુરદાનવાઃ ॥

એકમન્તમુપાશ્લિષ્ટા નાગરાજ્ઞો મહાસુરાઃ ॥

વિબુધાઃ સહિતાઃ સર્વે યતઃ પુચ્છં તતઃ સ્થિતાઃ ।
અનન્તો ભગવાન્દેવો યતો નારાયણઃ સ્થિતઃ ॥

વાસુકેરગ્રમાશ્લિષ્ટા નાગરાજ્ઞો મહાસુરાઃ । શિર ઉત્ક્ષિપ્ય નાગસ્ય પુનઃ પુનરવાક્ષિપન્ ॥

વાસુકેરથ નાગસ્ય સહસા ક્ષિપ્યતોઽસુરૈઃ ।
સધૂમાઃ સાર્ચિષો વાતા નિષ્પેતુરસકૃન્મુખાત્ ॥

વાસુકેર્મથ્યમાનસ્ય નિઃસૃતેન વિષેણ ચ ।
અભવન્મિશ્રિતં તોયં તદા ભાર્ગવનન્દન ॥

મથનાન્મન્દરેણાથ દેવદાનવબાહુભિઃ ।
વિષં તીક્ષ્ણં સમુદ્ભૂતં હાલાહલમિતિ શ્રુતમ્ ॥

દેવાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ દગ્ધાશ્ચૈવ વિષેણ હ ।
અપાક્રામંસ્તતો ભીતા વિષાદમગમંસ્તદા ॥

બ્રહ્માણમબ્રુવન્દેવાઃ સમેત્ય મુનિપુન્ગવૈઃ ।
મથ્યમાનેઽમૃતે જાતં વિષં કાલાનલપ્રભમ્ ॥

તેનૈવ તાપિતા લોકાસ્તસ્ય પ્રતિકુરુષ્વહ ।
એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા દધ્યૌ લોકેશ્વરં હરમ્ ॥

ત્ર્યક્ષં ત્રિશૂલિનં રુદ્રે દેવદેવમુમાપતિમ્ ।
તદાઽથ ચિન્તિતો દેવસ્તજ્જ્ઞાત્વા દ્રુતમાયયૌ ॥

તસ્યાથ દેવસ્તત્સર્વમાચચક્ષે પ્રજાપતિઃ ।
તચ્છ્રુત્વા દવેદેવેશો લોકસ્યાસ્ય હિતેપ્સયા ॥

અપિબત્તદ્વિષં રુદ્રઃ કાલાનલસમપ્રભમ્ ।
કણ્ઠે સ્થાપિતવાન્દેવો લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥

યસ્માત્તુ નીલતા કણ્ઠે નીલકણ્ઠસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
પીતમાત્રે વિષે તત્ર રુદ્રેણામિતતેજસા ॥

દેવાઃ પ્રીતાઃ પુનર્જગ્મુશ્ચક્રુર્વૈ કર્મ તત્તથા ।
મથ્યમાનેઽમૃતસ્યાર્થે ભૂયો વૈ દેવદાનવૈઃ ॥

વાસુકેરથ નાગસ્ય સહસા ક્ષિપ્યતોઽસુરૈઃ । સધૂમાઃ સાર્ચિષો વાતા નિષ્પેતુરસકૃન્મુખાત્ ॥

તે ધૂમસઙ્ઘાઃ સમ્ભૂતા મેઘસઙ્ઘાઃ સવિદ્યુતઃ ।
અભ્યવર્ષન્સુરગણાઞ્શ્રમસન્તાપકર્શિતાન્ ॥

તસ્માચ્ચ ગિરિકૂટાગ્રાત્પ્રચ્યુતાઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ ।
સુરાસુરગણાન્સર્વાન્સમન્તાત્સમવાકિરન્ ॥

બભૂવાત્ર મહાન્નાદો મહામેઘરવોપમઃ ।
ઉદધેર્મથ્યમાનસ્ય મન્દરેણ સુરાસુરૈઃ ॥

તત્ર નાનાજલચરા વિનિષ્પિષ્ટા મહાદ્રિણા ।
વિલયં સમુપાજગ્મુઃ શતશો લવણામ્ભસિ ॥

વારુણાનિ ચ ભૂતાનિ વિવિધાનિ મહીધરઃ ।
પાતાલતલવાસીનિ વિલયં સમુપાનયત્ ॥

તસ્મિંશ્ચ ભ્રામ્યમાણેઽદ્રૌ સન્ઘૃષ્યન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
ન્યપતન્પતગોપેતાઃ પર્વતાગ્રાન્મહાદ્રુમાઃ ॥

તેષાં સન્ઘર્ષજશ્ચાગ્નિરર્ચિર્ભિઃ પ્રજ્વલન્મુહુઃ ।
વિદ્યુદ્ભિરિવ નીલાભ્રમાવૃણોન્મન્દરં ગિરિમ્ ॥

દદાહ કુઞ્જરાંસ્તત્ર સિંહાંશ્ચૈવ વિનિર્ગતાન્ ।
વિગતાસૂનિ સર્વાણિ સત્ત્વાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

તમગ્નિમમરશ્રેષ્ઠઃ પ્રદહન્તમિતસ્તતઃ ।
વારિણા મેઘજેનેન્દ્રઃ શમયામાસ સર્વશઃ ॥

તતો નાનાવિધાસ્તત્ર સુસ્રુવુઃ સાગરામ્ભસિ ।
મહાદ્રુમાણાં નિર્યાસા બહવશ્ચૌષધીરસાઃ ॥

તેષામમૃતવીર્યાણાં રસાનાં પયસૈવ ચ ।
અમરત્વં સુરા જગ્મુઃ કાઞ્ચનસ્ય ચ નિઃસ્રવાત્ ॥

તતસ્તસ્ય સમુદ્રસ્ય તઞ્જાતમુદકં પયઃ ।
રસોત્તમૈર્વિમિશ્રં ચ તતઃ ક્ષીરાદભૂદ્ધૃતમ્ ॥

તતો બ્રહ્માણમાસીનં દેવા વરદમબ્રુવન્ ।
શ્રાન્તાઃ સ્મ સુભૃશં બ્રહ્મન્નોદ્ભવત્યમૃતં ચ તત્ ॥

ઋતે નારાયણં દેવં સર્વેઽન્યે દેવદાનવાઃ ।
ચિરારબ્ધમિદં ચાપિ સાગરસ્યાપિ મન્થનમ્ ॥

ગ્લાનિરસ્માન્સમાવિષ્ટા ન ચાત્રામૃતમત્થિતમ્ ।
સૌતિરુવાચ ।
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥

તતો નારાયણં દેવં વચનં ચેદમબ્રવીત્ ।
વિધત્સ્વૈષાં બલં વિષ્ણો ભવાનત્ર પરાયણમ્ ॥
વિષ્ણુરુવાચ ।

બલં દદામિ સર્વેષાં કર્મૈતદ્યે સમાસ્થિતાઃ ।
ક્ષોભ્યતાં કલશઃ સર્વૈમન્દરઃ પરિવર્ત્યતામ્ ॥
સૌતિરુવાચ ।

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા બલિનસ્તે મહોદધેઃ ।
તત્પયઃ સહિતા ભૂયશ્ચક્રિરે ભૃશમાકુલમ્ ॥

તત્ર પૂર્વં વિષં જાતં તદ્બ્રહ્મવચનાચ્છિવઃ । પ્રાગ્રસલ્લોકરક્ષાર્થં તતો જ્યેષ્ઠા સમુત્થિતા ।
કૃષ્ણરૂપધરા દેવી સર્વાભરણભૂષિતા ॥

તતઃ શતસહસ્રાંશુર્મથ્યમાનાત્તુ સાગરાત્ ।
પ્રસન્નાત્મા સમુત્પન્નઃ સોમઃ શીતાંશુરુજ્જ્વલઃ ॥

શ્રીરનન્તરમુત્પન્ના ઘૃતાત્પાણ્ડુરવાસિની ।
સુરા દેવી સમુત્પન્ના તુરગઃ પાણ્ડુરસ્તથા ॥

કૌસ્તુભસ્તુ મણિર્દિવ્ય ઉત્પન્નો ઘૃતસમ્ભવઃ ।
મરીચિવિકચઃ શ્રીમાન્નારાયણૌરોગતઃ ॥

શ્રીઃ સુરા ચૈવ સોમશ્ચ તુરગશ્ચ મનોજવઃ । પારિજાતશ્ચ તત્રૈવ સુરભિશ્ચ મહામુને ।
જજ્ઞાતે તૌ તદા બ્રહ્મન્સર્વકામફલપ્રદૌ ॥

તતો જજ્ઞે મહાકાયશ્ચતુર્દન્તો મહાગજઃ । કપિલા કામવૃક્ષશ્ચ કૌસ્તુભશ્ચાપ્સરોગણઃ ।
યતો દેવાસ્તતો જગ્મુરાદિત્યપથમાશ્રિતાઃ ॥

ધન્વન્તરિસ્તતો દેવો વપુષ્માનુદતિષ્ઠત ।
શ્વેતં કમણ્ડલું બિભ્રદમૃતં યત્ર તિષ્ઠતિ ॥

એતદત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા દાનવાનાં સમુત્થિતઃ ।
અમૃતાર્થે મહાન્નાદો મમેદમિતિ જલ્પતામ્ ॥

તતો નારાયણો માયાં મોહિનીં સમુપાશ્રિતઃ ।
સ્ત્રીરૂપમદ્ભુતં કૃત્વા દાનવાનભિસંશ્રિતઃ ॥

તતસ્તદમૃતં તસ્યૈ દદુસ્તે મૂઢચેતસઃ ।
સ્ત્રિયૈ દાનવદૈતેયાઃ સર્વે તદ્ગતમાનસાઃ ॥

સા તુ નારાયણી માયા ધારયન્તી કમણ્ડલુમ્ ।
આસ્યમાનેષુ દૈત્યેષુ પઙ્ક્ત્યા ચ પ્રતિ દાનવૈઃ ॥

દેવાનપાયયદ્દેવી ન દૈત્યાંસ્તે ચ ચુક્રુશુઃ ॥