મહાભારત · અધ્યાય 1.174

કુતોમૂલમિદં દુઃખં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
વિદિત્વાપ્યપકર્ષેયં શક્યં ચેદપકર્ષિતુમ્ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

ઉપપન્નં સતામેતદ્યદ્બ્રવીપિ તપોધને ।
ન તુ દુઃખમિદં શક્યં માનુષેણ વ્યપોહિતુમ્ ॥

તથાપિ તત્ત્વમાખ્યાસ્યે દુઃખસ્યૈતસ્ય સમ્ભવમ્ ।
શક્યં વા યદિ વાઽશક્યં શૃણુ ભદ્રે યથાતથમ્ ॥

સમીપે નગરસ્યાસ્ય વકો વસતિ રાક્ષસઃ ।
ઇતો ગવ્યૂતિમાત્રે.ઞસ્તિ યમુનાગહ્વરે ગુહા ॥

તસ્યાં ઘોરઃ સ વસતિ જિઘાંસુઃ પુરુષાદકઃ ।
બકાભિધાનો દુષ્ટાત્મા રાક્ષસાનાં કુલાધમઃ ॥

ઈશો જનપદસ્યાસ્ય પુરસ્ય ચ મહાબલઃ ।
પુષ્ટો માનુષમાંસેન દુર્બુદ્ધિઃ પુરુષાદકઃ ॥

પ્રબલઃ કામરૂપી ચ રાક્ષસસ્તુ મહાબલઃ ।
તેનોપસૃષ્ટા નગરી વર્ષમદ્ય ત્રયોદશમ્ ॥

તત્કૃતે પરચક્રાચ્ચ ભૂતેભ્યશ્ચ ન નો ભયમ્ ।
પુરુષાદેન રૌદ્રેણ ભક્ષ્યમાણા દુરાત્મના ॥

અનાથા નગરી નાથં ત્રાતારં નાધિગચ્છતિ ।
ગુહાયાં ચ વસંસ્તત્ર બાધતે સતતં જનમ્ ॥

સ્ત્રિયો બાલાંશ્ચ વૃદ્ધાંશ્ચ યૂનશ્ચાપિ દુરાત્મવાન્ ।
અત્ર મન્ત્રૈશ્ચ હોમૈશ્ચ ભોજનૈશ્ચ સ રાક્ષસઃ ॥

ઈડિતો દ્વિજમુખ્યૈશ્ચ પૂજિતશ્ચ દુરાત્મવાન્ ।
યદા ચ સકલાનેવં પ્રસૂદયતિ રાક્ષસઃ ॥

અથૈનં બ્રાહ્મણાઃ સર્વે સમયે સમયોજયન્ ।
મા સ્મ કામાદ્વધી રક્ષો દાસ્યામસ્તે સદા વયં ॥

પર્યાયેણ યથાકામમિહ માંસોદનં પ્રભો ।
અન્નં માંસસમાયુક્તં તિલચૂર્ણસમન્વિતમ્ ॥

સર્પિષા ચ સમાયુક્તં વ્યઞ્જનૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ।
સૂપાંસ્ત્રીન્સતિલાન્પિણ્ડાઁલ્લાજાપૂપસુરાસવાન્ ॥

શૃતાશૃતાન્પાનકુમ્ભાન્સ્થૂલમાંસં શૃતાશૃતમ્ ।
વનમાહિષવારાહભાલ્લૂકં ચ શૃતાશૃતમ્ ॥

સર્પિઃકુમ્ભાંશ્ચ વિવિધાન્દધિકુમ્ભાંસ્તથા બહૂન્ ।
સદ્યઃસિદ્ધસમાયુક્તં તિલચૂર્ણૈઃ સમાકુલમ્ ॥

કુલાચ્ચ પુરુષં ચૈકં બલીવર્દૌ ચ કાલકૌ ।
પ્રાપ્સ્યસિ ત્વમસન્ક્રુદ્ધો રક્ષોભાગં પ્રકલ્પિતમ્ ॥

તિષ્ઠેહ સમયેઽસ્માકમિત્યયાચન્ત તં દ્વિજાઃ ।
બાઢમિત્યેવ તદ્રક્ષસ્તદ્વચઃ પ્રત્યગૃહ્ણત ॥

પરચક્રાટવીકેભ્યો રક્ષણં સ કરોતિ ચ ।
તસ્મિન્ભાગે સુનિર્દિષ્ટે સ્થિતઃ સ સમયે બલી ॥

એકૈકં ચૈવ પુરુષં સમ્પ્રયચ્છન્તિ વેતનમ્ ।
સ વારો બહુભિર્વર્ષૈર્ભવત્યસુકરો નરૈઃ ॥

તદ્વિમોક્ષાય યે કેચિદ્યતન્તે પુરુષાઃ ક્વચિત્ । સપુત્રદારાંસ્તાન્હત્વા તદ્રક્ષો ભક્ષયત્યુત ॥

વેત્રકીયગૃહે રાજા નાયં નયમિહાસ્થિતઃ । ઉપાયં તં ન કુરુતે યત્નાદપિ સ મન્દધીઃ ।
અનામયં જનસ્યાસ્ય યેન સ્યાદદ્ય શાશ્વતમ્ ॥

એતદર્હા વચં નૂનં વસામો દુર્બલસ્ય યે ।
વિષયે નિત્યવાસ્તવ્યાઃ કુરાજાનમુપાશ્રિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ કસ્ય વક્તવ્યાઃ કસ્ય વાચ્છન્દચારિણઃ ।
ગુણૈરેતે હિ વત્સ્યન્તિ કામગાઃ પક્ષિણો યથા ॥

રાજાનં પ્રથમં વિન્દેત્તતો ભાર્યાં તતો ધનમ્ । રાજન્યસતિ લોકેઽસ્મિન્કુતો ભાર્યા કુતો ધનમ્ ।
વયસ્ય સઞ્ચયેનાસ્ય જ્ઞાતીન્પુત્રાંશ્ચ તારયેત્ ॥

વિપીરતં મયા ચેદં ત્રયં સર્વમુપાર્જિતમ્ ।
તદિમામાપદં પ્રાપ્ય ભૃશં તપ્યામહે વયમ્ ॥

સોઽયમસ્માનનુપ્રાપ્તો વારઃ કુલવિનાશનઃ ।
ભોજનં પુરુષશ્ચૈકઃ પ્રદેયં વેતનં મયા ॥

ન ચ મે વિદ્યતે વિત્તં સન્ક્રેતું પુરુષં ક્વચિત્ ।
સુહૃજ્જનં પ્રદાતું ચ ન શક્ષ્યામિ કદાચન ॥

ગતિં ચાન્યાં ન પશ્યામિ તસ્માન્મોક્ષાય રક્ષસઃ ।
સોઽહં દુઃખાર્ણવે મગ્નો મહત્યસુકરે ભૃશમ્ ॥

સહૈવૈતૈર્ગમિષ્યામિ બાન્ધવૈરદ્ય રાક્ષસમ્ ।
તતો નઃ સહિતાન્ક્ષુદ્રઃ સર્વાનેવોપભોક્ષ્યતિ ॥

દુઃખમૂલમિદં ભદ્રે મયોક્તં પ્રશ્નતોઽનઘે ॥