મહાભારત · અધ્યાય 1.172

ન સન્તાપસ્ત્વયા કાર્યઃ પ્રાકૃતેનેવ કર્હિચિત્ ।
ન હિ સન્તાપકાલોઽયં વૈદ્યસ્ય તવ વિદ્યતે ॥

અવશ્યં નિધનં સર્વૈર્ગન્તવ્યમિહ માનવૈઃ ।
અવશ્યભાવિન્યર્થે વૈ સન્તાપો નેહ વિદ્યતે ॥

ભાર્યા પુત્રોઽથ દુહિતા સર્વમાત્માર્થમિષ્યતે ।
વ્યથાં જહિ સુબુદ્ધ્યા ત્વં સ્વયં યાસ્યામિ તત્ર ચ ॥

એતદ્ધિ પરમં નાર્યાઃ કાર્યં લોકે સનાતનમ્ ।
પ્રાણાનપિ પરિત્યજ્ય યદ્ભર્તુર્હિતમાચરેત્ ॥

તચ્ચ તત્ર કૃતં કર્મ તવાપીદં સુખાવહમ્ ।
ભવત્યમુત્ર ચાક્ષય્યં લોકેઽસ્મિંશ્ચ યશસ્કરમ્ ॥

એષ ચૈવ ગુરુર્ધર્મો યં પ્રવક્ષ્યામ્યહં તવ ।
અર્થશ્ચ તવ ધર્મશ્ચ ભૂયાનત્ર પ્રદૃશ્યતે ॥

યદર્થમિષ્યતે ભાર્યા પ્રાપ્તઃ સોઽર્થસ્ત્વયા મયિ ।
કન્યા ચૈકા કુમારશ્ચ કૃતાહમનૃણા ત્વયા ॥

સમર્થઃ પોષણે ચાસિ સુતયો રક્ષણે તથા ।
ન ત્વહં સુતયોઃ શક્તા તથા રક્ષણપોષણે ॥

મમ હિ ત્વદ્વિહીનાયાઃ સર્વપ્રાણધનેશ્વર ।
કથં સ્યાતાં સુતૌ બાલૌ ભરેયં ચ કથં ત્વહમ્ ॥

કથં હિ વિધવાઽનાથા બાલપુત્રા વિના ત્વયા ।
મિથુનં જીવયિષ્યામિ સ્થિતા સાધુગતે પથિ ॥

અહં કૃતાવલેપૈશ્ચ પ્રાર્થ્યમાનામિમાં સુતામ્ ।
અયુક્તૈસ્તવ સમ્બન્ધે કથં શક્ષ્યામિ રક્ષિતુમ્ ॥

ઉત્સૃષ્ટમામિષં ભૂમૌ પ્રાર્થયન્તિ યથા ખગાઃ ।
પ્રાર્થયન્તિ જનાઃ સર્વે પતિહીનાં તથા સ્ત્રિયમ્ ॥

સાઽહં વિચાલ્યમાના વૈ પ્રાર્થ્યમાના દુરાત્મભિઃ ।
સ્થાતું પથિ ન શક્ષ્યામિ સજ્જનેષ્ટે દ્વિજોત્તમ ॥

સ્ત્રીજન્મ ગર્હિતં નાથ લોકે દુષ્ટજનાકુલે ।
માતાપિત્રોર્વશે કન્યા પ્રૌઢા ભર્તૃવશે તથા ॥

અભાવે ચાનયોઃ પુત્રે ખતન્ત્રા સ્ત્રી વિગર્હિતા ॥

અનાથત્વં સ્ત્રિયો દ્વારં દુષ્ટાનાં વિવૃતં હિ તત્ । વસ્ત્રખણ્ડં ઘૃતાક્તં હિ યથા સન્કૃષ્યતે શ્વભિઃ ॥

કથં તવ કુલસ્યૈકમિમં બાલમનાગસમ્ ।
પિતૃપૈતામહે માર્ગે નિયોક્તુમહમુત્સહે ॥

કથં શક્ષ્યામિ બાલેઽસ્મિન્ગુણાનાધાતુમીપ્સિતાન્ ।
અનાથે સર્વતો લુપ્તે યથા ત્વં ધર્મદર્શિવાન્ ॥

ઇમામપિ ચ તે બાલામનાથાં પરિભૂય મામ્ ।
અનર્હાઃ પ્રાર્થયિષ્યન્તિ શૂદ્રા વેદશ્રુતિં યથા ॥

તાં ચેદહં ન દિત્સેયં સદ્ગુણૈરુપબૃંહિતામ્ ।
પ્રમથ્યૈનાં હરેયુસ્તે હવિર્ધ્વાઙ્ક્ષા ઇવાધ્વરાત્ ॥

સમ્પ્રેક્ષમાણા પુત્રીં તે નાનુરૂપમિવાત્મનઃ ।
અનર્હવશમાપન્નામિમાં ચાપિ સુતાં તવ ॥

અવજ્ઞાતા ચ લોકેષુ તથાન્માનમજાનતી ।
અવલિપ્તૈરૈર્બ્રહ્મન્મરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥

તૌ ચ હીનૌ મયા બાલૌ ત્વયા ચૈવ તથાત્મજૌ ।
વિનશ્યેતાં ન સન્દેહો મત્સ્યાવિવ જલક્ષયે ॥

ત્રિતયં સર્વથાપ્યેવં વિનશિષ્યત્યસંશયમ્ ।
ત્વયા વિહીનં તસ્માત્ત્વં માં પરિત્યક્તુમર્હસિ ॥

વ્યુષ્ટિરેષા પરા સ્ત્રીણાં પૂર્વં ભર્તુઃ પરા ગતિઃ ।
નનુ બ્રહ્મન્સપુત્રાણામિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

અનિષ્ટમિહ પુત્રાણાં વિષયે પરિવર્તિતુમ્ ।
હરિદ્રાઞ્જનપુષ્પાદિસૌમઙ્ગલ્યયુતા સતી ॥

મરણં યાતિ યા ભર્તુસ્તદ્દત્તજલપાયિની ।
ભર્તૃપાદાર્પિતમનાઃ સા યાતિ ગિરિજાપદમ્ ॥

ગિરાજાયાઃ સખી ભૂત્વા મોદતે નગકન્યયા ।
મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં માતા મિતં સુતઃ ॥

અમિતસ્ય હિ દાતારં કા પતિં નાભિનન્દતિ ।
આશ્રમાશ્ચાગ્નિસંસ્કારા જપહોમવ્રતાનિ ચ ॥

સ્ત્રીણાં નૈતે વિધાતવ્યા વિના પતિમનિન્દિતમ્ । ક્ષમા શૌચમનાહારમેતાવદ્વિહિતં સ્ત્રિયાઃ ॥

પરિત્યક્તઃ સુતશ્ચાયં દુહિતેયં તથા મયા ।
બાન્ધવાશ્ચ પરિત્યક્તાસ્ત્વદર્થં જીવિતં ચ મે ॥

યજ્ઞૈસ્તપોભિર્નિયમૈર્દાનૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા ।
વિશિષ્યતે સ્ત્રિયા ભર્તુર્નિત્યં પ્રિયહિતે સ્થિતિઃ ॥

તદિદં યચ્ચિકીર્ષામિ ધર્મં પરમસમ્મતમ્ ।
ઇષ્ટં ચૈવ હિતં ચૈવ તવ ચૈવ કુલસ્ય ચ ॥

ઇષ્ટાનિ ચાપ્યપત્યાનિ દ્રવ્યાણિ સુહૃદઃ પ્રિયાઃ ।
આપદ્ધર્મપ્રમોક્ષાય ભાર્યા ચાપિ સતાં મતમ્ ॥

આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥

દૃષ્ટાદૃષ્ટફલાર્થં હિ ભાર્યા પુત્રો ધનં ગૃહમ્ ।
સર્વમેતદ્વિધાતવ્યં બુધાનામેષ નિશ્ચયઃ ॥

એકતો વા કુલં કૃત્સ્નમાત્મા વા કુલવર્ધનઃ ।
ઉભયોઃ કોધિકો વિદ્વન્નાત્મા ચૈવાધિકઃ કુલાત્ ॥

આત્મનો વિદ્યમાનત્વાદ્ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
વિદ્યન્તે દ્વિજશાર્દૂલ આતમા રક્ષ્યસ્તતસ્ત્વયા ॥

આત્મન્યવિદ્યમાને ચેદસ્ય નાસ્તીહ કિઞ્ચન । એતજ્જગદિદં સર્વમાત્મના ન સમં કિલ ॥

સ કુરુષ્વ મયા કાર્યં તારયાત્માનમાત્મના ।
અનુજાનીહી મામાર્ય સુતૌ મે પરિપાલય ॥

અવધ્યાઃ સ્ત્રિય ઇત્યાહુર્ધર્મજ્ઞા ધર્મનિશ્ચયે ।
ધર્મજ્ઞાન્રાક્ષસાનાહુર્ન હન્યાત્સ ચ મામપિ ॥

નિઃસંશયં વધઃ પુંસાં સ્ત્રીણાં સંશયિતો વધઃ ।
અતો મામેવ ધર્મજ્ઞ પ્રસ્થાપયિતુમર્હસિ ॥

ભુક્તં પ્રિયાણ્યવાપ્તાનિ ધર્મશ્ચ ચરિતો મયા । ત્વચ્છુશ્રૂષણસમ્ભૂતા કીર્તિશ્ચાપ્યતુલા મમ ।
ત્વત્પ્રસૂતિઃ પ્રિયા પ્રાપ્તા ન માં તપ્સ્યત્યજીવિતં ॥

જાતપુત્રા ચ વૃદ્ધા ચ પ્રિયકામા ચ તે સદા ।
સમીક્ષ્યૈતદહં સર્વં વ્યવસાયં કરોમ્યતઃ ॥

ઉત્સૃજ્યાપિ હિ મામાર્ય પ્રાપ્સ્યસ્યન્યામપિ સ્ત્રિયમ્ ।
તતઃ પ્રતિષ્ઠિતો ધર્મો ભવિષ્યતિ પુનસ્તવ ॥

ન ચાપ્યધર્મઃ કલ્યાણ બહુપત્નીકતા નૃણામ્ ।
સ્ત્રીણામધર્મઃ સુમહાન્ભર્તુઃ પૂર્વસ્ય લઙ્ઘને ॥

એતત્સર્વં સમીક્ષ્ય ત્વમાત્મત્યાગં ચ ગર્હિતમ્ ।
આત્માનં તારયાદ્યાશુ કુલં ચેમૌ ચ દારકૌ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તયા ભર્તા તાં સમાલિઙ્ગ્ય ભારત ।
મુમોચ બાષ્પં શનકૈઃ સભાર્યો ભૃશદુઃખિતઃ ॥

મૈવં વદ ત્વં કલ્યાણિ તિષ્ઠ ચેહ સુમધ્યમે ।
ન તુ ભાર્યાં ત્યજેત્પ્રાજ્ઞઃ પુત્રાન્વાપિ કદાચન ॥

વિશેષતઃ સ્ત્રિયં રક્ષેત્પુરુષો બુદ્ધિમાનિહ । ત્યક્ત્વા તુ પુરુષો જીવેન્ન હાતવ્યાનિમાન્સદા ।
ન વેત્તિ કામં ધર્મં ચ અર્થં મોક્ષં ચ તત્ત્વતઃ ॥