મહાભારત · અધ્યાય 1.163

તેન વિક્રમમાણેન ઊરુવેગસમીરિતમ્ ।
વનં સવૃક્ષવિટપં વ્યાઘૂર્ણિતમિવાભવત્ ॥

જઙ્ગાવાતો વવૌ ચાસ્ય શુચિશુક્રાગમે યથા ।
આવર્જિતાલતાવૃક્ષં માર્ગં ચક્રે મહાબલઃ ॥

સ મૃદ્ગન્પુષ્પિતાંશ્ચૈવ ફલિતાંશ્ચ વનસ્પતીન્ ।
અવરુજ્ય યયૌ ગુલ્માન્પથસ્તસ્ય સમીપજાન્ ॥

સ રોષિત ઇવ ક્રુદ્ધો વને ભઞ્જન્મહાદ્રુમાન્ ।
ત્રિપ્રસ્રુતમદઃ શુષ્મી ષષ્ટિવર્ષો મતઙ્ગરાટ્ ॥

ગચ્છતસ્તસ્ય વેગેન તાર્ક્ષ્યમારુતરંહસઃ ।
ભીમસ્ય પાણ્ડુપુત્રાણાં મૂર્ચ્છેવ સમજાયત ॥

અસકૃચ્ચાપિ સતીર્ય દૂરપારં ભુજપ્લવૈઃ ।
પથિ પ્રચ્છન્નમાસેદુર્ધાર્તરાષ્ટ્રભયાત્તદા ॥

કૃચ્છ્રેણ માતરં ચૈવ સુકુમારીં યશસ્વિનીમ્ ।
અવહત્સ તુ પૃષ્ઠેન રોધઃસુ વિષમેષુ ચ ॥

અગમચ્ચ વનોદ્દેશમલ્પમૂલફલોદકમ્ ।
ક્રૂરપક્ષિમૃગં ઘોરં સાયાહ્ને ભરતર્ષભ ॥

ઘોરા સમભવત્સન્ધ્યા દારુણા મૃગપક્ષિણઃ ।
અપ્રકાશા દિશઃ સર્વા વાતૈરાસન્નનાર્તવૈઃ ॥

શીર્ણપર્ણફલૈ રાજન્બહુગુલ્મક્ષુપદ્રુમૈઃ ।
ભગ્નાવભુગ્નભૂયિષ્ઠૈર્નાનાદ્રુમસમાકુલૈઃ ॥

તે શ્રમેણ ચ કૌરવ્યાસ્તૃષ્ણયા ચ પ્રપીડિતાઃ ।
નાશક્નુવંસ્તદા ગન્તું નિદ્રયા ચ પ્રવૃદ્ધયા ॥

ન્યવિશન્તિ હિ તે સર્વે નિરાસ્વાદે મહાવને । રાત્ર્યામેવ ગતાસ્તૂર્ણં ચતુર્વિંશતિયોજનમ્ ।
તતસ્તૃષા પરિક્લન્તા કુન્તી વચનમબ્રવીત્ ॥

માતા સતી પાણ્ડવાનાં પઞ્ચાનાં મધ્યતઃ સ્થિતા ।
તૃષ્ણયા હિ પરીતાઽહમનાથેવ મહાવને ॥

ઇતઃ પરં તુ શક્તાહં ગન્તું ચ ન પદાત્પદમ્ ।
શયિષ્યે વૃક્ષમૂલેઽત્ર ધાર્તરાષ્ટ્રા હરન્તુ મામ્ ॥

શૃણુ ભીમ વચો મહ્યં તવ બાહુબલાત્પુરઃ ।
સ્થાતું ન શક્તાઃ કૌરવ્યાઃ કિં બિભેષિ પૃથાસુત ॥

અન્યો રથો ન મેઽસ્તીહ ભીમસેનાદૃતે ભુવિ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાદ્વૃથા ભીરુર્ન માં સ્વપ્તુમિહેચ્છસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભીમપૃષ્ઠસ્થિતા ચેત્થં દૂયમાનેન ચેતસા । નિશ્યધ્વનિ રુદન્તી સા નિદ્રાવશ્મુપાગતા ॥

તચ્છ્રુત્વા ભીમસેનસ્ય માતૃસ્નેહાત્પ્રજલ્પિતમ્ ।
કારુણ્યેન મનસ્તપ્તં ગમનાયોપચક્રમે ॥

તતો ભીમો વનં ઘોરં પ્રવિશ્ય વિજનં મહત્ ।
ન્યગ્રોધં વિપુલચ્છાયં રમણીયં દદર્શ હ ॥

તત્ર નિક્ષિપ્ય તાન્સર્વાનુવાચ ભરતર્ષભઃ ।
પાનીયં મૃગયામીહ તાવદ્વિશ્રમ્યતામિહ ॥

એતે રુવન્તિ મધુરં સારસા જલચારિણઃ ।
ધ્રુવમત્ર જલસ્થાનં મહચ્ચેતિ મતિર્મમ ॥

અનુજ્ઞાતઃ સ ગચ્છેતિ ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેન ભારત ।
જગામ તત્ર યત્ર સ્મ સારસા જલચારિણઃ ॥

અપશ્યત્પદ્મિનીખણ્ડમણ્ડિતં સ સરોવરમ્ । સ તત્ર પીત્વા પાનીયં સ્નાત્વા ચ ભરતર્ષભ ॥

તેષામર્થે ચ જગ્રાહ ભ્રાતૄણાં ભ્રાતૃવત્સલઃ ।
ઉત્તરીયેણ પાનીયમાનયામાસ ભારત ॥

પઙ્કજાનામનેકૈશ્ચ પત્રૈર્બધ્વા પૃથક્પૃથક્ । ગવ્યૂતિમાત્રાદાગત્ય ત્વરિતો માતરં પ્રતિ ।
શોકદુઃખપરીતાત્મા નિશશ્વાસોરગો યથા ॥

સ સુપ્તાં માતરં ભ્રાતૄન્નિદ્રાવિદ્રાવિતૌજસઃ ।
મહારૌદ્રે વને ઘોરે વૃક્ષમૂલે સુશીતલે ॥

વિક્ષિપ્તકરપાદાંશ્ચ દીર્ઘોચ્છ્વાસાન્મહાબલાન્ ।
ઊર્ધ્વવક્ત્રાન્મહાકાયાન્પઞ્ચેન્દ્રાનિવ ભૂપતે ॥

અજ્ઞાતવૃક્ષનિત્યસ્થપ્રેતરાક્ષસસાધ્વસાન્ । દૃષ્ટ્વા વૈ ભૃશશોકાર્તો બિલલાપાનિલાત્મજઃ ॥

ભૃશં શોકપરીત્મા વિલલાપ વૃકોદરઃ ॥

અતઃ કષ્ટતરં કિં નુ દ્રષ્ટવ્યં હિ ભવિષ્યતિ ।
યત્પશ્યામિ મહીસુપ્તાન્ભ્રાતૄનદ્ય સુમન્દભાક્ ॥

શયનેષુ પરાર્ધ્યેષુ યે પુરા વારણાવતે ।
નાધિજગ્મુસ્તદા નિદ્રાં તેઽદ્ય સુપ્તા મહીતલે ॥

સ્વસારં વસુદેવસ્ય શત્રુસઙ્ઘાવમર્દિનઃ ।
કુન્તિરાજસુતાં કુન્તીં સર્વલક્ષણપૂજિતામ્ ॥

સ્નુષાં વિચિત્રવીર્યસ્ય ભાર્યાં પાણ્ડોર્મહાત્મનઃ ।
તથૈવ ચાસ્મજ્જનનીં પુણ્ડરીકોદરપ્રભામ્ ॥

સુકુમારતરામેનાં મહાર્હશયનોચિતામ્ ।
શયાનાં પશ્યતાઽદ્યેહ પૃથિવ્યામતથોચિતામ્ ॥

ધર્માદિન્દ્રાચ્ચ વાતાચ્ચ સુપુવે યા સુતાનિમાન્ ।
સેયં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તા શેષે પ્રાસાદશાયિની ॥

કિં નુ દુઃખતરં શક્યં મયા દ્રષ્ટુમતઃ પરમ્ ।
યોઽહમદ્ય નરવ્યાઘ્રાન્સુપ્તાન્પશ્યામિ ભૂતલે ॥

ત્રિષુ લોકેષુ યો રાજ્યં ધર્મનિત્યોઽર્હતે નૃપઃ ।
સોઽયં ભૂમૌ પરિશ્રાન્તઃ શેતે પ્રાકૃતવત્કથમ્ ॥

અયં નીલામ્બુદશ્યામો નરેષ્વપ્રતિમોઽર્જુનઃ ।
શેતે પ્રાકૃતવદ્ભૂમૌ તતો દુઃખતરં નુ કિમ્ ॥

અશ્વિનાવિવ દેવાનાં યાવિમૌ રૂપસમ્પદા ।
તૌ પ્રાકૃતવદદ્યેમૌ પ્રસુપ્તૌ ધરણીતલે ॥

જ્ઞાતયો યસ્ય નૈ સ્યુર્વિષમાઃ કુલપાંસનાઃ ।
સ જીવેત સુખં લોકે ગ્રામદ્રુમ ઇવૈકજઃ ॥

એકો વૃક્ષો હિ યો ગ્રામે ભવેત્પર્ણફલાન્વિતઃ ।
ચૈત્યો ભવતિ નિર્જ્ઞાતિરધ્વનીનૈશ્ચ પૂજિતઃ ॥

યેષાં ચ બહવઃ શૂરા જ્ઞાતયો ધર્મમાશ્રિતાઃ ।
તે જીવન્તિ સુખં લોકે ભવન્તિ ચ નિરામયાઃ ॥

બલવન્તઃ સમૃદ્ધાર્થા મિત્રબાન્ધવનન્દનાઃ ।
જીવન્ત્યન્યોન્યમાશ્રિત્ય દ્રુમાઃ કાનનજા ઇવ ॥

વયં તુ ધૃતરાષ્ટ્રેણ દુષ્પુત્રેણ દુરાત્મના ।
રાજ્યલુબ્ધેન મૂર્ખેણ દુર્મન્ત્રિસહિતેન વૈ ॥

દુષ્ટેનાધર્મશીલેન સ્વાર્થનિષ્ઠૈકબુદ્ધિના । વિવાસિતા ન દગ્ધાશ્ચ ક્ષત્તુર્બુદ્ધિપરાક્રમાત્ ॥

તસ્માન્મુક્તા વયં દાહાદિમં વૃક્ષમુપાશ્રિતાઃ ।
કાં દિશં પ્રતિપત્સ્યામઃ પ્રાપ્તાઃ ક્લેશમનુત્તમમ્ ॥

સકામો ભવ દુર્બુદ્ધે ધાર્તરાષ્ટ્રાલ્પદર્શન ।
નૂનં દેવાઃ પ્રસન્નાસ્તે નાનુજ્ઞાં મે યુધિષ્ઠિરઃ ॥

પ્રયચ્છતિ વધે તુભ્યં તેન જીવસિ દુર્મતે ।
નન્વદ્ય સસુતામાત્યં સકર્ણાનુજસૌબલમ્ ॥

ગત્વા ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પ્રેષયિષ્યે યમક્ષયમ્ ।
કિં નુ શક્યં મયા કર્તું યત્તેન ક્રુધ્યતે નૃપઃ ॥

ધર્માત્મા પાણ્ડવશ્રેષ્ઠઃ પાપાચાર યુધિષ્ઠિરઃ ।
એવમુક્ત્વા મહાબાહુઃ ક્રોધસન્દીપ્તમાનસઃ ॥

કરં કરેણ નિષ્પિષ્ય નિઃશ્વસન્દીનમાનસઃ ।
પુનર્દીનમના ભૂત્વા શાન્તાર્ચિરિવ પાવકઃ ॥

ભ્રાતૄન્મહીતલે સુપ્તાનવૈક્ષત વૃકોદરઃ ।
વિશ્વસ્તાનિવ સંવિષ્ટાન્પૃથગ્જનસમાનિવ ॥

નાતિદૂરેણ નગરં વનાદસ્માદ્ધિ લક્ષયે ।
જાગર્તવ્યે સ્વપન્તીમે હન્ત જાગર્મ્યહંસ્વયમ્ ॥

પ્રાશ્યન્તીમે જલં પશ્ચાત્પ્રતિબુદ્ધા જિતક્લમાઃ ।
ઇતિ ભીમો વ્યવસ્યૈવ જજાગાર સ્વયં તદા ॥