મહાભારત · અધ્યાય 1.148

પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રાંશ્ચ કૃતાસ્ત્રાન્પ્રસમીક્ષ્ય સઃ ।
ગુર્વર્થં દક્ષિણાં કાલે પ્રાપ્તેઽમન્યત વૈ ગુરુઃ ॥

અસ્ત્રશિક્ષામનુજ્ઞાતાન્રઙ્ગદ્વારમુપાગતાન્ ।
ભારદ્વાજસ્તતસ્તાંસ્તુ સર્વાનેવાભ્યભાષત ॥

ઇચ્છામિ દત્તાં સહિતાં મહ્યં પરમદક્ષિણામ્ । એવમુક્તાસ્તતઃ સર્વે શિષ્યા દ્રોણમથાબ્રુવન્ ।
ભગવન્કિં પ્રયચ્છામ આજ્ઞાપયતુ નો ગુરુઃ ॥

તતઃ શિષ્યાન્સમાહૂય આચાર્યોઽર્થમચોદયત્ ।
દ્રોણઃ સર્વાનશેષેણ દક્ષિણાર્થં મહીપતે ॥

પઞ્ચાલરાજં દ્રુપદં ગૃહિત્વા રણમૂર્ધનિ ।
પર્યાનયત ભદ્રં વઃ સા સ્યાત્પરમદક્ષિણા ॥

તથેત્યુક્ત્વા તુ તે સર્વે રથૈસ્તૂર્ણં પ્રહારિણઃ ।
આચાર્યધનદાનાર્થં દ્રોણેન સહિતા યયુઃ ॥

તતોઽભિજગ્મુઃ પઞ્ચાલાન્નિઘ્નન્તસ્તે નરર્ષભાઃ ।
મમૃદુસ્તસ્ય નગરં દ્રુપદસ્ય મહૌજસઃ ॥

દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ યુયુત્સુશ્ચ મહાબલઃ ।
દુઃશાસનો વિકર્ણશ્ચ જલસન્ધઃ સુલોચનઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ કુમારા બહુવિક્રમાઃ ।
અહં પૂર્વમહં પૂર્વમિત્યેવં ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ॥

તતો વરરાથારૂઢાઃ કુમારાઃ સાદિભિઃ સહ ।
પ્રવિશ્ય નગરં સર્વે રાજમાર્ગમુપાયયુઃ ॥

તસ્મિન્કાલે તુ પાઞ્ચાલઃ શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા મહદ્બલમ્ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતો રાજંસ્ત્વરયા નિર્યયૌ ગૃહાત્ ॥

તતસ્તુ કૃતસન્નાહા યજ્ઞસેનસહોદરાઃ ।
શરવર્ષાણિ મુઞ્ચન્તઃ પ્રણેદુઃ સર્વ એવ તે ॥

તતો રથેન શુભ્રેણ સમાસાદ્ય તુ કૌરવાન્ ।
યજ્ઞસેનઃ શરાન્ઘોરાન્વવર્ષ યુધિ દુર્જયઃ ॥

પૂર્વમેવ તુ સમ્મન્ત્ર્ય પાર્થો દ્રોણમથાઽબ્રવીત્ ।
દર્પોદ્રેકાત્કુમારાણામાચાર્યં દ્વિજસત્તમમ્ ॥

એષાં પરાક્રમસ્યાન્તે વયં કુર્યામ સાહસમ્ ।
એતૈરશક્યઃ પાઞ્ચાલો ગ્રહીતું રણમૂર્ધનિ ॥

એવમુક્ત્વા તુ કૌન્તેયો ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽનઘઃ ।
અર્ધક્રોશે તુ નગરાદતિષ્ઠદ્બહિરેવ સઃ ॥

દ્રુપદઃ કૌરવાન્દૃષ્ટ્વા પ્રાધાવત સમન્તતઃ ।
શરજાલેન મહતા મોહયન્કૌરવીં ચમૂમ્ ॥

તમુદ્યતં રથેનૈકમાશુકારિણમાહવે ।
અનેકમિવ સન્ત્રાસાન્મેનિરે તત્ર કૌરવાઃ ॥

દ્રુપદસ્ય શરા ઘોરા વિચેરુઃ સર્વતોદિશમ્ ।
તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ મૃદઙ્ગાશ્ચ સહસ્રશઃ ॥

પ્રાવાદ્યન્ત મહારાજ પઞ્ચાલાનાં નિવેશને ।
સિંહનાદશ્ચ સઞ્જજ્ઞે પઞ્ચાલાનાં મહાત્મનામ્ ॥

ધનુર્જ્યાતલશબ્દશ્ચ સંસ્પૃશ્ય ગગનં મહાન્ ।
દુર્યોધનો વિકર્ણશ્ચ સુબાહુર્દીર્ઘલોચનઃ ॥

દુઃશાશનશ્ચ સન્ક્રુદ્ધઃ શરવર્ષૈરવાકિરન્ ।
સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસઃ પાર્ષતો યુધિ દુર્જયઃ ॥

વ્યધમત્તાન્યનીકાનિ તત્ક્ષણાદેવ ભારત ।
દુર્યોધનં વિકર્ણં ચ કર્ણં ચાપિ મહાબલમ્ ॥

નાનાનૃપસુતાન્વીરાન્સૈન્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અલાતચક્રવત્સર્વં ચરન્બાણૈરતર્પયત્ ॥

તતસ્તુ નાગરાઃ સર્વે મુસલૈર્યષ્ટિભિસ્તદા ।
અભ્યવર્ષન્ત કૌરવ્યાન્વર્ષમાણા ઘા ઇવ ॥

સબાલવૃદ્ધાઃ કામ્પિલ્યાઃ કૌરવાનભ્યયુસ્તદા ।
શ્રુત્વા સુતુમુલં યુદ્ધં કૌરવાનેવ ભારત ॥

દ્રવન્તિસ્મ નદન્તિસ્મ ક્રોશન્તઃ પાણ્ડવાન્પ્રતિ ।
પાડવાસ્તુ સ્વનં શ્રુત્વા આર્તાનાં રોમહર્ષણમ્ ॥

અભિવાદ્ય તતો દ્રોણં રથાનારુરુહુસ્તદા ।
યુધિષ્ઠિરં નિવાર્યાશુ મા યુધ્યસ્વેતિ પાણ્ડવમ્ ॥

માદ્રેયૌ ચક્રરક્ષૌ તુ ફાલ્ગુનશ્ચ તદાઽકરોત્ ।
સેનાગ્રગો ભીમસેનસ્તદાભૂદ્ગદયા સહ ॥

તદા શત્રુસ્વનં શ્રુત્વા ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽનઘઃ ।
આયાજ્જવેન કૌન્તેયો રથેનાનાદયન્દિશઃ ॥

પઞ્ચાલાનાં તતઃ સેનામુદ્ધૂતાર્ણવનિઃસ્વનામ્ ।
ભીમસેનો મહાબાહુર્દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥

પ્રવિવેશ મહાસેનાં મકરઃ સાગરં યથા । ચતુરઙ્ગબલાકીર્ણે તતસ્તસ્મિન્રણોત્સવે ॥

સ્વયમભ્યદ્રવદ્ભીમો નાગાનીકં ગદાધરઃ ॥

સ યુદ્ધકુશલઃ પાર્થો બાહુવીર્યેણ ચાતુલઃ ।
અહનત્કુઞ્જરાનીકં ગદયા કાલરૂપધૃક્ ॥

તે ગજા ગિરિસઙ્કાશાઃ ક્ષરન્તો રુધિરં બહુ ।
ભીમસેનસ્ય ગદયા ભિન્નમસ્તકપિણ્ડકાઃ ॥

પતન્તિ દ્વિરદા ભૂમૌ વજ્રઘાતાદિવાચલાઃ ।
ગજાનશ્વાન્રથાંશ્ચૈવ પાતયામાસ પાણ્ડવઃ ॥

પદાતીંશ્ચ રથાંશ્ચૈવ ન્યવધીદર્જુનાગ્રજઃ ।
ગોપાલ ઇવ દણ્ડેન યથા પશુગણાન્વને ॥

ચાલયન્રથનાગાંશ્ચ સઞ્ચચાલ વૃકોદરઃ ।
ભારદ્વાજપ્રિયં કર્તુમુદ્યતઃ ફાલ્ગુનસ્તદા ॥

પાર્ષતં શરજાલેન ક્ષિપન્નાગાત્સ પાણ્ડવઃ ।
હયૌઘાંશ્ચ રથૌઘાંશ્ચ ગજૌઘાંશ્ચ સમન્તતઃ ॥

પાતયન્સમરે રાજન્યુગાન્તાગ્રિરિવ જ્વલન્ ।
તતસ્તે હન્યમાના વૈ પઞ્ચાલાઃ સૃઞ્જયાસ્તથા ॥

શરૈર્નાનાવિધૈસ્તૂર્ણં પાર્થં સઞ્છાદ્ય સર્વશઃ ।
સિંહનાદં મુખૈઃ કૃત્વા સમયુધ્વન્ત પાણ્ડવમ્ ॥

તદ્યુદ્ધમભવદ્ધોરં સમુહાદ્ભુતદર્શનમ્ ।
સિંહનાદસ્વનં શ્રુત્વા નામૃષ્યત્પાકશાસનિઃ ॥

તતઃ કિરીટી સહસા પઞ્ચાલાન્સમરેઽદ્રવત્ ।
છાદયન્નિષુજાલેન મહતા મોહયન્નિવ ॥

શીઘ્રમભ્યસ્યતો બાણાન્સન્દધાનસ્ય ચાનિશમ્ ।
નાન્તરં દદૃશે કિઞ્ચિત્કૌન્તેયસ્ય યશસ્વિનઃ ॥

ન દિશો નાન્તરિક્ષં ચ તદા નૈવ ચ મેદિની ।
અદૃશ્યત મહારાજ તત્ર કિઞ્ચિન્ન સઙ્ગરે ॥

પાઞ્ચાલાનાં કુરૂણાં ચ સાધુસાધ્વિતિ નિસ્વનઃ । તત્ર તૂર્યનિનાદશ્ચ શઙ્ખાનાં ચ મહાસ્વનઃ ॥

સિંહનાદશ્ચ સઞ્જજ્ઞે સાધુશબ્દેન મિશ્રિતઃ ।
તતઃ પાઞ્ચાલરાજસ્તુ તથા સત્યજિતા સહ ॥

ત્વરમાણોઽભિદુદ્રાવ મહેન્દ્રં શમ્બરો યથા ।
મહતા શરવર્ષેણ પાર્થઃ પાઞ્ચાલમાવૃણોત્ ॥

તતો હલહલાશબ્દ આસીત્પાઞ્ચાલકે બલે ।
જિવૃક્ષતિ મહાસિંહે ગજાનામિવ યૂથપમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા પાર્થં તદાયાન્તં સત્યજિત્સત્યવિક્રમઃ ।
પાઞ્ચાલં વૈ પરિપ્રેપ્સુર્ધનઞ્જયમદુદ્રુવત્ ॥

તતસ્ત્વર્જુનપાઞ્ચાલૌ યુદ્ધાય સમુપાગતૌ ।
વ્યક્ષોભયેતાં તૌ સૈન્યમિન્દ્રવૈરોચનાવિવ ॥

તતઃ સત્યજિતં પાર્થો દશભિર્મર્મભેદિભિઃ ।
વિવ્યાધ બવલદ્ગાઢં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તતઃ શરશતૈઃ પાર્થં પાઞ્ચાલઃ શીઘ્રમાર્દયત્ ।
પાર્થસ્તુ શરવર્ષેણ ચ્છાદ્યમાનો મહારથઃ ॥

વેગં ચક્રે મહાવેગો ધનુર્જ્યામવમૃજ્ય ચ ।
તતઃ સત્યજિતશ્ચાપં છિત્વા રાજાનમભ્યયાત્ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય સત્યજિદ્વેગવત્તરમ્ ।
સાશ્વં સસૂતં સરથં પાર્થં વિવ્યાધ સત્વરઃ ॥

સ તં ન મમૃષે પાર્થઃ પાઞ્ચાલેનાર્દિતો યુધિ ।
તતસ્તસ્ય વિનાશાર્થં સત્વરં વ્યસૃજચ્છરાન્ ॥

હયાન્ધ્વજં ધનુર્મુષ્ટિમુભૌ તૌ પાર્ષ્ણિસારથી ।
સ તથા ભિદ્યમાનેષુ કાર્મુકેષુ પુનઃ પુનઃ ॥

હયેષુ વિનિકૃત્તેષુ વિમુખોઽભવદાહવે ।
સ સત્યજિતમાલેક્ય તથા વિમુખમાહવે ॥

વેગેન મહતા રાજન્નભ્યધાવત પાર્ષતમ્ ।
તદા ચક્રે મહદ્યુદ્ધમર્જુનો જયતાં વરઃ ॥

તસ્ય પાર્થો ધનુશ્છિત્ત્વા ધ્વજં ચોર્વ્યામપાતયત્ ।
પઞ્ચભિસ્તસ્ય વિવ્યાધ હયાન્સૂતં ચ સાયકૈઃ ॥

તત ઉત્સૃજ્ય તચ્ચાપમાદદાનઃ શરાવરમ્ ।
ખડ્ગમુદ્ધૃત્ય કૌન્તેયઃ સિંહનાદમથાકરોત્ ॥

પાઞ્ચાલસ્ય રથસ્યેષામાપ્લુત્ય સહસાઽપતત્ ।
પાઞ્ચાલરથમાસ્થાય અવિત્રસ્તો ધનઞ્જયઃ ॥

વિક્ષોભ્યામ્ભોનિધિન્તાર્ક્ષ્યસ્તન્નાગમિવ સોઽગ્રહીત્ ।
તતસ્તુ સર્વપાઞ્ચાલા વિદ્રવન્તિ દિશો દશ ॥

દર્શયન્સર્વસૈન્યાનાં સ બાહ્વોર્બલમાત્મનઃ ।
સિંહનાદસ્વનં કૃત્વા નિર્જગામ ધનઞ્જયઃ ॥

આયાન્તમર્જુનં દૃષ્ટ્વા કુમારાઃ સહિતાસ્તદા ।
મમૃદુસ્તસ્ય નગરં દ્રુપદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

સમ્બન્ધી કુરુવીરાણાં દ્રુપદો રાજસત્તમઃ ।
મા વધીસ્તદ્બલં ભીમ ગુરુદાનં પ્રદીયતામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભીમસેનસ્તદા રાજન્નર્જુનેન નિવારિતઃ ।
અતૃપ્તો યુદ્ધધર્મેષુ ન્યવર્તત મહાબલઃ ॥

તે યજ્ઞસેનં દ્રુપદં ગૃહીત્વા રણમૂર્ધનિ ।
ઉપાજગ્મુઃ સહામાત્યં દ્રોણાય ભરતર્ષભ ॥

ભગ્નદર્પં હૃતધનં તં તથા વશમાગતમ્ ।
સ વૈરં મનસા ધ્યાત્વા દ્રોણો દ્રુપદમબ્રવીત્ ॥

વિમૃજ્ય તરસા રાષ્ટ્રં પુરં તે મૃદિતં મયા ।
પ્રાપ્ય જીવન્રિપુવશં સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે ॥

એવમુક્ત્વા પ્રહસ્યૈનં કિઞ્ચિત્સ પુનરબ્રવીત્ ।
મા ભૈઃ પ્રાણભયાદ્વીર ક્ષમિણો બ્રાહ્મણા વયમ્ ॥

આશ્રમે ક્રીડિતં યત્તુ ત્વયા બાલ્યે મયા સહ ।
તેન સંવર્ધિતઃ સ્નેહઃ પ્રીતિશ્ચ ક્ષત્રિયર્ષભ ॥

પ્રાર્થયેયં ત્વયા સખ્યં પુનરેવ જનાધિપ ।
વરં દદામિ તે રાજન્રાજ્યસ્યાર્ધમવાપ્નુહિ ॥

અરાજા કિલ નો રાજ્ઞઃ સખા ભવિતુમર્હતિ ।
અતઃ પ્રયતિતં રાજ્યે યજ્ઞસેન મયા તવ ॥

રાજાસિ દક્ષિણે કૂલે ભાગીરથ્યાહમુત્તરે ।
સખાયં માં વિજાનીહિ પાઞ્ચાલ યદિ મન્યસે ॥
દ્રુપદ ઉવાચ ।

અનાશ્ચર્યમિદં બ્રહ્મન્વિક્રાન્તેષુ મહાત્મસુ ।
પ્રીયે ત્વયાઽહં ત્વત્તશ્ચ પ્રીતિમિચ્છામિ શાશ્વતીમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ સ તં દ્રોણો મોક્ષયામાસ ભારત ।
સત્કૃત્ય ચૈનં પ્રીતાત્મા રાજ્યાર્ધં પ્રત્યપાદયત્ ॥

માકન્દીમથ ગઙ્ગાયાસ્તીરે જનપદાયુતામ્ ।
સોઽધ્યાવસદ્દીનમનાઃ કામ્પિલ્યં ચ પુરોત્તમમ્ ॥

દક્ષિણાંશ્ચાપિ પઞ્ચાલાન્યાવચ્ચર્મણ્વતી નદી ।
દ્રોણેન ચૈવં દ્રુપદઃ પરિભૂયાથ પાલિતઃ ॥

ક્ષાત્રેણ ચ બલેનાસ્ય નાપશ્યત્સ પરાજયમ્ ।
હીનં વિદિત્વા ચાત્માનં બ્રાહ્મેણ સ બલેનતુ ॥

પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ પૃથિવીમન્વસઞ્ચરત્ ।
અહિચ્છત્રં ચ વિષયં દ્રોણઃ સમભિપદ્યત ॥

એવં રાજન્નહિચ્છત્રા પુરીજનપદાયુતા ।
યુધિ નિર્જિત્ય પાર્થેન દ્રોણાય પ્રતિપાદિતા ॥