મહાભારત · અધ્યાય 1.149

દ્રોણેન વૈરં દ્રુપદો ન સુષ્વાપ સ્મરંસ્તદા ।
ક્ષાત્રેણ વૈ બલેનાસ્ય નાઽશશંસે પરાજયમ્ ॥

હીનં વિદિત્વા ચાત્માનં બ્રાહ્મેણાપિ બલેન ચ ।
દ્રુપદોઽમર્ષણાદ્રાજા કર્મસિદ્ધાન્દ્વિજોત્તમાન્ ॥

અન્વિચ્છન્પરિચક્રામ બ્રાહ્મણાવસથાન્બહૂન્ ।
નાસ્તિ શ્રેષ્ઠં મમાપત્યં ધિગ્બન્ધૂનિતિ ચ બ્રુવન્ ॥

નિશ્વાસપરમો હ્યાસીદ્દ્રોણં પ્રતિચિકીર્ષયા ।
ન સન્તિ મમ મિત્રાણિ લોકેઽસ્મિન્નાસ્તિ વીર્યવાન્ ॥

પુત્રજન્મ પરીપ્સન્વૈ પૃથિવીમન્વયાદિમામ્ ।
પ્રભાવશિક્ષાવિનયાદ્દ્રોણસ્યાસ્ત્રબલેન ચ ॥

કર્તું પ્રયતમાનો વૈ ન શશાક પરાજયમ્ ।
અભિતઃ સોઽથ કલ્માષીં ગઙ્ગાતીરે પરિભ્રમન્ ॥

બ્રાહ્મણાવસથં પુણ્યમાસસાદ મહીપતિઃ ।
તત્ર નાસ્નાતકઃ કશ્ચિન્ન ચાસીદવ્રતો દ્વિજઃ ॥

તથૈવ તૌ મહાભાગૌ સોઽપશ્યચ્છંસિતવ્રતૌ ।
યાજોપયાજૌ બ્રહ્મર્ષી ભ્રાતરૌ પૃષતાત્મજઃ ॥

સંહિતાધ્યયને યુક્તૌ ગોત્રતશ્ચાપિ કાશ્યપૌ ।
અરણ્યે યુક્તરૂપૌ તૌ બ્રાહ્મણાવૃષિસત્તમૌ ॥

સ ઉપામન્ત્રયામાસ સર્વકામૈરતન્દ્રિતઃ ।
બુદ્ધ્વા તયોર્બલં બુદ્ધિં કનીયાંસમુપહ્વરે ॥

પ્રપેદે છન્દયન્કામૈરુપયાજં ધૃતવ્રતમ્ ।
ગુરુશુશ્રૂષણે યુક્તઃ પ્રિયકૃત્સર્વકામદમ્ ॥

પાદ્યેનાસનદાનેન તથાઽર્ઘ્યેણ ફલૈશ્ચ તમ્ ।
અર્હયિત્વા યથાન્યાયમુપયાજોઽબ્રવીત્તતઃ ॥

યેન કાર્યવિશેષેણ ત્વમસ્માનભિકાઙ્ક્ષસે ।
કૃતશ્ચાયં સમુદ્યોગસ્તદ્બ્રવીતુ ભવાનિતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સ બુદ્ધ્વા પ્રીતિસંયુક્તમૃષીણામુત્તમં તદા ।
ઉવાચ છન્દયન્કામૈર્દ્રુપદઃ સ તપસ્વિનમ્ ॥

યેન મે કર્મણા બ્રહ્મન્પુત્રઃ સ્યાદ્દ્રોણમૃત્યેવ ।
ઉપયાજ ચરસ્વૈતત્પ્રદાસ્યામિ ધનં તવ ॥
ઉપયાજ ઉવાચ ।

નાહં ફલાર્થી દ્રુપદ યોઽર્થી સ્યાત્તત્ર ગમ્યતામ્ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
પ્રત્યાખ્યાતસ્તુ તેનૈવં સ વૈ સજ્જનસન્નિધૌ ॥

આરાધયિષ્યન્દ્રુપદઃ સ તં પર્યચરત્તદા ।
તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે દ્રુપદં દ્વિજસત્તમઃ ॥

ઉપયાજોઽબ્રવીદ્વાક્યં કાલે મધુરયા ગિરા ।
જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા ન મેઽત્યાક્ષીદ્વિચરન્વિજને વને ॥

અપરિજ્ઞાતશૌચાયાં ભૂમૌ નિપતિતં ફલમ્ ।
તદપશ્યમહં ભ્રાતુરસામ્પ્રતમનુવ્રજન્ ॥

વિમર્શં હિ ફલાદાને નાયં કુર્યાત્કથઞ્ચન ।
નાપશ્યત્ફલં દૃષ્ટ્વા દોષાંસ્તસ્યાઽનુબન્ધિકાન્ ॥

વિવિનક્તિ ન શૌચાર્થી સોઽન્યત્રાપિ કથં ભવેત્ ।
સંહિતાધ્યયનસ્યાન્તે પઞ્ચયજ્ઞાન્નિરૂપ્ય ચ ॥

ભૈક્ષમુઞ્છેન સહિતં ભુઞ્જાનસ્તુ તદા તદા ।
કીર્તયત્યેવ રાજર્ષે ભોજનસ્ય રસં પુનઃ ॥

સંહિતાધ્યયનં કુર્વન્વને ગુરુકુલે વસન્ ।
ભૈક્ષમુચ્છિષ્ટમન્યેષાં ભુઙ્ક્તે સ્મ સતતં તથા ॥

કીર્તયન્ગુણમન્નાનામથ પ્રીતો મુહુર્મુહુઃ ।
એવં ફલાર્થિનસ્ત્સમાન્મન્યેઽહં તર્કચક્ષુષા ॥

તં વૈ ગચ્છેહ નૃપતે ત્વાં સ સંયાજયિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઉપયાજવચઃ શ્રુત્વા યાજસ્યાશ્રમમભ્યગાત્ ।
જુગુપ્સમાનો નૃપતિર્મનસેદં વિચિન્તયન્ ॥

ભૃશં સમ્પૂજ્ય પૂજાર્હમૃષિં યાજમુવાચ હ ।
ગોશતાનિ દદાન્યષ્ટૌ યાજ યાજય માં વિભો ॥

દ્રોણવૈરાન્તરે તપ્તં વિષણ્ણં શરણાગતમ્ ।
બ્રહ્મબન્ધુપ્રણિહિતં ન ક્ષત્રં ક્ષત્રિયો જયેત્ ॥

તસ્માદ્દ્રોણભયાર્તં માં ભવાંસ્ત્રાતુમિહાર્હતિ ।
યેન મે કર્મણા બ્રહ્મન્પુત્રઃ સ્યાદ્દ્રોણમૃત્યવે ॥

અર્જુનસ્યાપિ વૈ ભાર્યા ભવેદ્યા વરવર્ણિની ।
સ હિ બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો બ્રાહ્મે ક્ષાત્રેઽપ્યનુત્તમઃ ॥

તતો દ્રોણસ્તુ માઽજૈષીત્સખિવિગ્રહકારણાત્ ।
ક્ષત્રિયો નાસ્તિ તુલ્યોઽસ્ય પૃથિવ્યાં કશ્ચિદગ્રણીઃ ॥

ભારતાચાર્યમુખ્યસ્ય ભારદ્વાજસ્ય ધીમતઃ ।
દ્રોણસ્ય શરજાલાનિ રિપુદેહહરાણિ ચ ॥

ષડરત્નિ ધનુશ્ચાસ્ય ખડ્ગમપ્રતિમ તથા ।
સ હિ બ્રાહ્મણવેષેણ ક્ષાત્રં વેગમસંશયમ્ ॥

પ્રતિહન્તિ મહેષ્વાસો ભારદ્વાજો મહામનાઃ ।
કાર્તવીર્યસમો હ્યેષ ખટ્વાઙ્ગપ્રતિમો રણે ॥

ક્ષત્રોચ્છેદાય વિહિતો જામદગ્ન્ય ઇવાસ્થિતઃ ॥

સહિતં ક્ષત્રવેગેન બ્રહ્મવેગેન સામ્પ્રતમ્ ।
ઉપપન્નં હિ મન્યેઽહં ભારદ્વાજં યશસ્વિનમ્ ॥

નેષવસ્તમપાકુર્યુર્ન ચ પ્રાસા ન ચાસયઃ ।
બ્રાહ્મં તસ્ય મહાતેજો મન્ત્રાહુતિહુતં યથા ॥

તસ્ય હ્યસ્ત્રબલં ઘોરમપ્રસહ્યં પરૈર્ભુવિ ।
શત્રૂન્સમેત્ય જયતિ ક્ષત્રં બ્રહ્મપુરસ્કૃતમ્ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રે ચ સહિતે બ્રહ્મતેજો વિશિષ્યતે ।
સોઽહં ક્ષત્રબલાદ્દીનો બ્રહ્મતેજઃ પ્રપેદિવાન્ ॥

દ્રોણાદ્વિશિષ્ટમાસાદ્ય ભવન્તં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ।
દ્રોણાન્તકમહં પુત્રં લભેયં યુધિ દુર્જયમ્ ॥

દ્રોણમૃત્યુર્યથા મેઽદ્ય પુત્રો જાયેત વીર્યવાન્ ।
તત્કર્મ કુરુ મે યાજ નિર્વપામ્યર્બુદ્ધં ગવામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથેત્યુક્ત્વા તું તં યાજો યજ્ઞાર્થમુપકલ્પયન્ ।
ગુર્વર્થ ઇતિ ચાકામમુપયાજમચોદયત્ ॥

દ્રુપદં ચ મહારાજમિદં વચનમબ્રવીત્ ।
મા ભૈસ્ત્વં સમ્પ્રદાસ્યામિ કર્મણા ભવતઃ સુતમ્ ॥

ક્ષિપ્રમુત્તિષ્ઠ ચાવ્યગ્રઃ સમ્ભારાનુપકલ્પય ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા પ્રતિજ્ઞાય કર્મ ચાસ્યાદદે મુનિઃ ॥

બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો યથાવિધિ કથાક્રમમ્ ।
યાજો દ્રોણવિનાશાય યાજયામાસ તં નૃપમ્ ॥

ગુર્વર્થેઽયોજયત્કર્મ યાજસ્યાપિ સમીપતઃ ।
તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય ઉપયાજો મહાતપાઃ ॥

આચવ્યૌ કર્મ વૈતાનં તથા પુત્રફલાય વૈ । ઇહ પુત્રો મહાવીર્યો મહાતેજા મહાબલઃ ।
ઇષ્યતે યદ્વિધો રાજન્ભવિતા સ તથાવિધઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ભારદ્વાજસ્ય હન્તારં સોઽભિસન્ધાય પાર્થિવઃ ।
આજહેઽથ તદા રાજન્દ્રુપદઃ કર્મ સિદ્ધયે ॥

બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો જુહાવ ચ યથાવિધિ ।
કૌસવી નામ તસ્યાસીદ્યા વૈ તાં પુત્રગૃદ્ધિનઃ ॥

સૌત્રામણિં તથા પત્નીં તતઃ કાલેઽભ્યયાત્તદા ।
યાજસ્તુ સવનસ્યાન્તે દેવીમાહ્વાપયત્તદા ॥

પ્રેહિ માં રાજ્ઞિ પૃષતિ મિથુનં ત્વામુપસ્થિતમ્ ।
કુમારશ્ચ કુમારી ચ પિતૃવંશવિવૃદ્ધયે ॥
પૃષત્યુવાચ ।

નાલિપ્તં વૈ મમ મુખં પુણ્યાન્ગન્ધાન્બિભર્મિ ચ ।
ન પત્ની તેઽસ્મિ સૂત્યર્થે તિષ્ઠ યાજ મમ પ્રિયે ॥
યાજ ઉવાચ ।

યાજેન શ્રપિતં હવ્યમુપયાજેન મન્ત્રિતમ્ ।
કથં કામં ન સન્દધ્યાત્પૃષતિ પ્રેહિ તિષ્ઠ વા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ યાજેન હુતે હવિષિ સંસ્કૃતે ।
ઉત્તસ્થૌ પાવકાત્તસ્માત્કુમારો દેવસન્નિભઃ ॥

જ્વાલાવર્ણો ઘોરરૂપઃ કિરીટી વર્મ ધારયન્ ।
વીરઃ સખઙ્ગઃ સશરો ધનુષ્માન્સ નદન્મુહુઃ ॥

સોઽભ્યરોહદ્રથવરં તેન ચ પ્રયયૌ તદા ।
જાતમાત્રે કુમારે ચ વાક્કિલાન્તર્હિતાબ્રવીત્ ॥

એષ શિષ્યશ્ચ મૃત્યુશ્ચ ભારદ્વાજસ્ય જાયતે ।
ભયાપહો રાજપુત્રઃ પાઞ્ચાલાનાં યશસ્કરઃ ॥

રાજ્ઞઃ શોકાપહો જાત એષ દ્રોણવધાય હિ ।
ઇત્યવોચન્મહદ્ભૂતમદૃશ્યં ખેચરં તદા ॥

તતઃ પ્રણેદુઃ પાઞ્ચાલાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ સાધુસાધ્વિતિ ।
દ્વિતીયાયાં ચ હોત્રાયાં હુતે હવિષિ મન્ત્રિતે ॥

કુમારી ચાપિ પાઞ્ચાલી વેદિમધ્યાત્સમુત્થિતા ।
પ્રત્યાખ્યાતે પૃષત્યા ચ યાજકે ભરતર્ષભ ॥

પુનઃ કુમારી પાઞ્ચાલી સુભગા વેદિમધ્યગા ।
અન્તર્વેદ્યાં સમુદ્ભૂતા કન્યા સા સુમનોહરા ॥

શ્યામા પદ્મપલાશાક્ષી નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજા ।
માનુષં વિગ્રહં કૃત્વા સાક્ષાચ્છ્રીરિવ વર્ણિની ॥

તામ્રતુઙ્ગનખી સુભ્રૂશ્ચારુપીનપયોધરા ।
નીલોત્પલસમો ગન્ધો યસ્યાઃ ક્રોશાત્પ્રધાવતિ ॥

યા બિભર્તિ પરં રૂપં યસ્યા નાસ્ત્યુપમા ભુવિ ।
દેવદાનવયક્ષાણામીપ્સિતા વરવર્ણિની ॥

તાં ચાપિ જાતાં સુશ્રોણીં વાગુવાચાશરીરિણી ।
સર્વયોષિદ્વરા કૃષ્ણા ક્ષયં ક્ષત્રસ્ય નેષ્યતિ ॥

સુરકાર્યમિયં કાલે કરિષ્યતિ સુમધ્યમા ।
અસ્યા હેતોઃ ક્ષત્રિયાણાં મહદુત્પત્સ્યતે ભયમ્ ॥

તચ્છ્રુત્વા સર્વપાઞ્ચાલાઃ પ્રણેદુઃ સિંહસઙ્ઘવત્ ।
ન ચૈનાન્હર્ષસમ્પન્નાનિયં સેહે વસુન્ધરા ॥

તથા તુ મિથુનં જજ્ઞે દ્રુપદસ્ય મહાત્મનઃ ।
કુમારશ્ચ કુમારી ચ મનોજ્ઞૌ તૌ નરર્ષભૌ ॥

શ્રિયા પરમયા યુક્તૌ ક્ષાત્રેણ વપુષા તથા ।
તૌ દૃષ્ટ્વા પૃષતી યાજં પ્રપેદે સા સુતાર્થિની ॥

ન વૈ મદન્યાં જનનીં જાનીયાતામિમાવિતિ ।
તથેત્યુવાચ તાં યાજો રાજ્ઞઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ॥

તયોસ્તુ નામની ચક્રુર્દ્વિજાઃ સમ્પૂર્ણમાનસાઃ ।
ધૃષ્ટત્વાદપ્રધૃષ્યત્વાત્ દ્યુમ્નાદ્યુત્સમ્ભવાદપિ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ કુમારોઽયં દ્રુપદ્સય ભવત્વિતિ ।
કૃષ્ણેત્યેવાભવત્કન્યા કૃષ્ણા ભૂત્સા હિ વર્ણતઃ ॥

તથા તન્મિથુનં જજ્ઞે દ્રુપદસ્ય મહામખે ।
વૈદિકાધ્યયને પારં ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ગતસ્તદા ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તુ પાઞ્ચાલ્યમાનીય સ્વં નિવેશનમ્ ।
ઉપાકરોદસ્ત્રહેતોર્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

અમોક્ષણીયં દૈવં હિ ભાવિ મત્વા મહામતિઃ ।
તથા તત્કૃતવાન્દ્રોણ આત્મકીર્ત્યનુરક્ષણાત્ ॥

સર્વાસ્ત્રાણિ સ તુ ક્ષિપ્રમાપ્તવાન્પરયા ધિયા ॥