મહાભારત · અધ્યાય 1.129

અપત્યકામ એવં સ્યાન્મમાપત્યં ભવેદિતિ ।
વિપ્રં વા ગુણસમ્પન્નં સર્વભૂતહિતે રતમ્ ॥

અનુજાનીહિ ભદ્રં તે દૈવતં હિ પતિઃ સ્ત્રિયઃ ।
યં ત્વં વક્ષ્યસિ ધર્મજ્ઞ દેવં બ્રાહ્મણમેવ ચ ॥

યથોદ્દિષ્ટં ત્વયા વીર તત્કર્તાસ્મિ મહાભુજ ।
દેવાત્પુત્રફલં સદ્યો વિપ્રાત્કાલાન્તરે ભવેત્ ॥

આવાહયામિ કં દેવં કદા વા ભરતર્ષભ ।
ત્વત્ત આજ્ઞાં પ્રતીક્ષન્તીં વિદ્ધ્યસ્મિન્કર્મણીપ્સિતે ॥
પાણ્ડુરુવાચ ।

ધન્યોઽઞસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ ત્વં નો ધાત્રી કુલસ્ય હિ ।
નમો મહર્ષયે તસ્મૈ યેન દત્તો વરસ્તવ ॥

ન ચાધર્મેણ ધર્મજ્ઞે શક્યાઃ પાલયિતું પ્રજાઃ ।
તસ્માત્ત્વં પુત્રલાભાય સન્તાનાય મમૈવ ચ ॥

પ્રવરં સર્વદેવાનાં ધર્મમાવાહયાબલે ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
પાણ્ડુના સમનુજ્ઞાતા ભારતેન યશસ્વિના ।
મતિં ચક્રે મહારાજ ધર્મસ્યાવાહને તદા ॥
પાણ્ડુરુવાચ ।

અદ્યૈવ ત્વં વરારોહે પ્રયતસ્વ યથાવિધિ ।
ધાર્મિકશ્ચ કુરૂણાં હિ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ॥

દત્તસ્ય તસ્ય ધર્મેણ નાધર્મે રંસ્યતે મનઃ ।
ધર્માદિકં હિ ધર્મજ્ઞે ધર્માન્તં ધર્મમધ્યમમ્ ॥

અપત્યમિષ્ટં લોકેષુ યશઃકીર્તિવિવર્ધનમ્ ।
તસ્માદ્ધર્મં પુરસ્કૃત્ય નિયતા ત્વં શુચિસ્મિતે ॥

આકારાચારસમ્પન્ના ભજસ્વારાધય સ્વયમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા તથોક્તા તથેત્યુક્ત્વા તેન ભર્ત્રા વરાઙ્ગના ।
અભિવાદ્યાભ્યનુજ્ઞાતા પ્રદક્ષિણમથાકરોત્ ॥

સંવત્સરોષિતે ગર્ભે ગાન્ધાર્યા જનમેજય ।
આજુબહાવ તતો ધર્મં કુન્તી ગર્ભાર્થમચ્યુતમ્ ॥

સા બલિં ત્વરિતા દેવી ધર્માયોપજહાર હ ।
જજાપ વિધિવજ્જપ્યં દત્તં દુર્વાસસા પુરા ॥

જાનન્તી ધર્મમગ્ર્યં વૈ ધર્મં વશમુપાનયત્ । આહૂતો નિયમાત્કુન્ત્યા સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ ॥

આજગામ તતો દેવીં ધર્મો મન્ત્રબલાત્તતઃ ।
વિમાને સૂર્યસઙ્કાશે કુન્તી યત્ર જપસ્થિતા ॥

દદૃશે ભગવાન્ધર્મઃ સન્તાનાર્થાય પાણ્ડવે । વિહસ્ય તાં તતો બ્રૂયાઃ કુન્તિ કિં તે દદામ્યહમ્ ।
સા તં વિહસ્યમાનાપિ પુત્રં દેહ્યબ્રવીદિદમ્ ॥

તસ્મિન્બહુમૃગેઽરણ્યે શતશૃઙ્ગે નગોત્તમે ।
પાણ્ડોરર્થે મહાભાગા કુન્તી ધર્મમુપાગમત્ ॥

ઋતુકાલે શુચિઃ સ્નાતા શુક્લવસ્ત્રા યશસ્વિની । શય્યાં જગ્રાહ સુશ્રોણી સહ ધર્મેણ સુવ્રતા ॥

ધર્મેણ સહ સન્ગમ્ય યોગમૂર્તિધરેણ સા ।
લેભે પુત્રં મહાબાહું સર્વપ્રાણભૃતાં વરમ્ ॥

ઐન્દ્રે ચન્દ્રમસા યુક્તે મુહૂર્તેઽભિજિતેઽષ્ટમે ।
દિવા મધ્યગતે સૂર્યે તિથૌ પૂર્ણે હિ પૂજિતે ॥

સમૃદ્ધયસશં કુન્તી સુષાવ પ્રવરં સુતમ્ ।
જાતમાત્રે સુતે તસ્મિન્વાગુવાચાશરીરિણી ॥

એષ ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠો ભવિષ્યતિ નરોત્તમઃ ।
વિક્રાન્તઃ સત્યવાક્ચૈવ રાજા પૃથ્વ્યાં ભવિષ્યતિ ॥

યુધિષ્ઠિર ઇતિ ખ્યાતઃ પાણ્ડોઃ પ્રથમજઃ સુતઃ । ભવિતા પ્રથિતો રાજા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતઃ ।
યશસા તેજસા ચૈવ વૃત્તેન ચ સમન્વિતઃ ॥

સંવત્સરે દ્વિતીયે તુ ગાન્ધાર્યા ઉદરં મહત્ ।
ન ચ પ્રાજાયત તદા તતસ્તાં દુઃખમાવિશત્ ॥

શ્રુત્વા કુન્તીસુતં જાતં બાલાર્કસમતેજસમ્ ।
ઉદસ્યાત્મનઃ સ્થૈર્યમુપાલભ્ય ચ સૌબલી ॥

કૌરવસ્યાપરિજ્ઞાતં યત્નેન મહતા સ્વયમ્ ।
ઉદરં ઘાતયામાસ ગાન્ધારી શોકમૂર્છિતા ॥

તતો જજ્ઞે માંસપેશી લોહાષ્ઠીલેવ સંહતા ।
દ્વિવર્ષસમ્ભૃતા કુક્ષૌ તામુત્સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે ॥

અથ દ્વૈપાયનો જ્ઞાત્વા ત્વરિતઃ સમુપાગમત્ ।
તાં સ માંસમયીં પેશીં દદર્શ જપતાં વરઃ ॥

તતોઽવદત્સૌબલેયીં કિમિદં તે ચિકીર્ષિતમ્ ।
સા ચાત્મનો મતં સર્વં શશંસ પરમર્ષયે ॥
ગાન્ધાર્યુવાચ ।

જ્યેષ્ઠં કુન્તીસુતં જાતં શ્રુત્વા રવિસમપ્રભમ્ ।
દુઃખેન પરમેણેદમુદરં ઘાતિતં મયા ॥

શતં ચ કિલ પુત્રાણાં વિતીર્ણં મે ત્વયા પુરા ।
ઇયં ચ મે માંસપેશી જાતા પુત્રશતાય વૈ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

એવમેતત્સૌબલેયિ નૈતજ્જાત્વન્યથા ભવેત્ ।
વિતથં નોક્તપૂર્વં મે સ્વૈરેષ્વપિ કુતોઽન્યથા ॥

ઘૃતપૂર્ણં કુણ્ડશતં ક્ષિપ્રમેવ વિધીયતામ્ ।
સુગુપ્તેષુ ચ દેશેષુ રક્ષા ચૈવ વિધીયતામ્ ॥

શીતાભિરદ્ભિરષ્ઠીલામિમાં ચ પરિષિઞ્ચય ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સા સિચ્યમાના હ્યષ્ઠીલા હ્યભવચ્છતધા તદા ।
અઙ્ગુષ્ઠપર્વભાત્રાણાં ગર્ભાણાં તત્ક્ષણં તથા ॥

એકાધિકશતં પૂર્ણં યથાયોગં વિશામ્પતે ।
તતઃ કુણ્ડશતં તત્ર આનાય્ય તુ મહાનૃષિઃ ॥

માંસપેશ્યાસ્તદા રાજન્ક્રમશઃ કાલપર્યયાત્ ।
તતસ્તાંસ્તેષુ કુણ્ડેષુ ગર્ભાન્સર્વાન્સમાદધત્ ॥

સ્વનુગુપ્તેષુ દેશેષુ રક્ષાં ચૈષાં વ્યધાપયત્ ।
શશાસ ચૈવ કૃષ્ણો વૈ ગર્ભાણાં રક્ષણં તથા ॥

ઉવાચ ચૈનાં ભગવાન્કાલેનૈતાવતા પુનઃ ।
સ્ફુટમાનેષુ કુણ્ડેષુ જાતાઞ્જાનીહિ શોભને ॥

ઉદ્ધાટનીયાન્યેતાનિ કુણ્ડાનીતિ ચ સૌબલીમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્વ્યાસસ્તથા પ્રતિવિધાય ચ ॥

જગામ તપસે ધીમાન્હિમવન્તં શિલોચ્ચયમ્ ।
અહ્નોત્તરાઃ કુમારસ્તે કુણ્ડેભ્યસ્તુ સમુત્થિતાઃ ॥

તેનૈવૈષાં ક્રમેણાસીજ્જ્યોષ્ઠાનુજ્યેષ્ઠતા તદા ।
જન્મતશ્ચ પ્રમાણેન જ્યેષ્ઠઃ કુન્તીસુતોઽભવત્ ॥

ધાર્મિકં ચ સુતં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુઃ કુન્તીમથાઽબ્રવીત્ ।
પ્રાહુઃ ક્ષત્રં બલજ્યેષ્ઠં બલજ્યેષ્ઠં સુતં વૃણુ ॥

તતઃ કુન્તીમભિક્રમ્ય શશાસાતીવ ભારત ।
વાયુમાવાહયસ્વેતિ સ દેવો બલવત્તરઃ ॥

અશ્વમેધઃ ક્રતુશ્રેષ્ઠો જ્યોતિઃશ્રેષ્ઠો દિવાકરઃ ।
બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો દેવશ્રેષ્ઠશ્ચ મારુતઃ ॥

મારુતં મરુતાં શ્રેષ્ઠં સર્વપ્રાણિભિરીડિતમ્ ।
આવાહય ત્વં નિયમાત્પુત્રાર્થં વરવર્ણિનિ ॥

સ નો યં દાસ્યતિ સુતં સ પ્રાણબલવાન્નૃષુ ।
ભવિષ્યતિ વરારોહે બલજ્યેષ્ઠા હિ ભૂમિપાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથોક્તવતિ સા કાલે વાયુમેવાજુહાવ હ ।
દ્વિતીયેનોપહારેણ તેનોક્તવિધિના પુનઃ ॥

તૈરેવ નિયમૈઃ સ્થિત્વા મન્ત્રગ્રામમુદૈરયત્ ।
આજગામ તતો વાયુઃ કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્ ॥

લજ્જાન્વિતા તતઃ કુન્તી પુત્રમૈચ્છન્મહાબલમ્ ।
તથાસ્ત્વિતિ ચ તાં વાયુઃ સમાલભ્ય દિવં ગતઃ ॥

તસ્યાં જજ્ઞે મહાવીર્યો ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ।
તમપ્યતિબલં જાતં વાગુવાચાશરીરિણી ॥

સર્વેષાં બલિનાં શ્રેષ્ઠો જાતોઽયમિતિ ભારત ।
જાતમાત્રે કુમારે તુ સર્વલોકસ્ય પાર્થિવાઃ ॥

મૂત્રં પ્રસુસ્રુવુઃ સર્વે વ્યથાં ચાપિ પ્રપેદિરે ।
વાહનાનિ વ્યશીર્યન્ત વ્યમુઞ્ચન્નશ્રુબિન્દવઃ ॥

યથાઽનિલઃ સમુદ્ભૂતઃ સમર્થઃ કમ્પને ભુવઃ ।
તથા હ્યુપચિતાઙ્ગો વૈ ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥

ઇદં ચાદ્ભુતમત્રાસીજ્જાતમાત્રે વૃકોદરે ।
યદṟકાત્પતિતો માતુઃ શિલાં ગાત્રૈરચૂર્ણયત્ ॥

કુન્તી તુ સહ પુત્રેણ યાતા સુરુચિરં સરઃ ।
સ્નાત્વા ચ સુતમાદાય દશમેઽહનિ યાદવી ॥

દૈવતાન્યર્ચયિષ્યન્તી નિર્જગામાશ્રમાત્પૃથા ।
શૈલાભ્યાશેન ગચ્છન્ત્યાસ્તદા ભરતસત્તમ ॥

નિશ્ચક્રામ મહાવ્યાઘ્રો જિઘાંસુર્ગિરિગહ્વરાત્ ।
તમાપતન્તં શાર્દૂલં વિકૃષ્ય ધનુરુત્તમમ્ ॥

નિર્બિભેદ શરૈઃ પાણ્ડુસ્ત્રિભિસ્તિરદશવિક્રમઃ ।
નાદેન મહતા તાં તુ પૂરયન્તં ગિરેર્ગુહામ્ ॥

દૃષ્ટ્વા શૈલમુપારોઢુમૈચ્છત્કુન્તી ભયાત્તદા ।
ત્રાસાત્તસ્યાઃ સુતસ્ત્વઙ્કાત્પપાત ભરતર્ષભ ॥

પર્વતસ્યોપરિસ્થાયામધસ્તાદપતચ્છિશુઃ ।
સ શિલાં ચૂર્ણયામાસ વજ્રવદ્વજ્રિચોદિતઃ ॥

પુત્રસ્નેહાત્તતઃ પાણ્ડુરભ્યધાવદ્ગિરેસ્તટમ્ ।
પતતા તેન શતધા શિલા ગાત્રૈર્વિચૂર્ણિતા ॥

શિલાં ચ ચૂર્ણિતાં દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમાગમત્ ।
સ તુ જન્મનિ ભીમસ્ય વિનદન્તં વિનાદિતમ્ ॥

દદર્શ ગિરિશૃઙ્ગસ્થં વ્યાઘ્રં વ્યાઘ્રપરાક્રમઃ ।
દારસંરક્ષણાર્થાય પુત્રસંરક્ષણાય ચ ॥

સદા બાણધનુષ્પાણિરભવત્કુરુનન્દનઃ ।
મઘે ચન્દ્રમસા યુક્તે સિંહે ચાભ્યુદિતે ગુરૌ ॥

દિવા મધ્યગતે સૂર્યે તિથૌ પુણ્યે ત્રયોદશે ।
પિત્ર્યે મુહૂર્તે સા કુન્તી સુષુવે ભીમમચ્યુતમ્ ॥

યસ્મિન્નહનિ ભમસ્તુ જજ્ઞે ભીમપરાક્રમઃ ।
તામેવ રાત્રિં પૂર્વાં તુ જજ્ઞે દુર્યોધનો નૃપઃ ॥

સ જાતમાત્ર એવાથ ધૃતરાષ્ટ્રસુતો નૃપ ।
રાસભારાવસદૃશં રુરાવ ચ નનાદ ચ ॥

તં ખરાઃ પ્રત્યભાષન્ત ગૃધ્રગોમાયુવાયસાઃ ।
ક્રવ્યાદાઃ પ્રાણદન્ઘોરાઃ શિવાશ્ચાશિવનિસ્વનાઃ ॥

વાતાશ્ચ પ્રવવુશ્ચાપિ દિગ્દાહશ્ચાભવત્તદા ।
તતસ્તુ ભીતવદ્રાજા ધૃતરાષ્ટ્રોઽબ્રવીદિદમ્ ॥

સમાનીય બહૂન્વિપ્રાન્ભીષ્મં વિદુરમેવ ચ ।
અન્યાંશ્ચ સુહૃદો રાજન્કુરૂન્સર્વાંસ્તથૈવ ચ ॥

યુધિષ્ઠિરો રાજપુત્રો જ્યેષ્ઠો નઃ કુલવર્ધનઃ ।
પ્રાપ્તઃ સ્વગુણતો રાજ્યં ન તસ્મિન્વાચ્યમસ્તિનઃ ॥

અયં ત્વનન્તરસ્તસ્માદપિ રાજા ભવિષ્યતિ ।
એતદ્વિબ્રૂત મે તથ્યં યદત્ર ભવિતા ધ્રુવમ્ ॥

અસ્મિઞ્જાતે નિમિત્તાનિ શંસન્તી હાશિવં મહત્ । અતો બ્રવીમિ વિદુર દ્રુતં માં ભયમાવિશત્ ॥

વાક્યસ્યૈતસ્ય નિધેન દિક્ષુ સર્વાસુ ભારત ।
ક્રવ્યાદાઃ પ્રાણદન્ઘોરાઃ શિવાશ્ચાશિવનિસ્વનાઃ ॥

લક્ષયિત્વા નિમિત્તાનિ તાનિ ઘોરાણિ સર્વશઃ ।
તેઽબ્રુવન્બ્રાહ્મણા રાજન્વિદુરશ્ચ મહામતિઃ ॥

યથેમાનિ નિમિત્તાનિ ઘોરાણિ મનુજાધિપ ।
ઉત્થિતાનિ સુતે જાતે જ્યેષ્ઠે તે પુરુષર્ષભ ॥

વ્યક્તં કુલાન્તકરણો ભવિતૈષ સુતસ્તવ ।
તસ્ય શાન્તિઃ પરિત્યાગે ગુપ્તાવપનયો મહાન્ ॥

એષ દુર્યોધનો રાજા મધુપિઙ્ગલલોચનઃ । ન કેવલં કુલસ્યાન્તં ક્ષત્રિયાન્તં કરિષ્યતિ ॥

શતમેકોનમપ્યસ્તુ પુત્રાણાં તે મહીપતે ।
ત્યજૈનમેકં શાન્તિં ચેત્કુલસ્યેચ્છસિ ભારત ॥

એકેન કુરુ વૈ ક્ષેમં કુલસ્ય જગતસ્તથા ।
ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ॥

ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ।
સ તથા વિદુરેણોક્તસ્તૈશ્ચ સર્વૈર્દ્વિજોત્તમૈઃ ॥

ન ચકાર તથા રાજા પુત્રસ્નેહસમન્વિતઃ ।
તતઃ પુત્રશતં પૂર્ણ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પાર્થિવ ॥

અહ્નાંશતેન સઞ્જજ્ઞે કન્યા ચૈકા શતાધિકા ।
ગાન્ધાર્યાં ક્લિશ્યમાનાયામુદરેણ વિવર્ધતા ॥

વૈશ્યા સા ત્વમ્બિકાપુત્રં કન્યા પરિચચાર હ । તયા સમભવદ્રાજા ધૃતરાષ્ટ્રો યદૃચ્છયા ॥

તસ્મિન્સંવત્સરે રાજન્ધૃતરાષ્ટ્રાન્મહાયશાઃ । જજ્ઞે ધીમાંસ્તતસ્તસ્યાં યુયુત્સુઃ કરમો નૃપ ।
એવં પુત્રશતં જજ્ઞે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધીમતઃ ॥

મહારથાનાં વીરાણાં કન્યા ચૈકા શતાધિકા ।
યુયુત્સુશ્ચ મહાતેજા વૈશ્યાપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥