મહાભારત · અધ્યાય 1.128

એવમુક્તસ્તયા રાજા તાં દેવીં પુનરબ્રવીત્ ।
ધર્મવિદ્ધર્મસંયુક્તમિદં વચનમુત્તમમ્ ॥
પાણ્ડુરુવાચ ।

એવમેતત્પુરા કુન્તિ વ્યુષિતાશ્વશ્ચકાર હ ।
યથા ત્વયોક્તં કલ્યાણિ સ હ્યાસીદમરોપમઃ ॥

અથ ત્વિદં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મતત્ત્વં નિબોધ મે ।
પુરાણમૃષિભિર્દૃષ્ટં ધર્મવિદ્ભિર્મહાત્મભિઃ ॥

અનાવૃતાઃ કિલ પુરા સ્ત્રિય આસન્વરાનને ।
કામચારવિહારિણ્યઃ સ્વતન્ત્રાશ્ચારુહાસિનિ ॥

તાસાં વ્યુચ્ચરમાણાનાં કૌમારાત્સુભગે પતીન્ ।
નાધર્મોઽભૂદ્વરારોહે સ હિ ધર્મઃ પુરાઽભવત્ ॥

તં ચૈવ ધર્મં પૌરાણં તિર્યગ્યોનિગતાઃ પ્રજાઃ ।
અદ્યાપ્યનુવિધીયન્તે કામક્રોધવિવર્જિતાઃ ॥

પ્રમાણદૃષ્ટો ધર્મોઽયં પૂજ્યતે ચ મહર્ષિભિઃ । ઉત્તરેષુ ચ રમ્ભોરુ કુરુષ્વદ્યાપિ પૂજ્યતે ।
સ્ત્રીણામનુગ્રહકરઃ સ હિ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

નાગ્નિસ્તૃપ્યતિ કાષ્ઠાનાં નાપગાનાં મહોદધિઃ ।
નાન્તકઃ સર્વભૂતાનાં ન પુંસાં વામલોચનાઃ ॥

એવં તૃષ્ણા તુ નારીણાં પુરુષં પુરુષં પ્રતિ ।
અગમ્યાગમનં સ્ત્રીણાં નાસ્તિ નિત્યં શુચિસ્મિતે ॥

પુત્રં વા કિલ પૌત્રં વા કાસાઞ્ચિદ્ધાતરં તથા ।
રહસીહ નરં દૃષ્ટ્વા યોનિરુત્ક્લિદ્યતે તદા ॥

એતત્સ્વાભાવિકં સ્ત્રીણાં ન નિમિત્તકૃતં શુભે । અસ્મિંસ્તુ લોકે નચિરાન્મર્યાદેયં શુચિસ્મિતે ॥

સ્થાપિતા યેન યસ્માચ્ચ તન્મે વિસ્તરતઃ શૃણુ ।
બભૂવોદ્દાલકો નામ મહર્ષિરિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

શ્વેતકેતુરિતિ ખ્યાતઃ પુત્રસ્તસ્યાભવન્મુનિઃ ।
મર્યાદેયં કૃતા તેન ધર્મ્યા વૈ શ્વેતકેતુના ॥

કોપાત્કમલપત્રાક્ષિ યદર્થં તન્નિબોધ મે ॥

શ્વેતકેતોઃ પિતા દેવિ તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતઃ ।
ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા ભૂત્વા વર્ષાસ્વાકાશગોઽભવત્ ॥

શિશૈરે સલિલસ્થાયી સહ પત્ન્યા મહાતપાઃ ।
ઉદ્દાલકં તપસ્યન્તં નિયમેન સમાહિતમ્ ॥

તસ્ય પુત્રઃ શ્વેતકેતુઃ પરિચર્યાં ચકાર હ ।
અભ્યાગચ્છદ્દ્વિજઃ કશ્ચિદ્વલીપલિતસન્તતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વૈવ મુનિઃ પ્રીતઃ પૂજયામાસ શાસ્ત્રતઃ ।
સ્વાગતેન ચ પાદ્યેન મૃદુવાક્યૈશ્ચ ભારત ॥

શાકમૂલફલાદ્યૈશ્ચ વન્યૈરન્યૈરપૂજયત્ ।
ક્ષુત્પિપાસાશ્રમેણ્ણાર્તઃ પૂજિતશ્ચ મહર્ષિણા ॥

વિશ્રાન્તો મુનિમાસાદ્ય પર્યપૃચ્છદ્દ્વિજસ્તદા ।
ઉદ્દાલક મહર્ષે ત્વં સત્યં મે બ્રૂહિ માઽનૃતમ્ ॥

ઋષિપુત્રઃ કુમારોઽયં દર્શનીયો વિશેષતઃ ।
તવ પુત્રમિમં મન્યે કૃતકૃત્યોઽસિ તદ્વદ ॥
ઉદ્દાલક ઉવાચ ।

મમ પત્ની મહાપ્રાજ્ઞ કુશિકસ્ય સુતા મતા ।
મામેવાનુગતા પત્ની મમ નિત્યમનુવ્રતા ॥

અરુન્ધતીવ પત્નીનાં તપસા કર્શિતસ્તની ।
અસ્યાં જાતઃ શ્વેતકેતુર્મમ પુત્રો મહાતપાઃ ॥

વેદવેદાઙ્ગવિદ્વિપ્ર મચ્છાસનપરાયણઃ ।
લોકજ્ઞઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ સત્યવાગ્ઘૃણી ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

અપુત્રી ભાર્યયા ચાર્થી વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ ।
પિત્ર્યાદૃણાદનિર્મુક્તઃ પૂર્વમેવાકૃતસ્ત્રિયઃ ॥

પ્રજારણિસ્તુ પત્ની તે કુલશીલસમન્વિતા ।
સદૃશી મમ ગોત્રેણ વહામ્યેનાં ક્ષમસ્વ મે ॥
પાણ્ડુરુવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા મૃગશાવાક્ષીં ચીરકૃષ્ણાજિનામ્બરામ્ ।
યષ્ટ્યાધારઃ સ્રસ્તગાત્રો મન્દચક્ષુરબુદ્ધિમાન્ ॥

સ્વવ્યાપારાક્ષમાં શ્રેષ્ઠમચિત્તામાત્મનિ દ્વિજઃ । શ્વેતકેતોઃ કિલ પુરા સમક્ષં માતરં પિતુઃ ॥

જગ્રાહ બ્રાહ્મણઃ પાપૌ ગચ્છાવ ઇતિ ચાબ્રવીત્ ।
ઋષિપુત્રસ્તદા કોપં ચકારામર્ષિતસ્તદા ॥

માતરં તાં તથા દૃષ્ટ્વા નીયમાનાં બલાદિવ ।
તપસા દીપ્તવીર્યો હિ શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે ॥

સન્ગૃહ્ય માતરં હસ્તે શ્વેતકેતુરભાષત ।
દુર્બ્રાહ્મણ વિમુઞ્ચ ત્વં માતરં મે પતિવ્રતામ્ ॥

સ્વયં પિતા મે બ્રહ્મર્ષિઃ ક્ષમાવાન્બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
શાપાનુગ્રહયોઃ શક્તઃ તૂષ્ણીમ્ભૂતો મહાવ્રતઃ ॥

તસ્ય પત્ની દમોપેતા મમ માતા વિશેષતઃ ।
પતિવ્રતાં તપોવૃદ્ધાં સાધ્વાચારૈરલઙ્કૃતામ્ ॥

અપ્રમાદેન તે બ્રહ્મન્માતૃભૂતાં વિમુઞ્ચ વૈ ॥

એવમુક્ત્વા તુ યાચન્તં વિમુઞ્ચેતિ મુહુર્મુહુઃ ।
પ્રત્યવોચદ્દ્વિજો રાજન્નપ્રગલ્ભમિદં વચઃ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

અપત્યાર્થી શ્વેતકેતો વૃદ્ધોઽહં મન્દચાક્ષુષઃ ।
પિતા તે ઋણનિર્મુક્તસ્ત્વયા પુત્રેણ કાશ્યપ ॥

ઋણાદહમનિર્મુક્તો વૃદ્ધોઽહં વિગતસ્પૃહઃ ।
મમ કો દાસ્યતિ સુતાં કન્યાં સમ્પ્રાપ્તયૌવનામ્ ॥

પ્રજારણિમિમાં પત્નીં વિમુઞ્ચ ત્વં મહાતપઃ ।
એકયા પ્રજયા પ્રીતો માતરં તે દદામ્યહમ્ ॥

એવમુક્તઃ શ્વેતકેતુર્લજ્જયા ક્રોધમેયિવાન્ । ક્રુદ્ધં તં તુ પિતા દૃષ્ટ્વા શ્વેતકેતુમુવાચ હ ॥

મા તાત કોપં કાર્ષીસ્ત્વમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
અનાવૃતા હિ સર્વેષાં વર્ણાનામઙ્ગના ભુવિ ॥

યથા ગાવઃ સ્થિતાઃ પુત્ર સ્વેસ્વે વર્ણે તથા પ્રજાઃ ।
તથૈવ ચ કુટુમ્બેષુ ન પ્રમાદ્યન્તિ કર્હિચિત્ ॥

ઋતુકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે ભર્તારં ન જહુસ્તદા । ઋષિપુત્રોઽથ તં ધર્મં શ્વેતકેતુર્ન ચક્ષમે ॥

ચકાર ચૈવ મર્યાદામિમાં સ્ત્રીપુંસયોર્ભુવિ ।
માનુષેષુ મહાભાગે ન ત્વેવાન્યેષુ જન્તુષુ ॥

તદાપ્રભૃતિ મર્યાદા સ્થિતેયમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
વ્યુચ્ચરન્ત્યાઃ પતિં નાર્યા અદ્યપ્રભૃતિ પાતકમ્ ॥

ભ્રૂણહત્યાસમં ઘોરં ભવિષ્યત્યસુખાવહમ્ ।
અદ્યાપ્યનુવિધીયન્તે કામક્રોધવિવર્જિતાઃ ॥

ઉત્તરેષુ મહાભાગે કુરુષ્વેવં યશસ્વિનિ । પુરાણદૃષ્ટો ધર્મોઽયં પૂજ્યતે ચ મહર્ષિભિઃ ॥

ભાર્યાં તથા વ્યુચ્ચરતઃ કૌમારબ્રહ્મચારિણીમ્ ।
પતિવ્રતામેતદેવ ભવિતા પાતકં ભુવિ ॥

નિયુક્તા પતિના ભાર્યા યદ્યપત્યસ્ય કારણાત્ । ન કુર્યાત્તત્તથા ભીરુ સૈનઃ સુમહદાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ તેન પુરા ભીરુ મર્યાદા સ્થાપિતા બલાત્ ॥

ઉદ્દાલકસ્ય પુત્રેણ ધર્મ્યા વૈ શ્વેતકેતુના ।
સૌદાસેન ચ રમ્ભોરુ નિયુક્તા પુત્રજન્મનિ ॥

મદયન્તી જગામર્ષિં વસિષ્ઠમિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
તસ્માલ્લેભે ચ સા પુત્રમશ્મકં નામ ભામિની ॥

એવં કૃતવતી સાપિ ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ।
અસ્માકમપિ તે જન્મ વિદિતં કમલેક્ષણે ॥

કૃષ્ણદ્વૈપાયનાદ્ભીરુ કુરૂણાં વંશવૃદ્ધયે ।
અત એતાનિ સર્વાણિ કારણાનિ સમીક્ષ્ય વૈ ॥

મમૈતદ્વચનં ધર્મ્યં કર્તુમર્હસ્યનિન્દિતે ।
ઋતાવૃતૌ રાજપુત્રિ સ્ત્રિયા ભર્તા પતિવ્રતે ॥

નાતિવર્તવ્ય ઇત્યેવં ધર્મં ધર્મવિદો વિદુઃ ।
શેષેષ્વન્યેષુ કાલેષુ સ્વાતન્ત્ર્યં સ્ત્રી કિલાર્હતિ ॥

ધર્મમેવં જનાઃ સન્તઃ પુરાણં પરિચક્ષતે ।
ભર્તા ભાર્યાં રાજપુત્રિ ધર્મ્યં વાઽધર્મ્યમેવ વા ॥

યદ્બ્રૂયાત્તત્તથા કાર્યમિતિ વેદવિદો વિદુઃ ।
વિશેષતઃ પુત્રગૃદ્ધી હીનઃ પ્રજનનાત્સ્વયમ્ ॥

યથાઽહમનવદ્યાઙ્ગિ પુત્રદર્શનલાલસઃ ।
અયં રક્તાઙ્ગુલિનખઃ પદ્મપત્રનિભઃ શુભે ॥

પ્રસાદનાર્થં સુશ્રોણિ શિરસ્યભ્યુદ્યતોઽઞ્જલિઃ ।
મન્નિયોગાત્સુકેશાન્તે દ્વિજાતેસ્તપસાઽધિકાત્ ॥

પુત્રાન્ગુણસમાયુક્તાનુત્પાદયિતુમર્હસિ ।
ત્વત્કૃતેઽહં પૃથુશ્રોણિ ગચ્છેયં પુત્રિણાં ગતિમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તા તતઃ કુન્તી પાણ્ડું પરપુરઞ્જયમ્ ।
પ્રત્યુવાચ વરારોહા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા ॥

અધર્મઃ સુમહાનેષુ સ્ત્રીણાં ભરતસત્તમ । યત્પ્રસાદયતે ભર્તા પ્રસાદ્યઃ ક્ષત્રિયર્ષભ ।
શૃણુ ચેદં મહાબાહો મમ પ્રીતિકરં ચઃ ॥

પિતૃવેશ્મન્યહં બાલા નિયુક્તાઽતિથિપૂજને ।
ઉગ્રં પર્યચરં તત્ર બ્રાહ્મણં સંશિતવ્રતમ્ ॥

નિગૂઢનિશ્ચયં ધર્મે યં તં દુર્વાસસં વિદુઃ ।
તમહં સંશિતાત્માનં સર્વયત્નૈરતોષયમ્ ॥

સ મેઽભિચારસંયુક્તમાચષ્ટ ભગવાન્વરમ્ ।
મન્ત્રં ત્વિમં ચ મે પ્રાદાદબ્રવીચ્ચૈવ મામિદમ્ ॥

યં યં દેવં ત્વમેતેન મન્ત્રેણાવાહયિષ્યસિ ।
અકામો વા સકામો વા વશં તે સમુપૈષ્યતિ ॥

તસ્ય તસ્ય પ્રસાદાત્તે રાજ્ઞિ પુત્રો ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્તાઽહં તદા તેન પિતૃવેશ્મનિ ભારત ॥

બ્રાહ્મણસ્ય વચસ્તથ્યં તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ ।
અનુજ્ઞાતા ત્વયા દેવમાહ્વયેયમહં નૃપ ॥

યાં મે વિદ્યાં મહારાજ અદદાત્સ મહાયશાઃ । તયાઽહૂતઃ સુરઃ પુત્રં પ્રદાસ્યતિ સુરોપમમ્ ।
અનપત્યકૃતં યસ્તે શોકં વીર વિનેષ્યતિ ॥