મહાભારત · અધ્યાય 1.124

તં વ્યતીતમુપક્રમ્ય રાજા સ્વમિવ બાન્ધવમ્ ।
સભાર્યઃ શોકદુઃખાર્તઃ પર્યદેવયદાતુરઃ ॥
પાણ્ડુરુવાચ ।

સતામપિ કુલે જાતાઃ કર્મણા બત દુર્ગતિમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્ત્યકૃતાત્માનઃ કામજાલવિમોહિતાઃ ॥

શશ્વદ્ધર્માત્મના જાતો બાલ એવ પિતા મમ ।
જીવિતાન્તમનુપ્રાપ્તઃ કામાત્મૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તસ્ય કામાત્મનઃ ક્ષેત્રે રાજ્ઞઃ સંયતવાગૃષિઃ ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્મામજીજનત્ ॥

તસ્યાદ્ય વ્યસને બુદ્ધિઃ સઞ્જાતેયં મમાધમા ।
ત્યક્તસ્ય દેવૈરનયાન્મૃગયાં પરિધાવતઃ ॥

મોક્ષમેવ વ્યવસ્યામિ બન્ધો હિ વ્યસનં મહત્ ।
સુવૃત્તિમનુવર્તિષ્યે તામહં પિતુરવ્યયામ્ ॥

અતીવ તપસાત્માનં યોજયિષ્યામ્યસંશયમ્ ।
તસ્માદેકાહમેકાહમેકૈકસ્મિન્વનસ્પતૌ ॥

ચરન્ભૈક્ષં મુનિર્મુણ્ડશ્ચરિષ્યામ્યાશ્રમાનિમાન્ ।
પાંસુના સમવચ્છન્નઃ શૂન્યાગારકૃતાલયઃ ॥

વૃક્ષમૂલનિકેતો વા ત્યક્તસર્વપ્રિયાપ્રિયઃ ।
ન શોચન્ન પ્રહૃષ્યંશ્ચ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ॥

નિરાશીર્નિર્નમસ્કારો નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ।
ન ચાપ્યવહસન્કઞ્ચિન્ન કુર્વન્ભ્રુકુટીં ક્વચિત્ ॥

પ્રસન્નવદનો નિત્યં સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
જઙ્ગમાજઙ્ગમં સર્વમવિહિંસંશ્ચતુર્વિધમ્ ॥

સ્વાસુ પ્રજાસ્વિવ સદા સમઃ પ્રાણભૃતઃ પ્રતિ ।
એકકાલં ચરન્ભૈક્ષં કુલાનિ દશ પઞ્ચ ચ ॥

અસમ્ભવે વા ભૈક્ષસ્ય ચરન્નનશનાન્યપિ ।
અલ્પમલ્પં ચ ભુઞ્જાનઃ પૂર્વાલાભે ન જાતુચિત્ ॥

અન્યાન્યપિ ચરઁલ્લોભાદલાભે સપ્ત પૂરયન્ ।
અલાભે યદિ વા લાભે સમદર્શી મહાતપાઃ ॥

વાસ્યૈકં તક્ષતો બાહું ચન્દનેનૈકમુક્ષતઃ ।
નાકલ્યાણં ન કલ્યાણં ચિન્તયન્નુભયોસ્તયોઃ ॥

ન જિજીવિષુવત્કિઞ્ચિન્ન મુમૂર્ષુવદાચરન્ ।
જીવિતં મરણં ચૈવ નાભિન્દન્ન ચ દ્વિષન્ ॥

યાઃ કાશ્ચિજ્જીવતા શક્યાઃ કર્તુમભ્યુદયક્રિયાઃ ।
તાઃ સર્વાઃ સમતિક્રમ્ય નિમેષાદિવ્યવસ્થિતઃ ॥

તાસુ ચાપ્યનવસ્થાસુ ત્યક્તસર્વેન્દ્રિયક્રિયઃ ।
સમ્પરિત્યક્તધર્માર્થઃ સુનિર્ણિક્તાત્મકલ્મષઃ ॥

નિર્મુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો વ્યતીતઃ સર્વવાગુરાઃ ।
ન વશે કસ્યચિત્તિષ્ઠન્સધર્મા માતરિશ્વનઃ ॥

એતયા સતતં વૃત્ત્યા ચરન્નેવમ્પ્રકારયા ।
દેહં સંસ્થાપયિષ્યામિ નિર્ભયં માર્ગમાસ્થિતઃ ॥

નાહં સુકૃપણે માર્ગે સ્વવીર્યક્ષયશોચિતે ।
સ્વધર્માત્સતતાપેતે ચરેયં વીર્યવર્જિતઃ ॥

સત્કૃતોઽસત્કૃતો વાઽપિ યોઽન્યાં કૃપણચક્ષુષા ।
ઉપૈતિ વૃત્તિં કામાત્મા સ શુનાં વર્તતે પથિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સુદુઃખાર્તો નિઃશ્વાસપરમો નૃપઃ ।
અવેક્ષમાણઃ કુન્તીં ચ માન્દ્રીં ચ સમભાષત ॥

કૌસલ્યા વિદુરઃ ક્ષત્તા રાજા ચ સહ બન્ધુભિઃ ।
આર્યા સત્યવતી ભીષ્મસ્તે ચ રાજપુરોહિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાશ્ચ મહાત્માનઃ સોમપાઃ સંશિતવ્રતાઃ । પૌરવૃદ્ધાશ્ચ યે તત્ર નિવસન્ત્યસ્મદાશ્રયાઃ ।
પ્રસાદ્ય સર્વે વક્તવ્યાઃ પાણ્ડુઃ પ્રવ્રાજિતો વને ॥

નિશમ્ય વચનં ભર્તુસ્ત્યાગધર્મકૃતાત્મનઃ ।
તત્સમં વચનં કુન્તી માદ્રી ચ સમભાષતામ્ ॥

અન્યેઽપિ હ્યાશ્રમાઃ સન્તિ યે શક્યા ભરતર્ષભ । આવાભ્યાં સહ વસ્તું વૈ ધર્મમાશ્રિત્ય ચિન્ત્યતામ્ ।
આવાભ્યાં ધર્મપત્નીભ્યાં સહ તપ્તું તપો મહત્ ॥

શરીરસ્યાપિ મોક્ષાય ધર્મં પ્રાપ્ય મહાફલમ્ ।
ત્વમેવ ભવિતા ભર્તા સ્વર્ગસ્યાપિ ન સંશયઃ ॥

પ્રણિધાયેન્દ્રિયગ્રામં ભર્તૃલોકપરાયણે ।
ત્યક્ત્વા કામસુખે હ્યાવાં તપ્સ્યવો વિપુલં તપઃ ॥

યદિ ચાવાં મહાપ્રાજ્ઞ ત્યક્ષ્યસિ ત્વં વિશામ્પતે ।
અદ્યૈવાવાં પ્રહાસ્યાવો જીવિતં નાત્ર સંશયઃ ॥
પાણ્ડુરુવાચ ।

યદિ વ્યવસિતં હ્યેતદ્યુવયોર્ધર્મસંહિતમ્ ।
સ્વવૃત્તિમનુવર્તિષ્યે તામહં પિતુરવ્યયામ્ ॥

ત્યક્ત્વા ગ્રામ્યસુખાહારં તપ્યમાનો મહત્તપઃ ।
વલ્કલી ફલમૂલાશી ચરિષ્યામિ મહાવને ॥

અગ્નૌ જુહ્વન્નુભૌ કાલાવુભૌ કાલાવુપસ્પૃશન્ ।
કૃશઃ પરિમિતાહારશ્ચીરચર્મજટાધરઃ ॥

શીતવાતાતપસહઃ ક્ષુત્પિપાસાનવેક્ષકઃ ।
તપસા દુશ્ચરેણેદં શરીરમુપશોષયન્ ॥

એકાન્તશીલી વિમૃશન્પક્વાપક્વેન વર્તયન્ ।
પિતૃન્દેવાંશ્ચ વન્યેન વાગ્ભિરદ્ભિશ્ચ તર્પયન્ ॥

વાનપ્રસ્થજનસ્યાપિ દર્શનં કુલવાસિનઃ ।
નાપ્રિયાણ્યાચરિષ્યામિ કિં પુનર્ગ્રામવાસિનામ્ ॥

એવમારણ્યશાસ્ત્રાણામુગ્રમુગ્રતરં વિધિમ્ ।
કાઙ્ક્ષમાણોઽહમાસ્થાસ્યે દેહસ્યાસ્યાઽસમાપનાત્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભાર્યે તે રાજા કૌરવનન્દનઃ ।
તતશ્ચૂડામણિં નિષ્કમઙ્ગદે કુણ્ડલાનિ ચ ॥

વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ સ્ત્રીણામાભરણાનિ ચ ।
વાહનાનિ ચ મુખ્યાનિ શસ્ત્રાણિ કવચાનિ ચ ॥

હેમભાણ્ડાનિ દિવ્યાનિ પર્યઙ્કાસ્તરણાનિ ચ । મણિમુક્તાપ્રવાલાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

પ્રદાય સર્વં વિપ્રેભ્યઃ પાણ્ડુર્ભૃત્યાનભાષત । ગત્વા નાગપુરં વાચ્યં પાણ્ડુઃ પ્રવ્રાજિતો વને ।
અર્થં કામં સુખં ચૈવ રતિં ચ પરમાત્મિકામ્ ॥

પ્રતસ્થે સર્વમુત્સૃજ્ય સભાર્યઃ કુરુનન્દનઃ ।
તતસ્તસ્યાનુયાતારસ્તે ચૈવ પરિચારકાઃ ॥

શ્રુત્વા ભરતસિંહસ્ય વિધિધાઃ કરુણા ગિરઃ ।
ભમમાર્તસ્વરં કૃત્વા હાહેતિ પરિચુક્રુશુઃ ॥

ઉષ્ણમશ્રુ વિમુઞ્ચન્તસ્તં વિહાય મહીપતિમ્ ।
યયુર્નાગપુરં તૂર્ણં સર્વમાદાય તદ્ધનમ્ ॥

તે ગત્વા નગરં રાજ્ઞો યથાવૃત્તં મહાત્મનઃ ।
કથયાઞ્ચક્રિરે રાજ્ઞસ્તદ્ધનં વિવિધં દદુઃ ॥

શ્રુત્વા તેભ્યસ્તતઃ સર્વં યથાવૃત્તં મહાવને ।
ધૃતરાષ્ટ્રો નરશ્રેષ્ઠઃ પાણ્ડુમેવાન્વશોચત ॥

ન શય્યાસનભોગેષુ રતિં વિન્દતિ કર્હિચિત્ ।
ભ્રાતૃશોકસમાવિષ્ટસ્તમેવાર્થં વિચિન્તયન્ ॥

રાજપુત્રસ્તુ કૌરવ્ય પાણ્ડુર્મૂલફલાશનઃ ।
જગામ સહ પત્નીભ્યાં તતો નાગશતં ગિરિમ્ ॥

સ ચૈત્રરથમાસાદ્ય કાલકૂટમતીત્ય ચ ।
હિમવન્તમતિક્રમ્ય પ્રયયૌ ગન્ધમાદનમ્ ॥

રક્ષ્યમાણો મહાભૂતૈઃ સિદ્ધૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ ।
ઉવાસ સ મહારાજ સમેષુ વિષમેષુ ચ ॥

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરઃ પ્રાપ્ય હંસકૂટમતીત્ય ચ ।
શતશૃઙ્ગે મહારાજ તાપસઃ સમતપ્યત ॥