મહાભારત · અધ્યાય 1.113

જામદગ્ન્યેન રામેણ પિતુર્વધમમૃષ્યતા ।
રાજા પરશુના પૂર્વં હૈહયાધિપતિર્હતઃ ॥

શતાનિ દશબાહૂનાં નિકૃત્તાન્યર્જુનસ્ય વૈ ।
લોકસ્યાચરિતો ધર્મસ્તેનાતિ કિલ દુશ્ચરઃ ॥

પુનશ્ચ ધનુરાદાય મહાસ્ત્રાણિ પ્રમુઞ્ચતા ।
નિર્દગ્ધં ક્ષત્રમસકૃદ્રથેન જયતા મહીમ્ ॥

એવમુચ્ચાવચૈરસ્ત્રૈર્ભાર્ગવેણ મહાત્મના ।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવી કૃતા નિઃક્ષત્રિયા પુરા ॥

એવં નિઃક્ષત્રિયે લોકે કૃતે તેન મહર્ષિણા ।
તતઃ સમ્ભૂય સર્વાભિઃ ક્ષત્રિયાભિઃ સમન્તતઃ ॥

ઉત્પાદિતાન્યપત્યાનિ બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ।
પાણિગ્રાહસ્ય તનય ઇતિ વેદેષુ નિશ્ચિતમ્ ॥

ધર્મં મનસિ સંસ્થાપ્ય બ્રાહ્મણાંસ્તાઃ સમભ્યયુઃ ।
લોકેઽપ્યાચરિતો દૃષ્ટઃ ક્ષત્રિયાણાં પુનર્ભવઃ ॥

તતઃ પુનઃ સમુદિતં ક્ષત્રં સમભવત્તદા ।
ઇમં ચૈવાત્ર વક્ષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્ ॥

અથોચથ્ય ઇતિ ખ્યાત આસીદ્ધીમાનૃષિઃ પુરા ।
મમતા નામ તસ્યાસીદ્ભાર્યા પરમસમ્મતા ॥

ઉચથ્યસ્ય યવીયાંસ્તુ પુરોધાસ્ત્રિદિવૌકસામ્ ।
બૃહસ્પતિર્બૃહત્તેજા મમતામન્વપદ્યત ॥

ઉવાચ મમતા તં તુ દેવરં વદતાં વરમ્ ।
અન્તર્વત્ની ત્વહં ભ્રાત્રા જ્યેષ્ઠેનારમ્યતામિતિ ॥

અયં ચ મે મહાભાગ કુક્ષાવેવ બૃહસ્પતે ।
ઔચથ્યો દેવમત્રાપિ ષડઙ્ગં પ્રત્યધીયત ॥

અમોઘરેતાસ્ત્વં ચાપિ દ્વયોર્નાસ્ત્યત્ર સમ્ભવઃ ।
તસ્માદેવં ગતે ત્વદ્ય ઉપારમિતુમર્હસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તદા સમ્યક્ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ ।
કામાત્માનં તદાત્માનં ન શશાક નિયચ્છિતુમ્ ॥

સ બભૂવ તતઃ કામી તયા સાર્ધમકામયા ।
ઉત્સૃજન્તં તુ તં રેતઃ સ ગર્ભસ્થોઽભ્યભાષત ॥

ભોસ્તાત મા ગમઃ કામં દ્વયોર્નાસ્તીહ સમ્ભવઃ ।
અલ્પાવકાશો ભગવન્પૂર્વં ચાહમિહાગતઃ ॥

અમોઘરેતાશ્ચ ભવાન્ન પીડાં કર્તુમર્હતિ ।
અશ્રુત્વૈવ તુ તદ્વાક્યં ગર્ભસ્થસ્ય બૃહસ્પતિઃ ॥

જગામ મૈથુનાયૈવ મમતાં ચારુલોચનામ્ ।
શુક્રોત્સર્ગં તતો બુદ્ધ્વા તસ્યા ગર્ભગતો મુનિઃ ॥

પદ્ભ્યામારોધયન્માર્ગં શુક્રસ્ય ચ બૃહસ્પતેઃ ।
સ્થાનમપ્રાપ્તમથ તચ્છુક્રં પ્રતિહતં તદા ॥

પપાત સહસા ભૂમૌ તતઃ ક્રુદ્ધો બૃહસ્પતિઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા પતિતં શુક્રં શશાપ સ રુષાન્વિતઃ ॥

ઉચથ્યપુત્રં ગર્ભસ્થં નિર્ભર્ત્સ્ય ભગવાનૃષિઃ ।
યન્માં ત્વમીદૃશે કાલે સર્વભૂતેપ્સિતે સતિ ॥

એવમાત્થ વચસ્તસ્માત્તમો દીર્ઘં પ્રવેક્ષ્યસિ ।
સ વૈ દીર્ઘતમા નામ શાપાદૃષિરજાયત ॥

બૃહસ્પતેર્બૃહત્કીર્તેર્બૃહસ્પતિરિવૌજસા ।
જાત્યન્ધો વેદવિત્પ્રાજ્ઞઃ પત્નીં લેભે સ વિદ્યયા ॥

તરુણીં રુપસમ્પન્નાં પ્રદ્વેષીં નામ બ્રાહ્મણીમ્ ।
સ પુત્રાઞ્જનયામાસ ગૌતમાદીન્મહાયશાઃ ॥

ઋષેરુચથ્યસ્ય તદા સન્તાનકુલવૃદ્ધયે ।
ધર્માત્મા ચ મહાત્મા ચ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥

ગોધર્મં સૌરભેયાચ્ચ સોઽધીત્ય નિખિલં મુનિઃ ।
પ્રાવર્તત તદા કર્તું શ્રદ્ધાવાંસ્તમશઙ્કયા ॥

તતો વિતથમર્યાદં તં દૃષ્ટ્વા મુનિસત્તમાઃ ।
ક્રુદ્ધા મોહાભિભૂતાસ્તે સર્વે તત્રાશ્રમૌકસઃ ॥

અહોઽયં ભિન્નમર્યાદો નાશ્રમે વસ્તુમર્હતિ ।
તસ્માદેનં વયં સર્વે પાપાત્માનં ત્યજામહે ॥

ઇત્યન્યોન્યં સમાભાષ્ય તે દીર્ઘતમસં મુનિમ્ ।
પુત્રલાભાચ્ચ સા પત્ની ન તુતોષ પતિં તદા ॥

પ્રદ્વિષન્તીં પતિર્ભાર્યાં કિં માં દ્વેક્ષીતિ ચાબ્રવીત્ ।
પ્રદ્વેષ્યુવાચ ।
ભાર્યાયા ભરણાદ્ભર્તા પાલનાચ્ચ પતિઃ સ્મૃતઃ ॥

અહં ત્વદ્ભરણાશક્તા જાત્યન્ધં સસુતં તદા ।
નિત્યકાલં શ્રમેણાર્તા ન ભરેયં મહાતપઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તસ્માસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષિઃ કોપસમન્વિતઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતઃ પત્નીં પ્રદ્વેષીં સસુતાં તદા ॥

નીયતાં ક્ષત્રિયકુલે ધનાર્થશ્ચ ભવિષ્યતિ ।
પ્રદ્વેષ્યુવાચ ।
ત્વયા દત્તં ધનં વિપ્ર નેચ્છેયં દુઃખકારણમ્ ॥

યથેષ્ટં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર ન ભેરયં પુરા યથા ।
દીર્ઘતમા ઉવાચ ।
અદ્યપ્રભૃતિ મર્યાદા મયા લોકે પ્રતિષ્ઠિતા ॥

એક એવ પતિર્નાર્યા યાવજ્જીવં પરાયણમ્ ।
મૃતે જીવતિ વા તસ્મિન્નાપરં પ્રાપ્નુયાન્નરમ્ ॥

અભિગમ્ય પરં નારી પતિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
અપતીનાં તુ નારીણામદ્યપ્રભૃતિ પાતકમ્ ॥

યદ્યસ્તિ ચેદ્ધનં સર્વં વૃથાભોગા ભવન્તુ તાઃ ।
અકીર્તિઃ પરિવાદાશ્ચ નિત્યં તાસાં ભવન્તુ વૈ ॥

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી ભૃશકોપિતા ।
ગઙ્ગાયાં નીયતામેષ પુત્રા ઇત્યેવમબ્રવીત્ ॥

લોભમોહાભિભૂતાસ્તે પુત્રાસ્તં ગૌતમાદયઃ ।
વદ્ધ્વોડુપે પરિક્ષિપ્ય ગઙ્ગાયાં સમવાસૃજન્ ॥

કસ્માદન્ધશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ ભર્તવ્યોઽયમિતિ સ્મ તે ।
ચિન્તયિત્વા તતઃ ક્રૂરાઃ પ્રતિજગ્મુરથો ગૃહાન્ ॥

સોઽનુસ્રોતસ્તદા વિપ્રઃ પ્લવમાનો યદૃચ્છયા ।
જગામ સુબહૂન્દેશાનન્ધસ્તેનોડુપેન હ ॥

તં તુ રાજા બલિર્નામ સર્વધર્મવિદાં વરઃ ।
અપશ્યન્મજ્જનગતઃ સ્રોતસાઽભ્યાશમાગતમ્ ॥

જગ્રાહ ચૈનં ધર્માત્મા બલિઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
જ્ઞાત્વા ચૈવં સ વવ્રેઽથ પુત્રાર્થે ભરતર્ષભ ॥

તં પૂજયિત્વા રાજર્ષિર્વિશ્રાન્તં મુનિમબ્રવીત્ । સન્તાનાર્થં મહાભાગ ભાર્યાસુ મમ માનદ ।
પુત્રાન્ધર્માર્થકુશલાનુત્પાદયિતુમર્હસિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ સ તેજસ્વી તં તથેત્યુક્તવાનૃષિઃ ।
તસ્મૈસ રાજા સ્વાં ભાર્યાં સુદેષ્ણાં પ્રાહિણોત્તદા ॥

અન્ધં વૃદ્ધં ચ તં મત્વા ન સા દેવી જગામ હ ।
સ્વાં તુ ધાત્રેયિકાં તસ્મૈ વૃદ્ધાય પ્રાહિણોત્તદા ॥

તસ્યાં કાક્ષીવદાદીન્સ શૂદ્રયોનાવૃષિસ્તદા ।
જનયામાસ ધર્માત્મા પુત્રાનેકાદશૈવ તુ ॥

કાક્ષીવદાદીન્પુત્રાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા સર્વાનધીયતઃ ।
ઉવાચ તમૃષિં રાજા મમેમ ઇતિ ભારત ॥

નેત્યુવાચ મહર્ષિસ્તં મમેમ ઇતિ ચાબ્રવીત્ ।
શૂદ્રયોનૌ મયા હીમે જાતાઃ કાક્ષીવદાદયઃ ॥

અન્ધં વૃદ્ધં ચ માં દૃષ્ટ્વા સુદેષ્ણા મહિષી તવ ।
અવમન્ય દદૌ મૂઢા શૂદ્રાં ધાત્રેયિકાં મમ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તતઃ પ્રસાદયામાસ પુનસ્તમૃષિસત્તમમ્ ।
બલિઃ સુદેષ્ણાં સ્વાં ભાર્યાં તસ્મૈ સ પ્રાહિણોત્પુનઃ ॥

તાં સ દીર્ઘતમાઙ્ગેષુ સ્પૃષ્ટ્વા દેવીમથાબ્રવીત્ ।
ભવિષ્યન્તિ કુમારાસ્તે તેજસાઽદિત્યવર્ચસઃ ॥

અઙ્ગો વઙ્ગઃ કલિઙ્ગશ્ચ પુણ્ડ્રઃ સુહ્મશ્ચ તે સુતાઃ ।
તેષાં દેશાઃ સમાખ્યાતાઃ સ્વનામકથિતા ભુવિ ॥

અઙ્ગસ્યાઙ્ગોઽભવદ્દેશો વઙ્ગો વઙ્ગસ્ય ચ સ્મૃતઃ ।
કલિઙ્ગવિષયશ્ચૈવ કલિઙ્ગસ્ય ચ સ સ્મૃતઃ ॥

પુણ્ડ્રસ્ય પુણ્ડ્રાઃ પ્રખ્યાતાઃ સુહ્માઃ સુહ્મસ્ય ચ સ્મૃતાઃ ।
એવં બલેઃ પુરા વંશઃ પ્રખ્યાતો વૈ મહર્ષિજઃ ॥

એવમન્યે મહેષ્વાસા બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયા ભુવિ । જાતાઃ પરમધર્મજ્ઞા વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ।
એતચ્છ્રુત્વા ત્વમપ્યત્ર માતઃ કુરુ યથેપ્સિતમ્ ॥