મધ્યાન્તવિભાગકારિકા · અધ્યાય 3

॥ ઇત્યાવરણપરિચ્છેદો દ્વિતીયઃ ॥
તત્ત્વપરિચ્છેદસ્તૃતીયઃ
મૂલલક્ષણતત્ત્વમવિપર્યાસલક્ષણમ્ ।
ફલહેતુમયં તત્ત્વં સૂક્ષ્મૌદારિકમેવ ચ

પ્રસિદ્ધં શુદ્ધિવિષયં સઙ્ગ્રાહ્યં ભેદલક્ષણમ્ ।
કૌશલ્યતત્ત્વં દશધા આત્મદૃષ્ટિવિપક્ષતઃ

સ્વભાવસ્ત્રિવિધો ઽસચ્ચ નિત્યં સચ્ચાપ્યતત્ત્વતઃ ।
સદસત્તત્ત્વતશ્ચેતિ સ્વભાવત્રયમિષ્યતે

સમારોપાપવાદસ્ય ધર્મપુદ્ગલયોરિહ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકયોશ્ચાપિ ભાવાભાવે ચ દર્શનમ્

યજ્જ્ઞાનાન્ન પ્રવર્તેત તદ્ધિ તત્ત્વસ્ય લક્ષણમ્ ।
અસદર્થો હ્યનિત્યાર્થ ઉત્પાદદવ્યયલક્ષણઃ

સમલામલભાવેન મૂલતત્ત્વે યથાક્રમમ્ ।
દુઃખમાદાનલક્ષ્માખ્યં સમ્બન્ધેનાપરં મતમ્

અભાવશ્ચાપ્યતદ્ભાવઃ પ્રકૃતિઃ શૂન્યતા મતા ।
અલક્ષણઞ્ચ નૈરાત્મ્યં તદ્વિલક્ષણમેવ ચ

સ્વલક્ષણઞ્ચ નિર્દિષ્ટં દુઃખસત્યમતો મતમ્ ।
વાસનાથ સમુત્થાનમવિસંયોગ એવ ચ

સ્વભાવદ્વયનોત્પત્તિર્મલશાન્તિદ્વયં મતમ્ ।
પરિજ્ઞાયાં પ્રહાણે ચ પ્રાપ્તિસાક્ષાત્કૃતાવયમ્

માર્ગસત્યં સમાખ્યાતં પ્રજ્ઞપ્તિપ્રતિપત્તિતઃ ।
તથોદ્ભાવનયૌદારં પરમાર્થન્તુ એકતઃ

અર્થપ્રાપ્તિપ્રપત્ત્યા હિ પરમાર્થસ્ત્રિધા મતઃ ।
નિર્વિકારાવિપર્યાસપરિનિષ્પત્તિતો દ્વયમ્

લોકપ્રસિદ્ધમેકસ્માત્ ત્રયાદ્ યુક્તિપ્રસિદ્ધકમ્ ।
વિશુદ્ધગોચરં દ્વેધા એકસ્માદેવ કીર્તિતમ્

નિમિત્તસ્ય વિકલ્પસ્ય નામ્નશ્ચ દ્વયસઙ્ગ્રહઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનસતત્ત્વસ્ય એકેનૈવ ચ સઙ્ગ્રહઃ

પ્રવૃત્તિતત્ત્વં દ્વિવિધં સન્નિવેશકુપન્નતા ।
એકં લક્ષણવિજ્ઞપ્તિશુદ્ધિસમ્યક્પ્રપન્નતા

એકહેતુત્વભોક્તૃત્વકર્તૃત્વવશવર્તને ।
આધિપત્યાર્થનિત્યત્વે ક્લેશશુદ્ધ્યાશ્રયે ઽપિ ચ

યોગિત્વામુક્તમુક્તત્વે આત્મદર્શનમેષુ હિ ।
પરિકલ્પવિકલ્પાર્થધર્મતાર્થેન તેષુ તે

અનેકત્વાભિસઙ્ક્ષેપપરિચ્છેદાર્થ આદિતઃ ।
ગ્રાહકગ્રાહ્યતદ્ગ્રાહબીજાર્થશ્ચાપરો મતઃ

વેદિતાર્થપરિચ્છેદભોગાયદ્વારતો ઽપરમ્ ।
પુનર્હેતુફલાયાસાનારોપાનપવાદતઃ

અનિષ્ટેષ્ટવિશુદ્ધીનાં સમોત્પત્ત્યાધિપત્યયોઃ ।
સમ્પ્રાપ્તિસમુદાચારપારતન્ત્ર્યાર્થતો ઽપરમ્

ગ્રહણસ્થાનસન્ધાનભોગશુદ્ધિદ્વયાર્થતઃ ।
ફલહેતૂપયોગાર્થનોપયોગાત્તથાપરમ્

વેદનાસનિમિત્તાર્થતન્નિમિત્તપ્રપત્તિતઃ ।
તચ્છમપ્રતિપક્ષાર્થયોગાદપરમિષ્યતે

ગુણદોષાવિકલ્પેન જ્ઞાનેન પરતઃ સ્વયમ્ ।
નિર્યાણાદપરં જ્ઞેયં સપ્રજ્ઞપ્તિસહેતુકાત્