મધ્યમકાવતાર · અધ્યાય 4

સ તુ દોષાન્ધકારાણાં પ્રતિબન્ધકાનાં નાશનેન સૂર્યવદ્ અતિતીક્ષ્ણતાવતારે ઽપિ દોષયુક્તજનેભ્યો ન ક્રુધ્યતિ । ક્ષાન્તેરતિવિશિષ્ટાભ્યાસાત્ કરુણયા સન્તતેઃ સ્નિગ્ધત્વાચ્ચ ।
મધ્યમકાવતારભાષ્યે તૃતીયશ્ચિત્તોત્પાદઃ ।
4. ચતુર્થશ્ચિત્તોત્પાદઃ
સમ્પ્રતિ દાનશીલક્ષાન્તિપારમિતાભ્યો વીર્યપારમિતાયા અતિરેકદેશનાદ્વારેણ ચતુર્થચિત્તોત્પાદમધિકૃત્ય આખ્યાયતે-
ગુણા અશેષા અનુગમ્ય વીર્યં દ્વયોસ્તુ હેતુર્મતિપુણ્યરાશ્યોઃ ।
યતો ભવેત્ પ્રોજ્જ્વલમેવ વીર્યમ્ અર્ચિષ્મતી ભૂઃ ખલુ સા ચતુર્થી

કુશલકર્માનુત્સાહમયે તુ સર્વથા દાનાદાપ્રવૃત્તેઃ સર્વગુણોત્પાદો ઽસંભવઃ । પૂર્વોક્તગુણસઞ્ચયસમુત્સુકે તુ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તયોર્વૃદ્ધિપ્રાપ્તિસંભવાદ્ યસ્ય કસ્યચિદ્ ગુણસ્ય હેતુસ્તુ વીર્યમેવ અસ્તિ । સમ્ભારદ્વયહેતુસ્તુ પૂર્વત આખ્યાતઃ । તદ્ વીર્યં સ્વગુણપરિશુદ્ધિદ્વારા યસ્યાં ભૂમાવધિજ્વલતિ સા તુ ચતુર્થી બોધિસત્વભૂમિઃ અર્ચિષ્મતીતિ સ્યાત્ । અપિ ચ, કસ્ય હેતોરર્ચિષ્મતીતિ આખ્યાયતે-નામાવતારહેતુદેશનાર્થમ્-
સમ્બોધિપક્ષસ્ય વિભાવનાતો જાતો ઽવભાસઃ સુગતસ્ય પુત્રે ।
તામ્રપ્રભાયા અધિકં વિભાતિ
ઇત્યુક્તમ્ । એવમ્ અસ્યાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વે સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપાક્ષિકધર્મભાવનેન પૂર્વાખ્યાતતામ્રપ્રભાયા વિશિષ્ટો ઽવભાસ ઉપપદ્યતે । તસ્માત્ સમ્યગ્જ્ઞાનાગ્નિપ્રભોપપાદેન સા બોધિસત્ત્વભૂમિરર્ચિષ્મતીત્યાખ્યાયતે । સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપાક્ષિકા ધર્મસ્તુ એવમ્- ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ બલાનિ, સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગશ્ચેત્યુક્તાઃ । તત્ર ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ- "જિનપુત્રા, બોધિસત્ત્વો ઽસ્યામર્ચિષ્મત્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતો ઽધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકો ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે । બહિર્ધા કાયે (કાયાનુદર્શી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે) અધ્યાત્મં બહિર્ધા કાયે । એવમેવાધ્યાત્મં વેદનાસુ બહિર્ધા વેદનાસુ અધ્યાત્મં બહિર્ધા વેદનાસુ । એવમધ્યાત્મં ચિત્તે બહિર્ધા ચિત્તે ઽધ્યાત્મં બહિર્ધા ચિત્તે । અધ્યાત્મં ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી (વિહરતિ આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્) બહિર્ધા ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી ... એવમધ્યાત્મં બહિર્ધા ધર્મેષુ... ।" ઇતિ વિસ્તૃતનિર્દેશવત્ ।
ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ યથા- "સો ઽનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય ચ્છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમારભતે ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સમ્યક્પ્રણિદધાતિ । ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં
પ્રહાણાય[ઇતિપૂર્વવત્] । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાય [ઇતિપૂર્વવત્] । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે ઽસંપ્રમોષાય વૈપુલ્યાય ભૂયોભાવાય (ભાવનાય) પરિપૂરયે [ચ્છન્દં જનયતિ, વ્યાયચ્છતે- તુ પૂર્વવત્] ।"
ચત્વારો ઋદ્ધિપાદાઃ "છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતં ઋદ્ધિપાદં ભાવયતિ વિવેકનિશ્ચિતં વિરાગનિશ્ચિતં નિરોધનિશ્ચિતં વ્યવસર્ગપરિણતં [તદ્વત્] વીર્ય [સમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતં ઋદ્ધિપાદં] ભાવયતિ ચિત્ત [સમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતં ઋદ્ધિપાદં] ભાવયતિ મીમાંસા [સમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતં ઋદ્ધિપાદં] ભાવયતીત્યાદિ પૂર્વવત્ ।"
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તદ્યથા- "સ શ્રદ્ધેન્દ્રિયં ભાવયતિ [ઇતિ તદ્વત્] વિવેકનિશ્ચિતં...વીર્યેન્દ્રિયં....સ્મૃતીન્દ્રિયં....સમાધીન્દ્રિયં...પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં...સ । "ભાવયતિ વિરાગનિશ્ચિતં ઇત્યાદિ । પઞ્ચબલાનિ તુ તાન્યેવાસપક્ષપરાજિતાનિ પૂર્વવત્ ।
સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ- તદ્યથા- "(સ) સ્મૃતિ-સંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ, [ઇત્યાદિ] ધર્મપ્રવિચય [બોધ્યઙ્ગં] વીર્ય [સંબોધ્યઙ્ગં] પ્રીતિ [સંબોધ્યઙ્ગં] પ્રસ્ત્રબ્ધિ-[સંબોધ્યઙ્ગં] સમાધિ [સંબોધ્યઙ્ગં] ઉપેક્ષા [સંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્] ।"
આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગસ્તુ યથા- "સમ્યક્દૃષ્ટિં ભાવયતિ [વિરાગનિશ્ચિતં નિરોધ- નિશ્ચિતં વ્યવસર્ગપરિણતં] સમ્યક્સઙ્કલ્પં [અપિ પૂર્વવત્] સમ્યગ્વાચં........ સમ્યક્કર્માન્તં......સમ્યગાજીવં......સમ્યગ્વ્યાયામં.....સમ્યક્સ્મૃતિં...સમ્યક્સમાધિં ।" [ભાવયતિ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ ।] અસ્યાં ભૂમૌ ન કેવલં બોધિપાક્ષિકભાવનોત્પાદો ઽપિતુ-
સંક્ષીયતે ચાત્મદૃશો ઽનુષઙ્ગઃ