મધ્યમકાવતાર · અધ્યાય 3

વિમલેતિ દશકુશલકર્મમાર્ગવિમલત્વાદ્ દ્વિતીયબોધિસત્ત્વભૂમેરન્વર્થં નામ । યથા નિર્મલા શરચ્ચન્દ્રપ્રભા જનસંતાપમ્ અપાકરોતિ તથા જિનપુત્રેન્દૂદ્ગતેયં વિમલાપિ દુઃશીલોત્પન્નં મનઃસંતાપં નિવર્તયતિ । અસ્યા અસંસારાન્તર્ગતત્વાદ્ ન ભવો ઽપિતુ ભવશ્રીઃ, સર્વગુણસમ્પદાં તદનુગતત્વાત્, ચતુર્દ્વીપૈશ્વર્યસમ્પધેતુત્વાચ્ચ ।
ઇતિ મધ્યમકાવતારભાષ્યે દ્વિતીયશ્ચિત્તોત્પાદઃ ।
3. તૃતીયશ્ચિત્તોત્પાદઃ
સમ્પ્રતિ તૃતીયચિત્તોત્પાદમ્ અધિકૃત્યોત્તચ્યતે-
અશેષજ્ઞેયેન્ધનદાહકાગ્નિપ્રભોદ્ભવાદ્ ભૂમિરિયં તૃતીયા ।
પ્રભાકરી ................ પ્રભાકરીતિ તુ તૃતીયબોધિસત્ત્વભૂમિનામ । પુનરિયં કસ્માત્ પ્રભાકરીતિ ચેદ્ અન્વર્થમેવ । તત્સમયે અશેષજ્ઞેયેન્ધનદાહકજ્ઞાનાગ્નેઃ શાન્ત્યાત્મકપ્રભોદ્ભવાદ્ ભૂમિરિયં પ્રભાકરીત્યુચ્યતે । તૃતીયચિત્તોત્પાદસ્ય
............... તં સુગતસ્ય પુત્રં તદા રવિસ્તામ્ર ઇવાવિભાતિ

યથા સૂર્યૌદયાવસ્થાયાઃ પૂર્વં તામ્ર ઇવ અવભાસતે તથા બોધિસત્ત્વે ઽપિ તત્ર જ્ઞાનમ્ આભાસતે । તાદૃગ્જ્ઞાનાભાસપ્રાપ્તસ્ય તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાવિશેષતાદેશનાર્થમુક્તમ્-
અકોપપાત્રસ્ય હિ તસ્ય કાયાત્ સહાસ્થિમાંસં યદિ કો ઽપિ કૃન્તાત્ ।
પલં પલં દીર્ઘનિકૃન્તને ઽપિ નિકૃન્તકે ક્ષાન્તિરતીવ તસ્ય

બોધિસત્ત્વઃ પરચિત્તાનુરક્ષણાર્થત્વાત્ તાદૃગ્જ્ઞાનવત્વાચ્ચ યેન પરદ્વેષચિત્તાધારત્વત્રિકાલનિરર્થકત્વં સંદેહાસ્પદત્વઞ્ચ ન સ્યુઃ તાદૃક્સ્વભાવકાયવાક્ચિત્તાવતારસાક્ષી નાસ્તિ । અકોપપાત્રસ્ય યદિ કો ઽપિ વિશેષણમ્ । યદિ તાદૃક્પ્રાણિના તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય કાયતો સાસ્થિમાંસં પ્રતિપલં વિરમ્ય વિરમ્ય ચિરં નિકૃન્તિતે ઽપિ તાદૃક્કૃન્તકાય ન કેવલં ચિત્તવ્યારોષો ન ભવતિ અપિતુ, તદકુશલકર્મપ્રત્યયં નરકદુઃખાદિવિશેષમ્ અવલમ્બ્ય બોધિસત્ત્વે ઽતિવિશિષ્ટા ક્ષાન્તિરેવ જાયતે । અપિ ચ-
યતઃ સ ધર્માન્ પ્રતિબિમ્બરૂપાન્ નિરાત્મદૃક્ પશ્યતિ બોધિસત્ત્વઃ ।
તતઃ કથં કેન કિમસ્તિ છિન્નં કદાપિ વા ક્ષાન્તિમુપેતિ ચાસો

તદકુશલકર્મપ્રત્યયં નરકાદિદુઃખવિશેષમ્ અવલમ્બ્ય ન કેવલં વિશેષેણ ક્ષાન્તો ઽપિતુ યતઃ સ સર્વધર્માન્ અપિ પ્રતિબિમ્બવત્ પશ્યન્ આત્માત્મીયસંજ્ઞાનિવૃત્તઃ તસ્માદ્ અપિ ક્ષાન્તતર એવ । અપિ શબ્દસ્તુ ક્ષાન્તિહેતુસંગ્રહાર્થમ્ । ક્ષાન્તિરિયં ન કેવલં બોધિસત્ત્વાનુરૂપો ધર્મો ઽપિતુ તદિતરસકલગુણરક્ષાહેતુભૂતત્વાદ્ અક્ષાન્તવત્ ક્રોધવ્યાવૃત્તિરપિ યુક્તા વ્યાખ્યાતા-
પ્રકુપ્યતે યદ્યપકારિણે ઽત્ર કિમત્ર કોપો વિનિવર્તિતઃ સ્યાત્ ।
અતો ઽત્ર કોપો હિ નિરર્થકો ઽસ્મિન્ પરત્ર લોકે ઽપિ વિરુદ્ધ એવ

સમ્પ્રતિ દત્તરોષાવસરો ઽયં પરસ્મૈ અપકારિણે ક્રુધ્યતિ ચેત્ તદાનીન્તનાપકારાવિનિવૃત્તેઃ, તદાલમ્બનઃ પ્રતિકોપો નિરર્થક એવ, કૃતકાર્યત્વાત્ । અસ્મૈ કોપો ન કેવલં વર્તમાને નિષ્પ્રયોજનઃ, અપિતુ પરલોકો ઽપિ વિરુદ્ધો ભવતિ, ક્રોધોત્પાદે સતિ અમનાપપરિપાકાક્ષેપઃ । યો દુશ્ચરિતકર્મફલવિશેષોપભોગવાન્ મોહાત્ પરેણાહં પ્રપીડિત ઇતિ પરિકલ્પયન્ અપકારિણે ક્રોધમુત્પાદયન્ પ્રત્યપકારેણ તત્પીડનં પરાજેતુકામશ્ચાસૌ । તસ્યાપિ વ્યાવર્તનાર્થમાહ-
પુરાકૃતસ્યાકુશલસ્ય કર્મફલં તુ યો નષ્ટતયા વિવક્ષુઃ ।
પરાહિતક્રોધત એવ દુઃખં કથં હિ તદ્બીજતયોપનીતમ્

યત્ શસ્ત્રધારપાતેન તત્કાયે સાધિષ્ઠમપકારદુઃખં શત્રુણોપસાધિતમ્, તદન્ત્યફલભૂતં પૂર્વકૃતપ્રાણાતિપાતકર્મણઃ પ્રાણિનાં નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકાદિ પરિપાકફલં ઘોરમ્ અનુભૂયમાનં નિષ્યન્દફલં યચ્ચાવશિષ્ટક્લેશાશેષાપ્રિયફલનિવર્તનહેતુઃ । તત્કથં પુનઃ ર્વિપરિણામ્યૈવ, ઔષધસ્ય અન્તિમમાત્રાયા આભ્યન્તરે-વ્યાધિપ્રતીકારહેતુત્વાદ્ વ્યારોષપરાપકારાભ્યામ્ અતીતામનાપફલાદપિ અતિવિશિષ્ટાપકારફલસમ્ભાવનાહેતુત્વેન આનીયતે? અતસ્તદ્ વૈદ્યસ્ય વ્યાધિચિકિત્સાહેતુભૂતતીક્ષ્ણશલ્યકર્મક્રિયાવત્ ફલદુઃખોત્પાદહેતોરતિક્ષાન્તિર્યુક્તા । અક્ષાન્તિસ્તુ ન કેવલમ્ અમનાપપરિપાકાતિક્ષેપહેતુરપિતુ દીર્ઘસંગૃહીતપુણ્યસમ્ભારક્ષયહેતુરપ્યસ્તીતિ દેશનાર્થમુક્તમ્-
દાનેન શીલેન સમુદ્ગતં યત્ પુણ્યં ચિતં કલ્પશતેન નશ્યેત્ ।
ક્ષણેન કોપાજ્જિનપુત્રકેષુ તસ્માન્ ન કોપાદપરં હિ પાપમ્

યદિ બોધિસત્ત્વો મહાત્મા સઃ પુદ્ગલે વિશિષ્ટે ઽવિશિષ્ટે વાપિ ક્લેશાભ્યાસવશપ્રવેશત્વાદ્ બોધિચિત્તોત્પાન્નેષુ સત્યભૂતમ્ અસત્યભૂતશ્ચ દોષમ્ અધિકં પ્રજ્ઞાપ્ય ક્ષણમાત્રમપિ ક્રોધચિત્તોત્પાદે ઽપિ તન્માત્રેણૈવ પૂર્વોક્તદાનશીલપારમિતાભ્યાસોત્પન્નશતકલ્પસંચિતપુણ્યસંભારો નશ્યતિ, અબોધિસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વેભ્ય ઉત્પાદિતે તુ પુનઃ કિં વક્તવ્યમ્? તસ્માત્ મહાસાગરજલપ્રમાણં કર્ષગણનયા નિશ્ચેતુમશક્યં તથા તત્ર પરિપાકસીમા નિશ્ચેતુમશક્યઃ । અત એવં સતિ અમનાપફલાક્ષેપં પુણ્યક્ષયકરઞ્ચ પાપમ્ અક્ષાન્તેઃ પરમ્ અપરં નાસ્તિ । "મઞ્જુશ્રીઃ, ક્રોધઃ ક્રોધ ઇતિ શતકલ્પસંભૃતપુણ્યોપક્ષયકરઃ, તસ્માત્ ક્રોધઃ ક્રોધ ઇત્યાખ્યાતઃ ।" પુનશ્ચ અક્ષાન્તાઃ પરાપકારાસમર્થાસ્તુ આત્માનમેવ નાશયન્તિ, સમર્થા નિષ્કરુણાશ્ચ સ્વપરનાશકાઃ । અનેન તુ જન્મત એવ-
કુદર્શનો ઽસજ્જનનીયમાનો નયાનયજ્ઞાનવિવેકહીનઃ । પરસ્મિન્ કાલે નિકાયસભાગં ત્યક્ત્વા સકોપનો દુર્ગતિમેતિ શીઘ્રમ્ ।
યદ્યેતે ઽક્ષાન્તિદોષાઃ, તદા કે વૈ તદ્વિપરીતક્ષાન્તિગુણા ઇતિ-
ગુણા વિરુદ્ધાઃ કથિતા હ્યકોપાત્

સુદર્શતા સજ્જનતાગતિશ્ચ નયાનયજ્ઞાનપટુત્વમસ્તિ ।
અનન્તરં દેવમનુષ્યજન્મ ક્ષયં હ્યકોપાદુપયાતિ પાપમ્

યે ઽક્ષાન્તિદોષા ઉક્તાસ્તદ્વિરુદ્ધાસ્તે ગુણાઃ ક્ષાન્તેર્જ્ઞેયાઃ । તદ્યથા-
પૃથગ્જનો જિનપુત્રશ્ચ દોષાન્ ગુણાન્ સમાલોક્ય ચ કોપક્ષાન્ત્યોઃ ।
અપાસ્ય કોપં તરસૈવ ક્ષાન્તિં સદા શ્રયેચ્ચાર્યજનપ્રશસ્તામ્

કોપક્ષાન્તી તુ કોપક્ષાન્ત્યૈવ । દોષગુણૌ ચાપિ દોષગુણૌ । ક્રોધક્ષાન્ત્યોર્દોષગુણાવિતિ શબ્દવિનિયોગઃ । ક્રોધદોષસ્તુ યથોક્તઃ, વિપર્યયેણ ક્ષાન્તિગુણમ્ અવગમ્ય અક્ષાન્તિં ત્યક્ત્વા સર્વકાલં ક્ષાન્તિરેવ આશ્રયણીયા । અધુના ક્ષાન્તિપારમિતાપ્રભેદદેશનાર્થમ્-
સમ્બુદ્ધબૌધ્યૈ પરિણામનાપિ ત્રિષ્વાશ્રિતા ચેત્ ખલુ લૌકિકીયમ્ ।
બુદ્ધત્વાય પરિણામનાયામપિ કા ક્ષાન્તિઃ, કેન ક્ષાન્તિઃ, કેષુ પ્રાણિષુ ક્ષાન્તિરેતત્ત્રિષ્વાશ્રયેષુ સત્સુ ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા લૌકિકીતિ ।
અનાશ્રિતા સ્યાત્ ખલુ સૈવ બુદ્ધૈરલૌકિકી પારમિતેતિ દિષ્ટા

તસ્યાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા યથા વિશુદ્ધયતિ તથૈવ-
અભિજ્ઞતાં ધ્યાનમિતો ઽત્ર ભૂમૌ જિનસ્ય પુત્રો હતરાગવૈરઃ ।
ભવત્યસૌ લૌકિકકામરાગૌ નિહન્તુમત્યન્તતયા ચ શક્તઃ

ધ્યાનમિતિ ધ્યાનશબ્દસ્તુ ઉપલક્ષણાર્થઃ, સમાપત્ત્યપ્રમાણાનામપિ ગ્રહણં ભવતિ । યથાતૃતીયબોધિસત્ત્વભૂમાવુક્તવત્- "સો ઽસ્યાં પ્રભાકર્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સ્થિતો બોધિસત્ત્વો ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિહેતો ર્વિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તં પાપકૈરકુશલધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ચેતસ એકોતીભાવાદવિતર્કમવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ પ્રીતેર્વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ । સુખં ન કાયેન પ્રતિસંવેદયતિ યત્તદાર્યા આચક્ષન્તે- ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ । સુખવિહારી નિષ્પ્રીતિકં તૃતીયં ધ્યાનમુસંપદ્ય વિહરતિ । સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્પૂર્વમેવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્તંગમાદદુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ ।" ઇતિ, એતાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । ચતસ્ત્ર આરૂપ્યસમાપત્તયસ્તુ- તદ્યથા- "સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામસ્તંગમાન્નાનાત્વસંજ્ઞાનામમનસિકારાદનન્તકમાકાશમિત્યાકાશાનન્ત્યાયતનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદનન્તં વિજ્ઞાનમિતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાન્નાસ્તિ કિંચિદિત્યાકિંચન્યાયતનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સર્વશ આકિંચન્યાયતનસમતિક્રમાન્નૈવ સંજ્ઞા નાસંજ્ઞાપિ ઇતિ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમુપસંપદ્ય વિહરતિ ।" ઇમાશ્ચતસ્ત્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ । ચત્વારો ઽપ્રમાણાસ્તુ એવમ્- "સ મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન વિપુલેન મહદતેનાદ્વયેનાપ્રમાણેનાવૈરેણાસપત્નેનાનાવરણેનાવ્યાબાધેન સર્વત્રાનુગતેન ધર્મધાતુપરમે લોકે આકાશધાતુપર્યવસાને સર્વાવન્તં લોકં સ્ફરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ । એવં કરુણાસહગતેન ચિત્તેન । મુદિતાસહગતેન ચિત્તેન । ઉપેક્ષાસહગેતન ચિત્તેન વિહરતિ ।"
પઞ્ચાભિજ્ઞાસ્તુ, તદ્યથા- "સો ઽનેકવિધાં ઋદ્ધિવિધિં પ્રત્યનુભવતિ । પૃથિવીમપિ કમ્પયતિ । એકો ઽપિ ભૂત્વા બહુધા ભવતિ । બહુધાપિ ભૂત્વૈકો ભવતિ । આવિર્ભાવં તિરોભાવમપિ પ્રત્યનુભવતિ । તિરઃ કુડયં તિરઃપ્રાકારં પર્વતમપ્યસજ્જન્ ગચ્છતિ તદ્યથાપિ નામ આકાશે । આકાશે ઽપિ પર્યઙ્કેન ક્રામતિ તદ્યથાપિ નામ પક્ષિશકુનિઃ । પૃથિવ્યામપ્યુન્મજ્જનનિમજ્જનં કરોતિ તદ્યથાપિ નામ ઉદકે । ઉદકે ઽપ્યમજ્જન્ ગચ્છતિ તદ્યથાપિ પૃથિવ્યામ્ । ધૂમયતિ પ્રજ્વલતિ, તદ્યથાપિ નામ મહાનગ્નિસ્કન્ધઃ । સ્વકાયાદપિ મહાવારિધારા ઉત્સૃજતિ તદ્યથાપિ નામ મહામેઘઃ । યાભિર્વારિધારાભિરયં ત્રિસાહસ્ત્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુરાદીપ્તઃ પ્રદીપ્તઃ સંપ્રજ્વલિતો ઽગ્નિના એકજ્વાલીભૂતો નિર્વાપ્યતે । ઇમાવપિ ચન્દ્રસૂર્યાવેવંમહર્દ્ધિકો એવંમહાનુભાવો પાણિના પરામૃશતિ પરિમાર્ષ્ટિ યાવદ્ બ્રહ્મલોકમપિ કાયેન વશં વર્તયતિ ।" ઇત્યેતે ઋદ્ધયભિજ્ઞાઃ ।
"સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના [વિશુદ્ધેના] તિક્રાન્તમાનુષ્યકેન ઉભયાન્ શબ્દાન્ શૃણોતિ દિવ્યાન્ માનુષ્યકાન્, સૂક્ષ્માનૌદારિકાંશ્ચ । યે દૂરે ઽન્તિકે વા અન્તશો દંશમશકકીટમક્ષિકાણામપિ શબ્દાન્ શૃણોતિ । [એષા દિવ્યા શ્રોત્રાભિજ્ઞા] ॥"
"સ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચિત્તં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સરાગં ચિત્તં સરાગચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । વિરાગં ચિત્તં વિરાગચિત્તમિતિ પ્રજાનાતિ । સદોષં, વિગતદોષં, સમોહં, વિગતમોહં, સક્લેશં, નિઃક્લેશં, પરીત્તં, વિપુલં, મહદતં, અપ્રમાણં, સંક્ષિપ્તં, [વિસ્તીર્ણં], સમાહિતં, અસમાહિતં, વિમુક્તં, અવિમુક્તં, સાઙ્ગનમ્, અનઙ્ગનમ્, ઔદારિકં ચિત્તમૌદારિકચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અનૌદારિકં ચિત્તમનૌદારિકં ચિત્તમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇતિ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચિત્તં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । [ઇત્યેષા પરચિત્તજ્ઞાનાભિજ્ઞા] ॥"
"સો ઽનેકવિધં પૂર્વનિવાસમનુસ્મરતિ । એકામપિ જાતિમનુસ્મરતિ । દ્વે તિસ્ત્રઞ્ચતસ્ત્રઃ પઞ્ચ દશ વિંશતિઃ ત્રિંશતં ચત્વારિંશતં પઞ્ચાશતં જાતિશત[સહસ્ત્ર]મનુસ્મરતિ । અનેકાન્યપિ જાતિશતાનિ । [અનેકાન્યપિ જાતિસહસ્ત્રાણિ] અનેકાન્યપિ જાતિશતસહસ્ત્રાણિ । સંવર્તકલ્પમપિ વિવર્તકલ્પમપિ । અનેકાનપિ સંવર્તવિવર્તકલ્પાનપ્યનુસ્મરતિ । કલ્પશતમપિ કલ્પસહસ્ત્રમપિ કલ્પશતસહસ્ત્રમપિ કલ્પકોટીમપિ કલ્પકોટીશતમપિ કલ્પકોટીસહસ્ત્રમપિ કલ્પકોટીશતસહસ્રમપિ યાવદનેકાન્યપિ કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્યનુસ્મરતિ-અમુન્નાહમાસં એવંનામા । એવંગોત્રઃ એવંજાતિઃ એવમાહાર એવમાયુઃપ્રમાણઃ એવંચિરસ્થિતિકઃ એવં સુખદુઃખપ્રતિસંવેદી । સો ઽહં તતશ્ચ્યુતો ઽત્રોપપન્નઃ । તતશ્ચ્યુત ઇહોપપન્નઃ । ઇતિ સાકારં સોદ્દેશં સનિમિત્તમનેકવિધં પૂર્વનિવાસમનુસ્મરિત । [એષા પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યભિજ્ઞા] ॥"
"સ દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ ચ્યવમાનાનુપપદ્યમાનાન્ સુવર્ણાન્ દુર્વર્ણાન્ સુગતાન્ દુર્ગતાન્ પ્રણીતાન્ હીનાન્ । યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ- ઇમે ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા વાગ્દુશ્ચરિતેન સમન્વાગતા મનોદુશ્ચરિતેન સમન્વાગતાઃ આર્યાણામપવાદકા મિથ્યાદૃષ્ટયઃ મિથ્યાદૃષ્ટિકર્મસમાદાનહેતોસ્તદ્ધેતું તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્પરં મરણાદપાયદુર્ગતિવિનિપાતનિરયેષૂપપદ્યન્તે । ઇમે પુનર્ભવન્તઃ સત્ત્વાઃ કાયસુચરિતેન સમન્વાગતા વાક્સુચરિતેન સમન્વાગતા મનઃસુચરિતેન સમન્વાગતા આર્યાણામનપવાદકાઃ । સમ્યગ્દૃષ્ટિકર્મસમાદાનહેતોસ્તદ્ધેતું તત્પ્રત્યયં કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાત્સુગતૌ સ્વર્ગે દેવલોકેષૂપપદ્યન્ત ઇતિ [પ્રજાનાતિ । એવં] દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમનુષ્યેણ (ચ્યવમાનાનુપપદ્યમાનાન્) સાકારં સોદ્દેશં સનિમિત્તં સત્ત્વાન્ પશ્યતિ । યથાકર્મોપગતાન્ સત્ત્વાન્ યથાભૂતાન્ પ્રજાનાતિ । સ ઇમાનિ ધ્યાનાનિ વિમોક્ષાન્ સમાધીન્ સમાપત્તીશ્ચ સમાપદ્યતે, વ્યુત્તિષ્ઠતે । ન ચ તેષાં વશેનોપપદ્યતે ઽન્યત્ર યત્ર બોધ્યઙ્ગપરિપૂરિં પશ્યતિ તત્ર સંચિન્ત્ય પ્રણિધાનવશેનોપપદ્યતે । તત્કસ્ય હેતો? તથા હિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યાભિનિર્હતા ચિત્તસંતતિઃ ॥"

અત એવ અસ્યાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વે ધ્યાનમ્ અભિજ્ઞાશ્ચ સમ્ભવન્તિ કથં સદા લૌકિકરાગદ્વેષપરિક્ષયઃ? ચપદં તુ અનુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમ્, ઇતિ તસ્ય મોહસ્યાપિ પરિક્ષયો ભવતિ- કથમ્ ઇતિ, ઇદમપિ યથા સૂત્રે- "સ સર્વધર્માણામસંક્રાન્તિતાં ચ અવિનાશિતાં ચ પ્રતીત્ય પ્રત્યયતયા વ્યવલોકયતિ ॥ તસ્ય ભૂયસ્યા માત્રયા સર્વાણિ કામબન્ધનાનિ તનૂનિ ભવન્તિ । સર્વાણિ રૂપબન્ધનાનિ સર્વાણિ ભવબન્ધનાનિ સર્વાણ્યવિદ્યાબન્ધનાનિ તનૂનિ ભવન્તિ । દૃષ્ટિકૃતબન્ધનાનિ ચ પૂર્વમેવ પ્રહીણાનિ ભવન્તિ । તસ્ય અસ્ય પ્રભાકર્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અનેકાન્ કલ્પાન્ યાવદનેકાનિ કલ્પકોટિનિયુતશતસહસ્ત્રાણિ ....પેયાલં.....અનુપચયં મિથ્યારાગઃ પ્રહાણં ગચ્છતિ, અનુપચયં મિથ્યાદોષઃ પ્રહાણં ગચ્છતિ, અનુપચયં મિથ્યામોહઃ પ્રહાણં ગચ્છતિ ।" ઇત્યુક્તમ્ । અતસ્તસ્ય રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ પરિક્ષીણો ભવતિ । કથં હિ તે સદા લૌકિકકામરાગાત્ ઉપહન્તું સમર્થા ભવિષ્યન્તીતિ યથા- "ઇયં ભવન્તો જિનપુત્રા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રભાકરી નામ તૃતીયા બોધિસત્ત્વભૂમિઃ સમાસનિર્દેશતઃ, યસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો ભૂયસ્ત્વેન ઇન્દ્રો ભવતિ દેવરાજસ્ત્રિદશાધિપતિઃ કૃતી પ્રભુઃ સત્ત્વાનાં કામરાગવિનિવર્તનોપાયોપસંહારાય કુશલઃ સત્ત્વાન્ કામપઙ્કાદભ્યુદ્ધર્તુમ્", ઇત્યુક્તમ્ । અતઃ સ જિનપુત્રો લૌકિકકામરાગાન્ ઉપહન્તું સમર્થો ભવિષ્યતિ । એવમ્ અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય તૃતીયબોધિસત્ત્વભૂમૌ વિશુદ્ધક્ષાન્તિપારમિતાધ્યાનાપરિમાણસમાપત્યભિજ્ઞા રાગાદિપરિક્ષયસ્ય ચ નિશ્ચિતપ્રાપ્તિર્ભવિષ્યતીત્યુક્ત્વા અધુના તુ ક્ષાન્તિપારમિતાપર્યન્તં પારમિતાત્રયાશ્રયવિશેષં સમ્ભારસ્વભાવં ફલપરિસિદ્ધિવ્યવસ્થાં ચ પ્રકાશયિતુમ્ આખ્યાયતે-
ઇમે હિ દાનાદિમયાઃ ત્રિધર્મા ગૃહિભ્ય ઉક્તાઃ સુગતૈસ્તુ ભૂયઃ ।
ત એવ પુણ્યેત્યપિ સંભૃતા હિ સમ્બુદ્ધરૂપાત્મકકાયહેતુઃ

બોધિસત્ત્વા એવ યથોક્તદાનાદ્યાશ્રયાઃ સન્તિ, તથાપિ ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતભેદેન તત્ર દ્વયોઃ સંભવં વિચિન્ત્ય તથોક્તમ્ । તત્ર ગૃહસ્થેષુ પ્રાયેણ દાનાદયસ્ત્રયો ધર્માઃ સુસાધ્યાઃ, પરિવ્રાજકેષુ ચ વીર્યં, ધ્યાનં તથા પ્રજ્ઞા । ન ચેતરેતરાસંભાવના । બુદ્ધત્વહેતુસમ્ભારૌ તુ દ્વૌ સ્તઃ, સ ચાસૌ પુણ્યસંભારો જ્ઞાનસંભારશ્ચ । તત્ર પુણ્યસમ્ભારસ્તુ તાસ્તિસ્ત્રઃ પારમિતાઃ સન્તિ, જ્ઞાનસમ્ભારશ્ચ ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચ । વીર્યં તૂભયહેતુરિતિ વ્યવસ્થા । તત્ર યઃ પુણ્યસમ્ભારઃ સ સંબુદ્ધાનાં ભગવતાં શતપુણ્યલક્ષણસ્ય અદભુતસ્ય અચિન્ત્યસ્ય વિશ્વરૂપમયસ્ય રૂપકાયસ્ય હેતુઃ । ધર્મસ્વભાવકાયસ્ય અનુત્પાદલક્ષણસ્ય હેતુસ્તુ જ્ઞાનસમ્ભારઃ । સમ્પ્રતિ આશ્રયાદિમાહાત્મ્યેન સ્વમહત્વમ્ ઉક્ત્વા તૃતીયબોધિસત્ત્વભૂમ્યવસ્થા સમાખ્યાયતે-
પ્રભાકરીયં જિનપુત્રસૂર્યે તમઃ સ્વકં પૂર્વતરં વિનાશ્ય ।
સમીહતે લોકતમો વિહન્તું ।
સુગતપુત્રસૂર્યસ્થિતેયં પ્રભાકરીભૂમિઃ સ્વાશ્રિતામ્ અવિદ્યાં આત્મોદ્ભવવિઘ્નભૂતાં જાયમાનાવસ્થાયામેવ વિનાશ્ય તત્પ્રકારોપદેશેન તદ્ભિન્નાનાં તૃતીયભૂમ્યુદ્ભવવિઘ્નાન્ધકારં વિહન્તું સમીહતે । સ બોધિસત્ત્વઃ-
ન ચાત્ર કોપો ભુવિ તીક્ષ્ણભૂતે