મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 8

8 કર્મકારકપરીક્ષા અષ્ટમં પ્રકરણમ્ ।
સદ્ભૂતઃ કારકઃ કર્મ સદ્ભૂતં ન કરોત્યયમ્ ।
કારકો નાપ્યસદ્ભૂતઃ કર્માસદ્ભૂતમીહતે

સદ્ભૂતસ્ય ક્રિયા નાસ્તિ કર્મ ચ સ્યાદકર્તૃકમ્ ।
સદ્ભૂતસ્ય ક્રિયા નાસ્તિ કર્તા ચ સ્યાદકર્મકઃ

કરોતિ યદ્યસદ્ભૂતો ઽસદ્ભૂતં કર્મ કારકઃ ।
અહેતુકં ભવેત્કર્મ કર્તા ચાહેતુકો ભવેત્

હેતાવસતિ કાર્યં ચ કારણં ચ ન વિદ્યતે ।
તદભાવે ક્રિયા કર્તા કરણં ચ ન વિદ્યતે

ધર્માધર્મૌ ન વિદ્યેતે ક્રિયાદીનામસંભવે ।
ધર્મે ચાસત્યધર્મે ચ ફલં તજ્જં ન વિદ્યતે

ફલે ઽસતિ ન મોક્ષાય ન સ્વર્ગાયોપપદ્યતે ।
માર્ગઃ સર્વક્રિયાણાં ચ નૈરર્થક્યં પ્રસજ્યતે

કારકઃ સદસદ્ભૂતઃ સદસત્કુરુતે ન તત્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધં હિ સચ્ચાસચ્ચૈકતઃ કુતઃ

સતા ચ ક્રિયતે નાસન્નાસતા ક્રિયતે ચ સત્ ।
કર્ત્રા સર્વે પ્રસજ્યન્તે દોષાસ્તત્ર ત એવ હિ

નાસદ્ભૂતં ન સદ્ભૂતઃ સદસદ્ભૂતમેવ વા ।
કરોતિ કારકઃ કર્મ પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિઃ

નાસદ્ભૂતો ઽપિ સદ્ભૂતં સદસદ્ભૂતમેવ વા ।
કરોતિ કારકઃ કર્મ પુર્વોક્તૈરેવ હેતુભિઃ

કરોતિ સદસદ્ભૂતો ન સન્નાસચ્ચ કારકઃ ।
કર્મ તત્તુ વિજાનીયાત્પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિઃ

પ્રતીત્ય કારકઃ કર્મ તં પ્રતીત્ય ચ કારકમ્ ।
કર્મ પ્રવર્તતે, નાન્યત્પશ્યામઃ સિદ્ધિકારણમ્

એવં વિદ્યાદુપાદાનં વ્યુત્સર્ગાદિતિ કર્મણઃ ।
કર્તુશ્ચ કર્મકર્તૃભ્યાં શેષાન્ ભાવાન્ વિભાવયેત્