મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 7

7 સંસ્કૃતપરીક્ષા સપ્તમં પ્રકરણમ્ ।
યદિ સંસ્કૃત ઉત્પાદસ્તત્ર યુક્તા ત્રિલક્ષણી ।
અથાસંસ્કૃત ઉત્પાદઃ કથં સંસ્કૃતલક્ષણમ્

ઉત્પાદાદ્યાસ્ત્રયો વ્યસ્તા નાલં લક્ષણકર્મણિ ।
સંસ્કૃતસ્ય સમસ્તાઃ સ્યુરેકત્ર કથમેકદા

ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામન્યત્સંસ્કૃતલક્ષણમ્ ।
અસ્તિ ચેદનવસ્થૈવં નાસ્તિ ચેત્તે ન સંસ્કૃતાઃ

ઉત્પાદોત્પાદ ઉત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય કેવલમ્ ।
ઉત્પાદોત્પાદમુત્પાદો મૌલો જનયતે પુનઃ

ઉત્પાદોત્પાદ ઉત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય તે યદિ ।
મૌલેનાજનિતસ્તં તે સ કથં જનયિષ્યતિ

સ તે મૌલેન જનિતો મૌલં જનયતે યદિ ।
મૌલઃ સ તેનાજનિતસ્તમુત્પાદયતે કથમ્

અયમુત્પદ્યમાનસ્તે કામમુત્પાદયેદિમમ્ ।
યદીમમુત્પાદયિતુમજાતઃ શક્નુયાદયમ્

પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયિતા યથા ।
ઉત્પાદઃ સ્વપરાત્માનાવુભાવુત્પાદયેત્તથા

પ્રદીપે નાન્ધકારો ઽસ્તિ યત્ર ચાસૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
કિં પ્રકાશયતિ દીપઃ પ્રકાશો હિ તમોવધઃ

કથમુત્પદ્યમાનેન પ્રદીપેન તમો હતમ્ ।
નોત્પદ્યમાનો હિ તમઃ પ્રદીપઃ પ્રાપ્નુતે યદા

અપ્રાપ્યૈવ પ્રદીપેન યદિ વા નિહતં તમઃ ।
ઇહસ્થઃ સર્વલોકસ્થં સ તમો નિહનિષ્યતિ

પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયતે યદિ ।
તમો ઽપિ સ્વપરાત્માનૌ છાદયિષ્યત્યસંશયમ્

અનુત્પન્નો ઽયમુત્પાદઃ સ્વાત્માનં જનયેત્કથમ્ ।
અથોત્પન્નો જનયતે જાતે કિં જન્યતે પુનઃ

નોત્પદ્યમાનં નોત્પન્નં નાનુત્પન્નં કથંચન ।
ઉત્પદ્યતે તથાખ્યાતં ગમ્યમાનગતાગતૈઃ

ઉત્પદ્યમાનમુત્પત્તાવિદં ન ક્રમતે યદા ।
કથમુત્પદ્યમાનં તુ પ્રતીત્યોત્પત્તિમુચ્યતે

પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ તત્તચ્છાન્તં સ્વભાવતઃ ।
તસ્માદુત્પદ્યમાનં ચ શાન્તમુત્પત્તિરેવ ચ

યદિ કશ્ચિદનુત્પન્નો ભાવઃ સંવિદ્યતે ક્વચિત્ ।
ઉત્પદ્યેત સ કિં તસ્મિન્ ભાવ ઉત્પદ્યતે ઽસતિ

ઉત્પદ્યમાનમુત્પાદો યદિ ચોત્પાદયત્યયમ્ ।
ઉત્પાદયેત્તમુત્પાદમુત્પાદઃ કતમઃ પુનઃ

અન્ય ઉત્પાદત્યેનં યદ્યુત્પાદો ઽનવસ્થિતિઃ ।
અથાનુત્પાદ ઉત્પન્નઃ સર્વમુત્પદ્યતે તથા

સતશ્ચ તાવદુત્પત્તિરસતશ્ચ ન યુજ્યતે ।
ન સતશ્ચાસતશ્ચેતિ પૂર્વમેવોપપાદિતમ્

નિરુધ્યમાનસ્યોત્પત્તિર્ન ભાવસ્યોપપદ્યતે ।
યશ્ચાનિરુધ્યમાનસ્તુ સ ભાવો નોપપદ્યતે

ન સ્થિતભાવસ્તિષ્ઠત્યસ્થિતભાવો ન તિષ્ઠતિ ।
ન તિષ્ઠતિ તિષ્ઠમાનઃ કો ઽનુત્પન્નશ્ચ તિષ્ઠતિ

સ્થિતિર્નિરુધ્યમાનસ્ય ન ભાવસ્યોપપદ્યતે ।
યશ્ચાનિરુધ્યમાનસ્તુ સ ભાવો નોપપદ્યતે

જરામરણધર્મેષુ સર્વભાવેષુ સર્વદા ।
તિષ્ઠન્તિ કતમે ભાવા યે જરામરણં વિના

સ્થિત્યાન્યયા સ્થિતેઃ સ્થાનં તયૈવ ચ ન યુજ્યતે ।
ઉત્પાદસ્ય યથોત્પાદો નાત્મના ન પરાત્મના

નિરુધ્યતે નાનિરુદ્ધં ન નિરુદ્ધં નિરુધ્યતે ।
તથાપિ નિરુધ્યમાનં કિમજાતં નિરુધ્યતે

સ્થિતસ્ય તાવદ્ભાવસ્ય નિરોધો નોપપદ્યતે ।
નાસ્થિતસ્યાપિ ભાવસ્ય નિરોધ ઉપપદ્યતે

તયૈવાવસ્થયાવસ્થા ન હિ સૈવ નિરુધ્યતે ।
અન્યયાવસ્થયાવસ્થા ન ચાન્યૈવ નિરુધ્યતે

યદૈવં સર્વધર્માણામુત્પાદો નોપપદ્યતે ।
તદૈવં સર્વધર્માણાં નિરોધો નોપપદ્યતે

સતશ્ચ તાવદ્ભાવસ્ય નિરોધો નોપપદ્યતે ।
એકત્વે ન હિ ભાવશ્ચ નાભાવશ્ચોપપદ્યતે

અસતો ઽપિ ન ભાવસ્ય નિરોધ ઉપપદ્યતે ।
ન દ્વિતીયસ્ય શિરસચ્છેદનં વિદ્યતે યથા

ન સ્વાત્મના નિરોધો ઽસ્તિ નિરોધો ન પરાત્મના ।
ઉત્પાદસ્ય યથોત્પાદો નાત્મના ન પરાત્મના

ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામસિદ્ધેર્નાસ્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
સંસ્કૃતસ્યાપ્રસિદ્ધૌ ચ કથં સેત્સ્યત્યસંસ્કૃતમ્

યથા માયા યથા સ્વપ્નો ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથોત્પાદસ્તથા સ્થાનં તથા ભઙ્ગ ઉદાહૃતમ્