મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 25

25 નિર્વાણપરીક્ષા પઞ્ચવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
યદિ શૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
પ્રહાણાદ્વા નિરોધાદ્વા કસ્ય નિર્વાણમિષ્યતે

યદ્યશૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
પ્રહાણાદ્વા નિરોધાદ્વા કસ્ય નિર્વાણમિષ્યતે

અપ્રહીણમસંપ્રાપ્તમનુચ્છિન્નમશાશ્વતમ્ ।
અનિરુદ્ધમનુત્પન્નમેતન્નિર્વાણમુચ્યતે

ભાવસ્તાવન્ન નિર્વાણં જરામરણલક્ષણમ્ ।
પ્રસજ્યેતાસ્તિ ભાવો હિ ન જરામરણં વિના

ભાવશ્ચ યદિ નિર્વાણં નિર્વાણં સંસ્કૃતં ભવેત્ ।
નાસંસ્કૃતો હિ વિદ્યતે ભાવઃ ક્વચન કશ્ચન

ભાવશ્ચ યદિ નિર્વાણમનુપાદાય તત્કથમ્ ।
નિર્વાણં નાનુપાદાય કશ્ચિદ્ ભાવો હિ વિદ્યતે

યદિ ભાવો ન નિર્વાણમભાવઃ કિં ભવિષ્યતિ ।
નિર્વાણં યત્ર ભાવો ન નાભાવસ્તત્ર વિદ્યતે

યદ્યભાવશ્ચ નિર્વાણમનુપાદાય તત્કથમ્ ।
નિર્વાણં ન હ્યભાવો ઽસ્તિ યો ઽનુપાદાય વિદ્યતે

ય આજવંજવીભાવ ઉપાદાય પ્રતીત્ય વ ।
સો ઽપ્રતીત્યાનુપાદાય નિર્વાણમુપદિશ્યતે

પ્રહાણં ચાબ્રવીચ્છાસ્તા ભવસ્ય વિભવસ્ય ચ ।
તસ્માન્ન ભાવો નાભાવો નિર્વાણમિતિ યુજ્યતે

ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં યદિ ।
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ મોક્ષસ્તચ્ચ ન યુજ્યતે

ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં યદિ ।
નાનુપાદાય નિર્વાણમુપાદાયોભયં હિ તત્

ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં કથમ્ ।
અસંસ્કૃતં ચ નિર્વાણં ભાવાભાવૌ ચ સંસ્કૃતૌ

ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણે ઉભયં કથમ્ ।
[તયોરેકત્ર નાસ્તિત્વમાલોકતમસોર્યથા]

નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણમિતિ યાઞ્જના ।
અભાવે ચૈવ ભાવે ચ સા સિદ્ધે સતિ સિધ્યતિ

નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણં યદિ વિદ્યતે ।
નૈવાભાવો નૈવ ભાવ ઇતિ કેન તદજ્યતે

પરં નિરોધાદ્ભગવાન્ ભવતીત્યેવ નોહ્યતે ।
ન ભવત્યુભયં ચેતિ નોભયં ચેતિ નોહ્યતે

તિષ્ઠમાનો ઽપિ ભગવાન્ ભવતીત્યેવ નોહ્યતે ।
ન ભવત્યુભયં ચેતિ નોભયં ચેતિ નોહ્યતે

ન સંસારસ્ય નિર્વાણાત્કિંચિદસ્તિ વિશેષણમ્ ।
ન નિર્વાણસ્ય સંસારાત્કિંચિદસ્તિ વિશેષણમ્

નિર્વાણસ્ય ચ યા કોટિઃ કોટિઃ સંસરણસ્ય ચ ।
ન તયોરન્તરં કિંચિત્સુમૂક્ષ્મમપિ વિદ્યતે

પરં નિરોધાદન્તાદ્યાઃ શાશ્વતાદ્યાશ્ચ દૃષ્ટયઃ ।
નિર્વાણમપરાન્તં ચ પૂર્વાન્તં ચ સમાશ્રિતાઃ

શૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ કિમનન્તં કિમન્તવત્ ।
કિમનન્તમન્તવચ્ચ નાનન્તં નાન્તવચ્ચ કિમ્

કિં તદેવ કિમન્યત્કિં શાશ્વતં કિમશાશ્વતમ્ ।
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ કિં વા નોભયમપ્યતઃ

સર્વોપલમ્ભોપશમઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવઃ ।
ન ક્વચિત્કસ્યચિત્કશ્ચિદ્ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ