મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 24

24 આર્યસત્યપરીક્ષા ચતુર્વિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
યદિ શૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવસ્તે પ્રસજ્યતે

પરિજ્ઞા ચ પ્રહાણં ચ ભાવના સાક્ષિકર્મ ચ ।
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવાન્નોપપદ્યતે

તદભાવાન્ન વિદ્યન્તે ચત્વાર્યાર્યફલાનિ ચ ।
ફલાભાવે ફલસ્થા નો ન સન્તિ પ્રતિપન્નકાઃ

સંઘો નાસ્તિ ન ચેત્સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ ।
અભાવાચ્ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે

ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ ।
એવં ત્રીણ્યપિ રત્નાનિ બ્રૂવાણઃ પ્રતિબાધસે

શૂન્યતાં ફલસદ્ભાવમધર્મં ધર્મમેવ ચ ।
સર્વસંવ્યવહારાંશ્ચ લૌકિકાન્ પ્રતિબાધસે

અત્ર બ્રૂમઃ શૂન્યતાયાં ન ત્વં વેત્સિ પ્રયોજનમ્ ।
શૂન્યતાં શૂન્યતાર્થં ચ તત એવં વિહન્યસે

દ્વે સત્યે સમુપાશ્રિત્ય બુદ્ધાનાં ધર્મદેશના ।
લોકસંવૃતિસત્યં ચ સત્યં ચ પરમાર્થતઃ

યે ઽનયોર્ન વિજાનન્તિ વિભાગં સત્યયોર્દ્વયોઃ ।
તે તત્ત્વં ન વિજાનન્તિ ગમ્ભીરં બુદ્ધશાસને

વ્યવહારમનાશ્રિત્ય પરમાર્થો ન દેશ્યતે ।
પરમાર્થમનાગમ્ય નિર્વાણં નાધિગમ્યતે

વિનાશયતિ દુર્દૃષ્ટા શૂન્યતા મન્દમેધસમ્ ।
સર્પો યથા દુર્ગૃહીતો વિદ્યા વા દુષ્પ્રસાધિતા

અતશ્ચ પ્રત્યુદાવૃત્તં ચિત્તં દેશયિતું મુનેઃ ।
ધર્મં મત્વાસ્ય ધર્મસ્ય મન્દૈર્દુરવગાહતામ્

શૂન્યતાયામધિલયં યં પુનઃ કુરુતે ભવાન્ ।
દોષપ્રસઙ્ગો નાસ્માકં સ શૂન્યે નોપપદ્યતે

સર્વં ચ યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યતા યસ્ય યુજ્યતે ।
સર્વં ન યુજ્યતે તસ્ય શૂન્યં યસ્ય ન યુજ્યતે

સ ત્વં દોષાનાત્મનીનાનસ્માસુ પરિપાતયન્ ।
અશ્વમેવાભિરૂઢઃ સન્નશ્વમેવાસિ વિસ્મૃતઃ

સ્વભાવાદ્યદિ ભાવાનાં સદ્ભાવમનુપશ્યસિ ।
અહેતુપ્રત્યયાન્ ભાવાંસ્ત્વમેવં સતિ પશ્યસિ

કાર્યં ચ કારણં ચૈવ કર્તારં કરણં ક્રિયામ્ ।
ઉત્પાદં ચ નિરોધં ચ ફલં ચ પ્રતિબાધસે

યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્મહે ।
સા પ્રજ્ઞપ્તિરુપાદાય પ્રતિપત્સૈવ મધ્યમા

અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નો ધર્મઃ કશ્ચિન્ન વિદ્યતે ।
યસ્માત્તસ્માદશૂન્યો હિ ધર્મઃ કશ્ચિન્ન વિદ્યતે

યદ્યશૂન્યમિદં સર્વમુદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
ચતુર્ણામાર્યસત્યાનામભાવસ્તે પ્રસજ્યતે

અપ્રતીત્ય સમુત્પન્નં કુતો દુઃખં ભવિષ્યતિ ।
અનિત્યમુક્તં દુઃખં હિ તત્સ્વાભાવ્યે ન વિદ્યતે

સ્વભાવતો વિદ્યમાનં કિં પુનઃ સમુદેષ્યતે ।
તસ્માત્સમુદયો નાસ્તિ શૂન્યતાં પ્રતિબાધતઃ

ન નિરોધઃ સ્વભાવેન સતો દુઃખસ્ય વિદ્યતે ।
સ્વભાવપર્યવસ્થાનાન્નિરોધં પ્રતિબાધસે

સ્વાભાવ્યે સતિ માર્ગસ્ય ભાવના નોપપદ્યતે ।
અથાસૌ ભાવ્યતે માર્ગઃ સ્વાભાવ્યં તે ન વિદ્યતે

યદા દુઃખં સમુદયો નિરોધશ્ચ ન વિદ્યતે ।
માર્ગો દુઃખનિરોધત્વાત્ કતમઃ પ્રાપયિષ્યતિ

સ્વભાવેનાપરિજ્ઞાનં યદિ તસ્ય પુનઃ કથમ્ ।
પરિજ્ઞાનં નનુ કિલ સ્વભાવઃ સમવસ્થિતઃ

પ્રહાણસાક્ષાત્કરણે ભાવના ચૈવમેવ તે ।
પરિજ્ઞાવન્ન યુજ્યન્તે ચત્વાર્યપિ ફલાનિ ચ

સ્વભાવેનાનધિગતં યત્ફલં તત્પુનઃ કથમ્ ।
શક્યં સમધિગન્તું સ્યાત્સ્વભાવં પરિગૃહ્ણતઃ

ફલાભાવે ફલસ્થા નો ન સન્તિ પ્રતિપન્નકાઃ ।
સંઘો નાસ્તિ ન ચેત્સન્તિ તે ઽષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ

અભાવાચ્ચાર્યસત્યાનાં સદ્ધર્મો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
ધર્મે ચાસતિ સંઘે ચ કથં બુદ્ધો ભવિષ્યતિ

અપ્રતીત્યાપિ બોધિં ચ તવ બુદ્ધઃ પ્રસજ્યતે ।
અપ્રતીત્યાપિ બુદ્ધં ચ તવ બોધિઃ પ્રસજ્યતે

યશ્ચાબુદ્ધઃ સ્વભાવેન સ બોધાય ઘટન્નપિ ।
ન બોધિસત્ત્વચર્યાયાં બોધિં તે ઽધિગમિષ્યતિ

ન ચ ધર્મમધર્મં વા કશ્ચિજ્જાતુ કરિષ્યતિ ।
કિમશૂન્યસ્ય કર્તવ્યં સ્વભાવઃ ક્રિયતે ન હિ

વિના ધર્મમધર્મં ચ ફલં હિ તવ વિદ્યતે ।
ધર્માધર્મનિમિત્તં ચ ફલં તવ ન વિદ્યતે

ધર્માધર્મનિમિત્તં વા યદિ તે વિદ્યતે ફલમ્ ।
ધર્માધર્મસમુત્પન્નમશૂન્યં તે કથં ફલમ્

સર્વસંવ્યવહારાંશ્ચ લૌકિકાન્ પ્રતિબાધસે ।
યત્પ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતાં પ્રતિબાધસે

ન કર્તવ્યં ભવેત્કિંચિદનારબ્ધા ભવેત્ક્રિયા ।
કારકઃ સ્યાદકુર્વાણઃ શૂન્યતાં પ્રતિબાધતઃ

અજાતમનિરુદ્ધં ચ કૂટસ્થં ચ ભવિષ્યતિ ।
વિચિત્રાભિરવસ્થાભિઃ સ્વભાવે રહિતં જગત્

અસંપ્રાપ્તસ્ય ચ પ્રાપ્તિર્દુઃખપર્યન્તકર્મ ચ ।
સર્વક્લેશપ્રહાણં ચ યદ્યશૂન્યં ન વિદ્યતે

યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતીદં સ પશ્યતિ ।
દુઃખં સમુદયં ચૈવ નિરોધં માર્ગમેવ ચ