મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 23

23 વિપર્યાસપરીક્ષા ત્રયોવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
સંકલ્પપ્રભવો રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ કથ્યતે ।
શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય હિ

શુભાશુભવિપર્યાસાન્ સંભવન્તિ પ્રતીત્ય યે ।
તે સ્વભાવાન્ન વિદ્યન્તે તસ્માત્ ક્લેશા ન તત્ત્વતઃ

આત્મનો ઽસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન કથંચિચ્ચ સિધ્યતઃ ।
તં વિનાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ક્લેશાનાં સિધ્યતઃ કથમ્

કસ્યચિદ્ધિ ભવન્તીમે ક્લેશાઃ સ ચ ન સિધ્યતિ ।
કશ્ચિદાહો વિના કંચિત્સન્તિ ક્લેશા ન કસ્યચિત્

સ્વકાયદૃષ્ટિવત્ ક્લેશાઃ ક્લિષ્ટે સન્તિ ન પઞ્ચધા ।
સ્વકાયદૃષ્ટિવત્ ક્લિષ્ટં ક્લેશેષ્વપિ ન પઞ્ચધા

સ્વભાવતો ન વિદ્યન્તે શુભાશુભવિપર્યયાઃ ।
પ્રતીત્ય કતમાન્ ક્લેશાઃ શુભાશુભવિપર્યયાન્

રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ચ ષડ્વિધમ્ ।
વસ્તુ રાગસ્ય દ્વેષસ્ય મોહસ્ય ચ વિકલ્પ્યતે

રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ચ કેવલાઃ ।
ગન્ધર્વનગરાકારા મરીચિસ્વપ્નસંનિભાઃ

અશુભં વા શુભં વાપિ કુતસ્તેષુ ભવિષ્યતિ ।
માયાપુરુષકલ્પેષુ પ્રતિબિમ્બસમેષુ ચ

અનપેક્ષ્ય શુભં નાસ્ત્યશુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ ।
યત્પ્રતીત્ય શુભં તસ્માચ્છુભં નૈવોપપદ્યતે

અનપેક્ષ્યાશુભં નાસ્તિ શુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ ।
યત્પ્રતીત્યાશુભં તસ્માદશુભં નૈવ વિદ્યતે

અવિદ્યમાને ચ શુભે કુતો રાગો ભવિષ્યતિ ।
અશુભે ઽવિદ્યમાને ચ કુતો દ્વેષો ભવિષ્યતિ

અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
નાનિત્યં વિદ્યતે શૂન્યે કુતો ગ્રાહો વિપર્યયઃ

અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
અનિત્યમિત્યપિ ગ્રાહઃ શૂન્યે કિં ન વિપર્યયઃ

યેન ગૃણ્હાતિ યો ગ્રાહો ગ્રહીતા યચ્ચ ગૃહ્યતે ।
ઉપશાન્તાનિ સર્વાણિ તસ્માદ્ગ્રાહો ન વિદ્યતે

અવિદ્યમાને ગ્રાહે ચ મિથ્યા વા સમ્યગેવ વા ।
ભવેદ્વિપર્યયઃ કસ્ય ભવેત્કસ્યાવિપર્યયઃ

ન ચાપિ વિપરીતસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ ।
ન ચાપ્યવિપરીતસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ

ન વિપર્યસ્યમાનસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ ।
વિમૃશસ્વ સ્વયં કસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ

અનુત્પન્નાઃ કથં નામ ભવિષ્યન્તિ વિપર્યયાઃ ।
વિપર્યયેષ્વજાતેષુ વિપર્યયગતઃ કુતઃ

ન સ્વતો જાયતે ભાવઃ પરતો નૈવ જાયતે ।
ન સ્વતઃ પરતશ્ચેતિ વિપર્યયગતઃ કુતઃ

આત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ યદિ વિદ્યતે ।
આત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ ન વિપર્યયઃ

નાત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ યદિ વિદ્યતે ।
અનાત્માશુચ્યનિત્યં ચ નૈવ દુઃખં ચ વિદ્યતે

એવં નિરુધ્યતે ઽવિદ્યા વિપર્યયનિરોધનાત્ ।
અવિદ્યાયાં નિરુદ્ધાયાં સંસ્કારાદ્યં નિરુધ્યતે

યદિ ભૂતાઃ સ્વભાવેન ક્લેશાઃ કેચિદ્ધિ કસ્યચિત્ ।
કથં નામ પ્રહીયેરન્ કઃ સ્વભાવં પ્રહાસ્યતિ

યદ્યભૂતાઃ સ્વભાવેન ક્લેશાઃ કેચિદ્ધિ કસ્યચિત્ ।
કથં નામ પ્રહીયેરન્ કો ઽસદ્ભાવં પ્રહાસ્યતિ