મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 22

22 તથાગતપરીક્ષા દ્વાવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
સ્કન્ધા ન નાન્યઃ સ્કન્ધેભ્યો નાસ્મિન્ સ્કન્ધા ન તેષુ સઃ ।
તથાગતઃ સ્કન્ધવાન્ન કતમો ઽત્ર તથાગતઃ

બુદ્ધઃ સ્કન્ધાનુપાદાય યદિ નાસ્તિ સ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવતશ્ચ યો નાસ્તિ કુતઃ સ પરભાવતઃ

પ્રતીત્ય પરભાવં યઃ સો ઽનાત્મેત્યુપપદ્યતે ।
યશ્ચાનાત્મા સ ચ કથં ભવિષ્યતિ તથાગતઃ

યદિ નાસ્તિ સ્વભાવશ્ચ પરભાવઃ કથં ભવેત્ ।
સ્વભાવપરભાવાભ્યામૃતે કઃ સ તથાગતઃ

સ્કન્ધાન્ યદ્યનુપાદાય ભવેત્કશ્ચિત્તથાગતઃ ।
સ ઇદાનીમુપાદદ્યાદુપાદાય તતો ભવેત્

સ્કન્ધાંશ્ચાપ્યનુપાદાય નાસ્તિ કશ્ચિત્તથાગતઃ ।
યશ્ચ નાસ્ત્યનુપાદાય સ ઉપાદાસ્યતે કથમ્

ન ભવત્યનુપાદત્તમુપાદાનં ચ કિંચન ।
ન ચાસ્તિ નિરુપાદાનઃ કથંચન તથાગતઃ

તત્ત્વાન્યત્વેન યો નાસ્તિ મૃગ્યમાણશ્ચ પઞ્ચધા ।
ઉપાદાનેન સ કથં પ્રજ્ઞપ્યેત તથાગતઃ

યદપીદમુપાદાનં તત્સ્વભાવત્વાન્ન વિદ્યતે ।
સ્વભાવતશ્ચ યન્નાસ્તિ કુતસ્તત્પરભાવતઃ

એવં શૂન્યમુપાદાનમુપાદાતા ચ સર્વશઃ ।
પ્રજ્ઞપ્યતે ચ શૂન્યેન કથં શૂન્યસ્તથાગતઃ

શૂન્યમિતિ ન વક્તવ્યમશૂન્યમિતિ વા ભવેત્ ।
ઉભયં નોભયં ચેતિ પ્રજ્ઞપ્ત્યર્થં તુ કથ્યતે

શાશ્વતાશાશ્વતાદ્યા કુતઃ શાન્તે ચતુષ્ટયમ્ ।
અન્તાનન્તાદિ ચાપ્યત્ર કુન્તઃ શાન્તે ચતુષ્ટયમ્

યેન ગ્રાહો ગૃહીતસ્તુ ઘનો ઽસ્તીતિ તથાગતઃ ।
નાસ્તીતિ સ વિકલ્પયન્નિર્વૃતસ્યાપિ કલ્પયેત્

સ્વભાવતશ્ચ શૂન્યે ઽસ્મિંશ્ચિન્તા નૈવોપપદ્યતે ।
પરં નિરોધાદ્ભવતિ બુદ્ધો ન ભવતીતિ વા

પ્રપઞ્ચયન્તિ યે બુદ્ધં પ્રપઞ્ચાતીતમવ્યયમ્ ।
તે પ્રપઞ્ચહતાઃ સર્વે ન પશ્યન્તિ તથાગતમ્

તથાગતો યત્સ્વભાવસ્તત્સ્વભાવમિદં જગત્ ।
તથાગતો નિઃસ્વભાવો નિઃસ્વભાવમિદં જગત્