મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 21

21 સંભવવિભવપરીક્ષા એકવિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
વિના વા સહ વા નાસ્તિ વિભવઃ સંભવેન વૈ ।
વિના વા સહ વા નાસ્તિ સંભવો વિભવેન વૈ

ભવિષ્યતિ કથં નામ વિભવઃ સંભવં વિના ।
વિનૈવ જન્મ મરણં વિભવો નોદ્ભવં વિના

સંભવેનૈવ વિભવઃ કથં સહ ભવિષ્યતિ ।
ન જન્મમરણં ચૈવં તુલ્યકાલં હિ વિદ્યતે

ભવિષ્યતિ કથં નામ સંભવો વિભવં વિના ।
અનિત્યતા હિ ભાવેષુ ન કદાચિન્ન વિદ્યતે

સંભવો વિભવેનૈવ કથં સહ ભવિષ્યતિ ।
ન જન્મમરણં ચૈવ તુલ્યકાલં હિ વિદ્યતે

સહાન્યોન્યેન વા સિદ્ધિર્વિનાન્યોન્યેન વા યયોઃ ।
ન વિદ્યતે, તયોઃ સિદ્ધિઃ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે

ક્ષયસ્ય સંભવો નાસ્તિ નાક્ષયસ્યાપિ સંભવઃ ।
ક્ષયસ્ય વિભવો નાસ્તિ વિભવો નાક્ષયસ્ય ચ

સંભવો વિભવશ્ચૈવ વિના ભાવં ન વિદ્યતે ।
સંભવં વિભવં ચૈવ વિના ભાવો ન વિદ્યતે

સંભવો વિભવશ્ચૈવ ન શૂન્યસ્યોપપદ્યતે ।
સંભવો વિભવશ્ચૈવ નાશૂન્યસ્યોપપદ્યતે

સંભવો વિભવશ્ચૈવ નૈક ઇત્યુપપદ્યતે ।
સંભવો વિભવશ્ચૈવ ન નાનેત્યુપપદ્યતે

દૃશ્યતે સંભવશ્ચૈવ વિભવશ્ચૈવ તે ભવેત્ ।
દૃશ્યતે સંભવશ્ચૈવ મોહાદ્વિભવ એવ ચ

ન ભાવાજ્જાયતે ભાવો ભાવો ઽભાવાન્ન જાયતે ।
નાભાવાજ્જાયતે ઽભાવો ઽભાવો ભાવાન્ન જાયતે

ન સ્વતો જાયતે ભાવઃ પરતો નૈવ જાયતે ।
ન સ્વતઃ પરતશ્ચૈવ જાયતે, જાયતે કુતઃ

ભાવમભ્યુપપન્નસ્ય શાશ્વતોચ્છેદદર્શનમ્ ।
પ્રસજ્યતે સ ભાવો હિ નિત્યો ઽનિત્યો ઽથ વા ભવેત્

ભાવમભ્યુપપન્નસ્ય નૈવોચ્છેદો ન શાશ્વતમ્ ।
ઉદયવ્યયસંતાનઃફલહેત્વોર્ભવઃ સ હિ

ઉદયવ્યયસંતાનઃ ફલહેત્વોર્ભવઃ સ ચેત્ ।
વ્યયસ્યાપુનરુત્પત્તેર્હેતૂચ્છેદઃ પ્રસજ્યતે

સદ્ભાવસ્ય સ્વભાવેન નાસદ્ભાવશ્ચ યુજ્યતે ।
નિર્વાણકાલે ચોચ્છેદઃ પ્રશમાદ્ભવસંતતેઃ

ચરમે ન નિરુદ્ધે ચ પ્રથમો યુજ્યતે ભવઃ ।
ચરમે નાનિરુદ્ધે ચ પ્રથમો યુજ્યતે ભવઃ

નિરુધ્યમાને ચરમે પ્રથમો યદિ જાયતે ।
નિરુધ્યમાન એકઃ સ્યાજ્જાયમાનો ઽપરો ભવેત્

ન ચેન્નિરુધ્યમાનશ્ચ જાયમાનશ્ચ યુજ્યતે ।
સાર્ધં ચ મ્રિયતે યેષુ તેષુ સ્કન્ધેષુ જાયતે

એવં ત્રિષ્વપિ કાલેષુ ન યુક્તા ભવસંતતિઃ ।
ત્રિષુ કાલેષુ યા નાસ્તિ સા કથં ભવસંતતિઃ