મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 20

20 સામગ્રીપરીક્ષા વિંશતિતમં પ્રકરણમ્ ।
હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યા જાયતે યદિ ।
ફલમસ્તિ ચ સામગ્ર્યાં સામગ્ર્યા જાયતે કથમ્

હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યા જાયતે યદિ ।
ફલં નાસ્તિ ચ સામગ્ર્યાં સામગ્ર્યા જાયતે કથમ્

હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યામસ્તિ ચેત્ફલમ્ ।
ગૃહ્યેત નનુ સામગ્ર્યાં સામગ્ર્યાં ચ ન ગૃહ્યતે

હેતોશ્ચ પ્રત્યયાનાં ચ સામગ્ર્યાં નાસ્તિ ચેત્ફલમ્ ।
હેતવઃ પ્રત્યયાશ્ચ સ્યુરહેતુપ્રત્યયૈઃ સમાઃ

હેતુકં ફલસ્ય દત્વા યદિ હેતુર્નિરુધ્યતે ।
યદ્દત્તં યન્નિરુદ્ધં ચ હેતોરાત્મદ્વયં ભવેત્

હેતું ફલસ્યાદત્વા ચ યદિ હેતુર્નિરુધ્યતે ।
હેતૌ નિરુદ્ધે જાતં તત્ફલમાહેતુકં ભવેત્

ફલં સહૈવ સામગ્ર્યા યદિ પ્રાદુર્ભવેત્પુનઃ ।
એકકાલૌ પ્રસજ્યેતે જનકો યશ્ચ જન્યતે

પૂર્વમેવ ચ સામગ્ર્યાઃ ફલં પ્રાદુર્ભવેદ્યદિ ।
હેતુપ્રત્યયનિર્મુક્તં ફલમાહેતુકં ભવેત્

નિરુદ્ધે ચેત્ફલં હેતૌ હેતોઃ સંક્રમણં ભવેત્ ।
પૂર્વજાતસ્ય હેતોશ્ચ પુનર્જન્મ પ્રસજ્યતે

જનયેત્ફલમુત્પન્નં નિરુદ્ધો ઽસ્તંગતઃ કથમ્ ।
તિષ્ઠન્નપિ કથં હેતુઃ ફલેન જનયેદ્વૃતઃ

અથાવૃતઃ ફલેનાસૌ કતમજ્જનયેત્ફલમ્ ।
ન હ્યદૃષ્ટ્વા વા દૃષ્ટ્વા વા હેતુર્જનયતે ફલમ્

નાતીતસ્ય હ્યતીતેન ફલસ્ય સહ હેતુના ।
નાજાતેન ન જાતેન સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે

ન જાતસ્ય હ્યજાતેન ફલસ્ય સહ હેતુના ।
નાતીતેન ન જાતેન સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે

નાજાતસ્ય હિ જાતેન ફલસ્ય સહ હેતુના ।
નાજાતેન ન નષ્ટેન સંગતિર્જાતુ વિદ્યતે

અસત્યાં સંગતૌ હેતુઃ કથં જનયતે ફલમ્ ।
સત્યાં વા સંગતૌ હેતુઃ કથં જનયતે ફલમ્

હેતુઃ ફલેન શૂન્યશ્ચેત્કથં જનયતે ફલમ્ ।
હેતુઃ ફલેનાશૂન્યશ્ચેત્કથં જનયતે ફલમ્

ફલં નોત્પત્સ્યતે ઽશૂન્યમશૂન્યં ન નિરોત્સ્યતે ।
અનિરુદ્ધમનુત્પન્નમશૂન્યં તદ્ભવિષ્યતિ

કથમુત્પત્સ્યતે શૂન્યં કથં શૂન્યં નિરોત્સ્યતે ।
શૂન્યમપ્યનિરુદ્ધં તદનુત્પન્નં પ્રસજ્યતે

હેતોઃ ફલસ્ય ચૈકત્વં ન હિ જાતૂપપદ્યતે ।
હેતોઃ ફલસ્ય ચાન્યત્વં ન હિ જાતૂપપદ્યતે

એકત્વે ફલહેત્વોઃ સ્યાદૈક્યં જનકજન્યયોઃ ।
પૃથક્ત્વે ફલહેત્વોઃ સ્યાત્તુલ્યો હેતુરહેતુના

ફલં સ્વભાવસદ્ભૂતં કિં હેતુર્જનયિષ્યતિ ।
ફલં સ્વભાવાસદ્ભૂતં કિં હેતુર્જનયિષ્યતિ

ન ચાજનયમાનસ્ય હેતુત્વમુપપદ્યતે ।
હેતુત્વાનુપપત્તૌ ચ ફલં કસ્ય ભવિષ્યતિ

ન ચ પ્રત્યયહેતૂનામિયમાત્માનમાત્મના ।
યા સામગ્રી જનયતે સા કથં જનયેત્ફલમ્

ન સામગ્રીકૃતં ફલં નાસામગ્રીકૃતં ફલમ્ ।
અસ્તિ પ્રત્યયસામગ્રી કુત એવ ફલં વિના