મધ્યમકશાસ્ત્ર · અધ્યાય 17

17 કર્મફલપરીક્ષા સપ્તદશમં પ્રકરણમ્ ।
આત્મસંયમકં ચેતઃ પરાનુગ્રાહકં ચ યત્ ।
મૈત્રં સ ધર્મસ્તદ્બીજં ફલસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ

ચેતના ચેતયિત્વા ચ કર્મોક્તં પરમર્ષિણા ।
તસ્યાનેકવિધો ભેદઃ કર્મણઃ પરિકીર્તિતઃ

તત્ર યચ્ચેતનેત્યુક્તં કર્મ તન્માનસં સ્મૃતમ્ ।
ચેતયિત્વા ચ યત્તૂક્તં તત્તુ કાયિકવાચિકમ્

વાગ્વિષ્પન્દો ઽવિરતયો યાશ્ચાવિજ્ઞપ્તિસંજ્ઞિતાઃ ।
અવિજ્ઞપ્તય એવાન્યાઃ સ્મૃતા વિરતયસ્તથા

પરિભોગાન્વયં પુણ્યમપુણ્યં ચ તથાવિધમ્ ।
ચેતના ચેતિ સપ્તૈતે ધર્માઃ કર્માઞ્જનાઃ સ્મૃતાઃ

તિષ્ઠત્યા પાકકાલાચ્ચેત્કર્મ તન્નિત્યતામિયાત્ ।
નિરુદ્ધં ચેન્નિરૂદ્ધં સત્કિં ફલં જનયિષ્યતિ

યો ઽઙ્કુરપ્રભૃતિર્બીજાત્સંતાનો ઽભિપ્રવર્તતે ।
તતઃ ફલમૃતે બીજાત્સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

બીજાચ્ચ યસ્માત્સંતાનઃ સંતાનાચ્ચ ફલોદ્ભવઃ ।
બીજપૂર્વં ફલં તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

યસ્તસ્માચ્ચિત્તસંતાનશ્ચેતસો ઽભિપ્રવર્તતે ।
તતઃ ફલમૃતે ચિત્તાત્સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

ચિત્તાચ્ચ યસ્માત્સંતાનઃ સંતાનાચ્ચ ફલોદ્ભવઃ ।
કર્મપૂર્વં ફલં તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

ધર્મસ્ય સાધનોપાયાઃ શુક્લાઃ કર્મપથા દશ ।
ફલં કામગુણાઃ પઞ્ચ ધર્મસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ

બહવશ્ચ મહાન્તશ્ચ દોષાઃ સ્યુરપિ કલ્પના ।
યદ્યેષા તેન નૈવૈષા કલ્પનાત્રોપપદ્યતે

ઇમાં પુનઃ પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પનાં યાત્ર યોજ્યતે ।
બુદ્ધૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ચ શ્રાવકૈશ્ચાનુવર્ણિતામ્

પત્રં યથાવિપ્રણાશસ્તથર્ણમિવ કર્મ ચ ।
ચતુર્વિધો ધાતુતઃ સ પ્રકૃત્યાવ્યાકૃતશ્ચ સઃ

પ્રહાણતો ન પ્રહેયો ભાવનાહેય એવ વા ।
તસ્માદવિપ્રણાશેન જાયતે કર્મણાં ફલમ્

પ્રહાણતઃ પ્રહેયઃ સ્યાત્કર્મણઃ સંક્રમેણ વા ।
યદિ દોષાઃ પ્રસજ્યેરંસ્તત્ર કર્મવધાદયઃ

સર્વેષાં વિષભાગાનાં સભાગાનાં ચ કર્મણામ્ ।
પ્રતિસંધૌ સધાતૂનામેક ઉત્પદ્યતે તુ સઃ

કર્મણઃ કર્મણો દૃષ્ટે ધર્મ ઉત્પદ્યતે તુ સઃ ।
દ્વિપ્રકારસ્ય સર્વસ્ય વિપક્કે ઽપિ ચ તિષ્ઠતિ

ફલવ્યતિક્રમાદ્વા સ મરણાદ્વા નિરુધ્યતે ।
અનાસ્રવં સાસ્રવં ચ વિભાગં તત્ર લક્ષયેત્

શૂન્યતા ચ ન ચોચ્છેદઃ સંસારશ્ચ ન શાશ્વતમ્ ।
કર્મણો ઽવિપ્રણાશશ્ચ ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ

કર્મ નોત્પદ્યતે કસ્માત્ નિઃસ્વભાવં યતસ્તતઃ ।
યસ્માચ્ચ તદનુત્પન્નં ન તસ્માદ્વિપ્રણશ્યતિ

કર્મ સ્વભાવતશ્ચેત્સ્યાચ્છાશ્વતં સ્યાદસંશયમ્ ।
અકૃતં ચ ભવેત્કર્મ ક્રિયતે ન હિ શાશ્વતમ્

અકૃતાભ્યાગમભયં સ્યાત્કર્માકૃતકં યદિ ।
અબ્રહ્મચર્યવાસશ્ચ દોષસ્તત્ર પ્રસજ્યતે

વ્યવહારા વિરુધ્યન્તે સર્વ એવ ન સંશયઃ ।
પુણ્યપાપકૃતોર્નૈવ પ્રવિભાગશ્ચ યુજ્યતે

તદ્વિપક્વવિપાકં ચ પુનરેવ વિપક્ષ્યતિ ।
કર્મ વ્યવસ્થિતં યસ્માત્તસ્માત્સ્વાભાવિકં યદિ

કર્મ ક્લેશાત્મકં ચેદં તે ચ ક્લેશા ન તત્ત્વતઃ ।
ન ચેત્તે તત્ત્વતઃ ક્લેશાઃ કર્મ સ્યાત્તત્ત્વતઃ કથમ્

કર્મ ક્લેશાશ્ચ દેહાનાં પ્રત્યયાઃ સમુદાહૃતાઃ ।
કર્મ ક્લેશાશ્ચ તે શૂન્યા યદિ દેહેષુ કા કથા

અવિદ્યાનિવૃતો જન્તુસ્તૃષ્ણાસંયોજનશ્ચ સઃ ।
સ ભોક્તા સ ચ ન કર્તુરન્યો ન ચ સ એવ સઃ

ન પ્રત્યયસમુત્પન્નં નાપ્રત્યયસમુત્થિતમ્ ।
અસ્તિ યસ્માદિદં કર્મ તસ્માત્કર્તાપિ નાસ્ત્યતઃ

કર્મ ચેન્નાસ્તિ કર્તા ચ કુતઃ સ્યાત્કર્મજં ફલમ્ ।
અસત્યથ ફલે ભોક્તા કુત એવ ભવિષ્યતિ

યથા નિર્મિતકં શાસ્તા નિર્મિમીતર્દ્ધિસંપદા ।
નિર્મિતો નિર્મિમીતાન્યં સ ચ નિર્મિતકઃ પુનઃ

તથા નિર્મિતકાકારઃ કર્તા કર્મ ચ તત્કૃતમ્ ।
તદ્યથા નિર્મિતેનાન્યો નિર્મિતો નિર્મિતસ્તથા

ક્લેશાઃ કર્માણિ દેહાશ્ચ કર્તારશ્ચ ફલાનિ ચ ।
ગન્ધર્વનગરાકારા મરીચિસ્વપ્નસંનિભાઃ