લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.70

આદિસર્ગસ્ત્વયા સૂત સૂચિતો ન પ્રકાશિતઃ
સાંપ્રતં વિસ્તરેણૈવ વક્તુમર્હસિ સુવ્રત ॥

મહેશ્વરો મહાદેવઃ પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ
પરત્વે સંસ્થિતો દેવઃ પરમાત્મા મુનીશ્વરાઃ ॥

અવ્યક્તં ચેશ્વરાત્તસ્માદ્ અભવત્કારણં પરમ્
પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ ॥

ગન્ધવર્ણરસૈર્ હીનં શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્
અજરં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્ ॥

જગદ્યોનિં મહાભૂતં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્
વિગ્રહઃ સર્વભૂતાનામ્ ઈશ્વરાજ્ઞાપ્રચોદિતમ્ ॥

અનાદ્યન્તમજં સૂક્ષ્મં ત્રિગુણં પ્રભવાવ્યયમ્
અપ્રકાશમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત ॥

અસ્યાત્મના સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્વાસીચ્છિવેચ્છયા
ગુણસામ્યે તદા તસ્મિન્ન્ અવિભાગે તમોમયે ॥

સર્ગકાલે પ્રધાનસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્ય વૈ
ગુણભાવાદ્વ્યજ્યમાનો મહાન્ પ્રાદુર્બભૂવ હ ॥

સૂક્ષ્મેણ મહતા ચાથ અવ્યક્તેન સમાવૃતમ્
સત્ત્વોદ્રિક્તો મહાનગ્રે સત્તામાત્રપ્રકાશકઃ ॥

મનો મહાંસ્તુ વિજ્ઞેયમ્ એકં તત્કારણં સ્મૃતમ્
સમુત્પન્નં લિઙ્ગમાત્રં ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં હિ તત્ ॥

ધર્માદીનિ ચ રૂપાણિ લોકતત્ત્વાર્થહેતવઃ
મહાન્ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા ॥

મનો મહાન્મતિર્બ્રહ્મ પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યાતિરીશ્વરઃ
પ્રજ્ઞા ચિતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિદ્ વિશ્વેશશ્ચેતિ સ સ્મૃતઃ ॥

મનુતે સર્વભૂતાનાં યસ્માચ્ચેષ્ટા ફલં તતઃ
સૌક્ષ્મ્યાત્તેન વિભક્તં તુ યેન તન્મન ઉચ્યતે ॥

તત્ત્વાનામ્ અગ્રજો યસ્માન્ મહાંશ્ ચ પરિમાણતઃ
વિશેષેભ્યો ગુણેભ્યો ઽપિ મહાનિતિ તતઃ સ્મૃતઃ ॥

બિભર્તિ માનં મનુતે વિભાગં મન્યતે ઽપિ ચ
પુરુષો ભોગસંબન્ધાત્ તેન ચાસૌ મતિઃ સ્મૃતઃ ॥

બૃહત્ત્વાદ્ બૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનાં સકલાશ્રયાત્
યસ્માદ્ધારયતે ભાવાન્ બ્રહ્મ તેન નિરુચ્યતે ॥

યઃ પૂરયતિ યસ્માચ્ચ કૃત્સ્નાન્દેવાનનુગ્રહૈઃ
નયતે તત્ત્વભાવં ચ તેન પૂરિતિ ચોચ્યતે ॥

બુધ્યતે પુરુષશ્ચાત્ર સર્વાન્ ભાવાન્ હિતં તથા
યસ્માદ્બોધયતે ચૈવ બુદ્ધિસ્તેન નિરુચ્યતે ॥

ખ્યાતિઃ પ્રત્યુપભોગશ્ ચ યસ્માત્સંવર્તતે તતઃ
ભોગસ્ય જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્ તેન ખ્યાતિરિતિ સ્મૃતઃ ॥

ખ્યાયતે તદ્ગુણૈર્ વાપિ જ્ઞાનાદિભિર્ અનેકશઃ
તસ્માચ્ચ મહતઃ સંજ્ઞા ખ્યાતિરિત્યભિધીયતે ॥

સાક્ષાત્સર્વં વિજાનાતિ મહાત્મા તેન ચેશ્વરઃ
યસ્માજ્જ્ઞાનાનુગશ્ચૈવ પ્રજ્ઞા તેન સ ઉચ્યતે ॥

જ્ઞાનાદીનિ ચ રૂપાણિ બહુકર્મફલાનિ ચ
ચિનોતિ યસ્માદ્ભોગાર્થં તેનાસૌ ચિતિરુચ્યતે ॥

વર્તમાનવ્યતીતાનિ તથૈવાનાગતાન્યપિ
સ્મરતે સર્વકાર્યાણિ તેનાસૌ સ્મૃતિરુચ્યતે ॥

કૃત્સ્નં ચ વિન્દતે જ્ઞાનં યસ્માન્માહાત્મ્યમુત્તમમ્
તસ્માદ્ વિન્દેર્ વિદેશ્ચૈવ સંવિદિત્યભિધીયતે ॥

વિદ્યતે ઽપિ ચ સર્વત્ર તસ્મિન્સર્વં ચ વિન્દતિ
તસ્માત્સંવિદિતિ પ્રોક્તો મહદ્ભિર્ મુનિસત્તમાઃ ॥

જાનાતેર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્યાહુર્ ભગવાન્ જ્ઞાનસંનિધિઃ
બન્ધનાદિપરીભાવાદ્ ઈશ્વરઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥

પર્યાયવાચકૈઃ શબ્દૈસ્ તત્ત્વમ્ આદ્યમ્ અનુત્તમમ્
વ્યાખ્યાતં તત્ત્વભાવજ્ઞૈર્ દેવસદ્ભાવચેતકૈઃ ॥

મહાન્સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનઃ સિસૃક્ષયા
સંકલ્પો ઽધ્યવસાયશ્ ચ તસ્ય વૃત્તિદ્વયં સ્મૃતમ્ ॥

ત્રિગુણાદ્ રજસોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારસ્તતો ઽભવત્
મહતા ચ વૃતઃ સર્ગો ભૂતાદિર્ બાહ્યતસ્તુ સઃ ॥

તસ્માદેવ તમોદ્રિક્તાદ્ અહઙ્કારાદજાયત
ભૂતતન્માત્રસર્ગસ્તુ ભૂતાદિસ્તામસસ્તુ સઃ ॥

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દમાત્રં સસર્જ હ
આકાશં સુષિરં તસ્માદ્ ઉત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્ ॥

આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્
વાયુશ્ચાપિ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ ॥

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્ તદ્રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે
સ્પર્શમાત્રસ્તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ॥

જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ
સમ્ભવન્તિ તતો હ્યાપસ્ તા વૈ સર્વરસાત્મિકાઃ ॥

રસમાત્રાસ્તુ તા હ્યાપો રૂપમાત્રો ઽગ્નિર્ આવૃણોત્
આપશ્ચાપિ વિકુર્વત્યો ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે ॥

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ
તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ ચ તન્માત્રં તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા ॥

અવિશેષવાચકત્વાદ્ અવિશેષાસ્ તતસ્ તુ તે
પ્રશાન્તઘોરમૂઢત્વાદ્ અવિશેષાસ્તતઃ પુનઃ ॥

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં વિજ્ઞેયસ્તુ પરસ્પરમ્
વૈકારિકાદહઙ્કારાત્ સત્ત્વોદ્રિક્તાત્તુ સાત્ત્વિકાત્ ॥

વૈકારિકઃ સ સર્ગસ્તુ યુગપત્ સમ્પ્રવર્તતે
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

સાધકાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્ દેવા વૈકારિકા દશ
એકાદશં મનસ્તત્ર સ્વગુણેનોભયાત્મકમ્ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી
શબ્દાદીનામવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ તાનિ વૈ ॥

પાદૌ પાયુરુપસ્થશ્ ચ હસ્તૌ વાગ્દશમી ભવેત્
ગતિર્વિસર્ગો હ્યાનન્દઃ શિલ્પં વાક્યં ચ કર્મ તત્ ॥

આકાશં શબ્દમાત્રં ચ સ્પર્શમાત્રં સમાવિશત્
દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્ ॥

રૂપં તથૈવ વિશતઃ શબ્દસ્પર્શગુણાવુભૌ
ત્રિગુણસ્તુ તતસ્ત્વગ્નિઃ સશબ્દસ્પર્શરૂપવાન્ ॥

સશબ્દસ્પર્શરૂપં ચ રસમાત્રં સમાવિશત્
તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ ॥

શબ્દસ્પર્શં ચ રૂપં ચ રસો વૈ ગન્ધમાવિશત્
સંગતા ગન્ધમાત્રેણ આવિશન્તો મહીમિમામ્ ॥

તસ્માત્પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શસ્યતે
શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્
ભૂમેરન્તસ્ત્વિદં સર્વં લોકાલોકાચલાવૃતમ્ ॥

વિશેષાશ્ચેન્દ્રિયગ્રાહ્યા નિયતત્વાચ્ચ તે સ્મૃતાઃ
ગુણં પૂર્વસ્ય સર્ગસ્ય પ્રાપ્નુવન્ત્યુત્તરોત્તરાઃ ॥

તેષાં યાવચ્ચ તદ્ યચ્ચ યચ્ચ તાવદ્ગુણં સ્મૃતમ્
ઉપલભ્યાપ્સુ વૈ ગન્ધં કેચિદ્ બ્રૂયુર્ અપાં ગુણમ્ ॥

પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદ્ અપાં વાયોશ્ ચ સંશ્રયાત્
એતે સપ્ત મહાત્માનો હ્ય્ અન્યોન્યસ્ય સમાશ્રયાત્ ॥

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ
મહાદયો વિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે ॥

એકકાલસમુત્પન્નં જલબુદ્બુદવચ્ચ તત્
વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમ્ અભવન્ મહત્ તદ્ ઉદકેશયમ્ ॥

અદ્ભિર્ દશગુણાભિસ્તુ બાહ્યતો ઽણ્ડં સમાવૃતમ્
આપો દશગુણેનૈતાસ્ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ ॥

તેજો દશગુણેનૈવ વાયુના બાહ્યતો વૃતમ્
વાયુર્દશગુણેનૈવ બાહ્યતો નભસા વૃતઃ ॥

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્
ભૂતાદિર્મહતા ચાપિ અવ્યક્તેનાવૃતો મહાન્ ॥

શર્વશ્ચાણ્ડકપાલસ્થો ભવશ્ચાંભસિ સુવ્રતાઃ
રુદ્રો ઽગ્નિમધ્યે ભગવાન્ ઉગ્રો વાયૌ પુનઃ સ્મૃતઃ ॥

ભીમશ્ચાવનિમધ્યસ્થો હ્ય્ અહઙ્કારે મહેશ્વરઃ
બુદ્ધૌ ચ ભગવાનીશઃ સર્વતઃ પરમેશ્વરઃ ॥

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્ વૃતમ્
એતા આવૃત્ય ચાન્યોન્યમ્ અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ સ્થિતાઃ ॥

પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા તુ ગ્રસન્ત્યેતાઃ પરસ્પરમ્
એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિષુ
મહેશ્વરઃ પરો ઽવ્યક્તાદ્ અણ્ડમ્ અવ્યક્તસંભવમ્ ॥

અણ્ડાજ્જજ્ઞે સ એવેશઃ પુરુષો ઽર્કસમપ્રભઃ
તસ્મિન્કાર્યસ્ય કરણં સંસિદ્ધં સ્વેચ્છયૈવ તુ ॥

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે
તસ્ય વામાઙ્ગજો વિષ્ણુઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ॥

લક્ષ્મ્યા દેવ્યા હ્યભૂદ્દેવ ઇચ્છયા પરમેષ્ઠિનઃ
દક્ષિણાઙ્ગભવો બ્રહ્મા સરસ્વત્યા જગદ્ગુરુઃ ॥

તસ્મિન્નણ્ડે ઇમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્
ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના ॥

લોકાલોકદ્વયં કિંચિદ્ અણ્ડે હ્યસ્મિન્સમર્પિતમ્
યત્તુ સૃષ્ટૌ પ્રસંખ્યાતં મયા કાલાન્તરં દ્વિજાઃ ॥

એતત્કાલાન્તરં જ્ઞેયમ્ અહર્વૈ પારમેશ્વરમ્
રાત્રિશ્ચૈતાવતી જ્ઞેયા પરમેશસ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥

અહસ્તસ્ય તુ યા સૃષ્ટિઃ રાત્રિશ્ ચ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ
નાહસ્તુ વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિરિતિ ધારયેત્ ॥

ઉપચારસ્તુ ક્રિયતે લોકાનાં હિતકામ્યયા
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ॥

તસ્માત્ સર્વાણિ ભૂતાનિ બુદ્ધિશ્ ચ સહ દૈવતૈઃ
અહસ્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ પરમેશસ્ય ધીમતઃ ॥

અહરન્તે પ્રલીયન્તે રાત્ર્યન્તે વિશ્વસંભવઃ
સ્વાત્મન્યવસ્થિતે વ્યક્તે વિકારે પ્રતિસંહૃતે ॥

સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ
તમઃસત્ત્વરજોપેતૌ સમત્વેન વ્યવસ્થિતૌ ॥

અનુપૃક્તાવભૂતાં તાવ્ ઓતપ્રોતૌ પરસ્પરમ્
ગુણસામ્યે લયો જ્ઞેયો વૈષમ્યે સૃષ્ટિરુચ્યતે ॥

તિલે યથા ભવેત્તૈલં ઘૃતં પયસિ વા સ્થિતમ્
તથા તમસિ સત્ત્વે ચ રજસ્યનુસૃતં જગત્ ॥

ઉપાસ્ય રજનીં કૃત્સ્નાં પરાં માહેશ્વરીં તથા
અર્હમુખે પ્રવૃત્તશ્ ચ પરઃ પ્રકૃતિસંભવઃ ॥

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ
પ્રધાનં પુરુષં ચૈવ પ્રવિશ્ય સ મહેશ્વરઃ ॥

મહેશ્વરાત્ત્રયો દેવા જજ્ઞિરે જગદીશ્વરાત્
શાશ્વતાઃ પરમા ગુહ્યઃ સર્વાત્માનઃ શરીરિણઃ ॥

એત એવ ત્રયો દેવા એત એવ ત્રયો ગુણાઃ
એત એવ ત્રયો લોકા એત એવ ત્રયો ઽગ્નયઃ ॥

પરસ્પરાશ્રિતા હ્યેતે પરસ્પરમનુવ્રતાઃ
પરસ્પરેણ વર્તન્તે ધારયન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

અન્યોન્યમિથુના હ્યેતે અન્યોન્યમુપજીવિનઃ
ક્ષણં વિયોગો ન હ્યેષાં ન ત્યજન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

ઈશ્વરસ્તુ પરો દેવો વિષ્ણુશ્ ચ મહતઃ પરઃ
બ્રહ્મા ચ રજસા યુક્તઃ સર્ગાદૌ હિ પ્રવર્તતે ॥

પરઃ સ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિઃ સા પરા સ્મૃતા ॥

અધિષ્ઠિતા સા હિ મહેશ્વરેણ પ્રવર્તતે ચોદ્યમને સમન્તાત્
અનુપ્રવૃત્તસ્તુ મહાંસ્તદેનાં ચિરસ્થિરત્વાદ્ વિષયં શ્રિયઃ સ્વયમ્ ॥

પ્રધાનગુણવૈષમ્યાત્ સર્ગકાલઃ પ્રવર્તતે
ઈશ્વરાધિષ્ઠિતાત્પૂર્વં તસ્માત્સદસદાત્મકાત્ ॥

સંસિદ્ધઃ કાર્યકરણે રુદ્રશ્ચાગ્રે હ્યવર્તત
તેજસાપ્રતિમો ધીમાન્ અવ્યક્તઃ સમ્પ્રકાશકઃ ॥

સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે
બ્રહ્મા ચ ભગવાંસ્તસ્માચ્ ચતુર્વક્ત્રઃ પ્રજાપતિઃ ॥

સંસિદ્ધઃ કાર્યકારણે તથા વૈ સમવર્તત
એક એવ મહાદેવસ્ ત્રિધૈવં સ વ્યવસ્થિતઃ ॥

અપ્રતીપેન જ્ઞાનેન ઐશ્વર્યેણ સમન્વિતઃ
ધર્મેણ ચાપ્રતીપેન વૈરાગ્યેણ ચ તે ઽન્વિતાઃ ॥

અવ્યક્તાજ્જાયતે તેષાં મનસા યદ્યદીહિતમ્
વશીકૃતત્વાત્ત્રૈગુણ્યં સાપેક્ષત્વાત્સ્વભાવતઃ ॥

ચતુર્મુખસ્તુ બ્રહ્મત્વે કાલત્વે ચાન્તકઃ સ્મૃતઃ
સહસ્રમૂર્ધા પુરુષસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ સ્વયંભુવઃ ॥

બ્રહ્મત્વે સૃજતે લોકાન્ કાલત્વે સંક્ષિપત્યપિ
પુરુષત્વે હ્યુદાસીનસ્ તિસ્રો ઽવસ્થાઃ પ્રજાપતેઃ ॥

બ્રહ્મા કમલગર્ભાભો રુદ્રઃ કાલાગ્નિસન્નિભઃ
પુરુષઃ પુણ્ડરીકાક્ષો રૂપં તત્પરમાત્મનઃ ॥

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ
મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ ॥

નાનાકૃતિક્રિયારૂપ નામવન્તિ સ્વલીલયા
મહેશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિ ચ ॥

ત્રિધા યદ્વર્તતે લોકે તસ્માત્ત્રિગુણ ઉચ્યતે
ચતુર્ધા પ્રવિભક્તત્વાચ્ ચતુર્વ્યૂહઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

યદાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનયમ્
યચ્ચાસ્ય સતતં ભાવસ્ તસ્માદાત્મા નિરુચ્યતે ॥

ઋષિઃ સર્વગતત્વાચ્ચ શરીરી સો ઽસ્ય યત્પ્રભુઃ
સ્વામિત્વમસ્ય યત્સર્વં વિષ્ણુઃ સર્વપ્રવેશનાત્ ॥

ભગવાન્ ભગવદ્ભાવાન્ નિર્મલત્વાચ્છિવઃ સ્મૃતઃ
પરમઃ સમ્પ્રકૃષ્ટત્વાદ્ અવનાદ્ ઓમિતિ સ્મૃતઃ ॥

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ
ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં ત્રૈલોક્યં સમ્પ્રવર્તતે ॥

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ રક્ષતે ચ ત્રિભિઃ સ્વયમ્
આદિત્વાદ્ આદિદેવો ઽસાવ્ અજાતત્વાદ્ અજઃ સ્મૃતઃ ॥

પાતિ યસ્માત્પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજાપતિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ
દેવેષુ ચ મહાન્દેવો મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ ॥

સર્વગત્વાચ્ચ દેવાનામ્ અવશ્યત્વાચ્ચ ઈશ્વરઃ
બૃહત્ત્વાચ્ચ સ્મૃતો બ્રહ્મા ભૂતત્વાદ્ભૂત ઉચ્યતે ॥

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાદ્ એકત્વાત્કેવલઃ સ્મૃતઃ
યસ્માત્પુર્યાં સ શેતે ચ તસ્માત્પૂરુષ ઉચ્યતે ॥

અનાદિત્વાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સંસ્મૃતઃ
યાજ્યત્વાદુચ્યતે યજ્ઞઃ કવિર્ વિક્રાન્તદર્શનાત્ ॥

ક્રમણઃ ક્રમણીયત્વાત્ પાલકશ્ચાપિ પાલનાત્
આદિત્યસંજ્ઞઃ કપિલો હ્ય્ અગ્રજો ઽગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ ॥

હિરણ્યમસ્ય ગર્ભો ઽભૂદ્ ધિરણ્યસ્યાપિ ગર્ભજઃ
તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભત્વં પુરાણે ઽસ્મિન્નિરુચ્યતે ॥

સ્વયંભુવો ઽપિ વૃત્તસ્ય કાલો વિશ્વાત્મનસ્તુ યઃ
ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતુમ્ અપિ વર્ષશતૈરપિ ॥

કાલસંખ્યાવિવૃત્તસ્ય પરાર્ધો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ
તાવચ્છેષો ઽસ્ય કાલો ઽન્યસ્ તસ્યાન્તે પ્રતિસૃજ્યતે ॥

કોટિકોટિસહસ્રાણિ અહર્ભૂતાનિ યાનિ વૈ
સમતીતાનિ કલ્પાનાં તાવચ્છેષાઃ પરે તુ યે
યસ્ત્વયં વર્તતે કલ્પો વારાહસ્તં નિબોધત ॥

પ્રથમઃ સાંપ્રતસ્તેષાં કલ્પો ઽયં વર્તતે દ્વિજાઃ
યસ્મિન્સ્વાયંભુવાદ્યાસ્તુ મનવસ્તે ચતુર્દશ ॥

અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ ભવિષ્યા યે ચ વૈ પુનઃ
તૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા ॥

પૂર્ણં યુગસહસ્રં વૈ પરિપાલ્યા મહેશ્વરૈઃ
પ્રજાભિસ્તપસા ચૈવ તેષાં શૃણુત વિસ્તરમ્ ॥

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ચ
કથિતાનિ ભવિષ્યન્તિ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હિ ॥

અતીતાનિ ચ કલ્પાનિ સોદર્કાણિ સહાન્વયૈઃ
અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા ॥

આપો હ્યગ્રે સમભવન્ નષ્ટે ચ પૃથિવીતલે
શાન્તતારૈકનીરે ઽસ્મિન્ ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન ॥

એકાર્ણવે તદા તસ્મિન્ નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
તદા ભવતિ વૈ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ॥

સહસ્રશીર્ષા પુરુષો રુક્મવર્ણસ્ ત્વતીન્દ્રિયઃ
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા ॥

સત્ત્વોદ્રેકાત્પ્રબુદ્ધસ્તુ શૂન્યં લોકમુદૈક્ષત
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ ॥

આપો નારાશ્ ચ સૂનવ ઇત્યપાં નામ શુશ્રુમઃ
આપૂર્ય તાભિર્ અયનં કૃતવાનાત્મનો યતઃ ॥

અપ્સુ શેતે યતસ્તસ્માત્ તતો નારાયણઃ સ્મૃતઃ
ચતુર્યુગસહસ્રસ્ય નૈશં કાલમ્ ઉપાસ્યતઃ ॥

શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્
બ્રહ્મા તુ સલિલે તસ્મિન્ વાયુર્ભૂત્વા સમાચરત્ ॥

નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાવૃટ્કાલે તતસ્તુ સઃ
તતસ્ તુ સલિલે તસ્મિન્ વિજ્ઞાયાન્તર્ગતાં મહીમ્ ॥

અનુમાનાદ્ અસંમૂઢો ભૂમેરુદ્ધરણં પુનઃ
અકરોત્સ તનૂમન્યાં કલ્પાદિષુ યથાપુરા ॥

તતો મહાત્મા ભગવાન્ દિવ્યરૂપમ્ અચિન્તયત્
સલિલેનાપ્લુતાં ભૂમિં દૃષ્ટ્વા સ તુ સમન્તતઃ ॥

કિંનુ રૂપમહં કૃત્વા ઉદ્ધરેયં મહીમિમામ્
જલક્રીડાનુસદૃશં વારાહં રૂપમાવિશત્ ॥

અધૃષ્યં સર્વભૂતાનાં વાઙ્મયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ॥

અદ્ભિઃ સંછાદિતાં ભૂમિં સ તામાશુ પ્રજાપતિઃ
ઉપગમ્યોજ્જહારૈનામ્ આપશ્ચાપિ સમાવિશત્ ॥

સામુદ્રા વૈ સમુદ્રેષુ નાદેયાશ્ ચ નદીષુ ચ
રસાતલતલે મગ્નાં રસાતલપુટે ગતામ્ ॥

પ્રભુર્લોકહિતાર્થાય દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહાર ગામ્
તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીધરઃ ॥

મુમોચ પૂર્વવદ્ અસૌ ધારયિત્વા ધરાધરઃ
તસ્યોપરિ જલૌઘસ્ય મહતી નૌરિવ સ્થિતા ॥

તત્સમા હ્યુરુદેહત્વાન્ ન મહી યાતિ સંપ્લવમ્
તત ઉત્ક્ષિપ્ય તાં દેવો જગતઃ સ્થાપનેચ્છયા ॥

પૃથિવ્યાઃ પ્રવિભાગાય મનશ્ચક્રે ઽમ્બુજેક્ષણઃ
પૃથિવીં ચ સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ ગિરીન્ ॥

પ્રાક્સર્ગે દહ્યમાને તુ તદા સંવર્તકાગ્નિના
તેનાગ્નિના વિશીર્ણાસ્તે પર્વતા ભૂરિવિસ્તરાઃ ॥

શૈત્યાદેકાર્ણવે તસ્મિન્ વાયુના તેન સંહતાઃ
નિષિક્તા યત્ર યત્રાસંસ્ તત્ર તત્રાચલાભવન્ ॥

તદાચલત્વાદ્ અચલાઃ પર્વભિઃ પર્વતાઃ સ્મૃતાઃ
ગિરયો હિ નિગીર્ણત્વાચ્ છયાનત્વાચ્છિલોચ્ચયાઃ ॥

તતસ્તેષુ વિકીર્ણેષુ કોટિશો હિ ગિરિષ્વથ
વિશ્વકર્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ ॥

સસમુદ્રામિમાં પૃથ્વીં સપ્તદ્વીપાં સપર્વતામ્
ભૂરાદ્યાંશ્ ચતુરો લોકાન્ પુનઃ સો ઽથ વ્યકલ્પયત્ ॥

લોકાન્ પ્રકલ્પયિત્વાથ પ્રજાસર્ગં સસર્જ હ
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવાન્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

સસર્જ સૃષ્ટિં તદ્રૂપાં કલ્પાદિષુ યથાપુરા
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તથા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ॥

બુદ્ધ્યાશ્ ચ સમકાલે વૈ પ્રાદુર્ભૂતસ્ તમોમયઃ
તમોમોહો મહામોહસ્ તામિસ્રશ્ચાન્ધસંજ્ઞિતઃ ॥

અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ
પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતઃ સો ઽભિમાનિનઃ ॥

સંવૃતસ્તમસા ચૈવ બીજાઙ્કુરવદાવૃતઃ
બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશસ્ તબ્ધો નિઃસંજ્ઞ એવ ચ ॥

યસ્માત્તેષાં વૃતા બુદ્ધિર્ દુઃખાનિ કરણાનિ ચ
તસ્માત્તે સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

મુખ્યસર્ગં તથાભૂતં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા હ્યસાધકમ્
અપ્રસન્નમનાઃ સો ઽથ તતો ઽન્યં સો હ્યમન્યત ॥

તસ્યાભિધ્યાયતશ્ચૈવ તિર્યક્સ્રોતા હ્યવર્તત
તસ્માત્ તિર્યક્પ્રવૃત્તઃ સ તિર્યક્સ્રોતાસ્ તતઃ સ્મૃતઃ ॥

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણો દ્વિજાઃ
તસ્યાભિધ્યાયતો ઽન્યં વૈ સાત્ત્વિકઃ સમવર્તત ॥

ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયસ્તુ સ વૈ ચોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ
યસ્માત્પ્રવર્તતે ચોર્ધ્વમ્ ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતઃ ॥

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ ચ સંવૃતાઃ
પ્રકાશા બહિરન્તશ્ ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોભવાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તે સત્ત્વસ્ય ચ યોગેન સૃષ્ટાઃ સત્ત્વોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ
ઊર્ધ્વસ્રોતાસ્તૃતીયો વૈ દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

પ્રકાશાદ્ બહિરન્તશ્ ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ
તે ઊર્ધ્વસ્રોતસો જ્ઞેયાસ્ તુષ્ટાત્માનો બુધૈઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઊર્ધ્વસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ વરદઃ પ્રભુઃ
પ્રીતિમાનભવદ્બ્રહ્મા તતો ઽન્યં સો ઽભ્યમન્યત ॥

સસર્જ સર્ગમન્યં હિ સાધકં પ્રભુરીશ્વરઃ
તતો ઽભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા ॥

પ્રાદુરાસીત્તદા વ્યક્તાદ્ અર્વાક્સ્રોતાસ્તુ સાધકઃ
યસ્માદ્ અર્વાઙ્ન્યવર્તન્ત તતો ઽર્વાક્સ્રોતસસ્ તુ તે ॥

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્ તમઃપૃક્તા રજો ઽધિકાઃ
તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ ચ કારિણઃ ॥

સંવૃતા બહિરન્તશ્ ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ ચ તે ॥

લક્ષણૈસ્તારકાદ્યૈસ્તે હ્ય્ અષ્ટધા તુ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તે ગન્ધર્વસહધર્મિણઃ
ઇત્યેષ તૈજસઃ સર્ગો હ્ય્ અર્વાક્સ્રોતઃપ્રકીર્તિતઃ ॥

પઞ્ચમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગશ્ ચતુર્ધા તુ વ્યવસ્થિતઃ
વિપર્યયેણ શક્ત્યા ચ સિદ્ધ્યા તુષ્ટ્યા તથૈવ ચ ॥

સ્થાવરેષુ વિપર્યાસસ્ તિર્યગ્યોનિષુ શક્તિતઃ
સિદ્ધાત્માનો મનુષ્યાસ્તુ ઋષિદેવેષુ કૃત્સ્નશઃ ॥

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગો વૈકૃતો નવમઃ સ્મૃતઃ
ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે ॥

નિવૃત્તં વર્તમાનં ચ તેષાં જાનન્તિ વૈ પુનઃ
ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં સપ્તમઃ સર્ગ એવ ચ ॥

તે પરિગ્રાહિણઃ સર્વે સંવિભાગરતાઃ પુનઃ
સ્વાદનાશ્ ચાપ્યશીલાશ્ ચ જ્ઞેયા ભૂતાદિકાશ્ ચ તે ॥

વિપર્યયેણ ભૂતાદિર્ અશક્ત્યા ચ વ્યવસ્થિતઃ
પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ ॥

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગઃ સ ઉચ્યતે
વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ ॥

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સમ્ભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ
મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થશ્ ચ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તતો ઽર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ
અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ ચ સઃ ॥

પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ
પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ॥

અબુદ્ધિપૂર્વકાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ
બુદ્ધિપૂર્વં પ્રવર્તન્તે ષટ્ પુનર્બ્રહ્મણસ્તુ તે ॥

વિસ્તરાનુગ્રહઃ સર્ગઃ કીર્ત્યમાનો નિબોધત
ચતુર્ધાવસ્થિતઃ સો ઽથ સર્વભૂતેષુ કૃત્સ્નશઃ ॥

ઇત્યેતે પ્રાકૃતાશ્ચૈવ વૈકૃતાશ્ ચ નવ સ્મૃતાઃ
પરસ્પરાનુરક્તાશ્ ચ કારણૈશ્ ચ બુધૈઃ સ્મૃતાઃ ॥

અગ્રે સસર્જ વૈ બ્રહ્મા માનસાનાત્મનઃ સમાન્
ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ ચ દ્વાવેતાવૂર્ધ્વરેતસૌ ॥

પૂર્વોત્પન્નૌ પુરા તેભ્યઃ સર્વેષામપિ પૂર્વજૌ
વ્યતીતે ત્વષ્ટમે કલ્પે પુરાણૌ લોકસાક્ષિણૌ ॥

તૌ વારાહે તુ ભૂર્લોકે તેજઃ સંક્ષિપ્ય ધિષ્ઠિતૌ
તાવુભૌ મોક્ષકર્માણાવ્ આરોપ્યાત્માનમાત્મનિ ॥

પ્રજાં ધર્મં ચ કામં ચ ત્યક્ત્વા વૈરાગ્યમાસ્થિતૌ
યથોત્પન્નસ્તથૈવેહ કુમારઃ સ ઇહોચ્યતે ॥

તસ્માત્ સનત્કુમારેતિ નામાસ્યેહ પ્રકીર્તિતમ્
સનન્દં સનકં ચૈવ વિદ્વાંસં ચ સનાતનમ્ ॥

વિજ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે વ્યવર્તન્ત મહૌજસઃ
સંબુદ્ધાશ્ચૈવ નાનાત્વે અપ્રવૃત્તાશ્ ચ યોગિનઃ ॥

અસૃષ્ટ્વૈવ પ્રજાસર્ગં પ્રતિસર્ગં ગતાઃ પુનઃ
તતસ્તેષુ વ્યતીતેષુ તતો ઽન્યાન્ સાધકાન્ સુતાન્ ॥

માનસાનસૃજદ્બ્રહ્મા પુનઃ સ્થાનાભિમાનિનઃ
આ ભૂતસમ્પ્લવાવસ્થા યૈરિયં વિધૃતા મહી ॥

આપો ઽગ્નિં પૃથિવીં વાયુમ્ અન્તરિક્ષં દિવં તથા
સમુદ્રાંશ્ ચ નદીશ્ચૈવ તથા શૈલવનસ્પતીન્ ॥

ઓષધીનાં તથાત્માનો વલ્લીનાં વૃક્ષવીરુધામ્
લતાઃ કાષ્ઠાઃ કલાશ્ચૈવ મુહૂર્તાઃ સંધિરાત્ર્યહાન્ ॥

અર્ધમાસાંશ્ ચ માસાંશ્ ચ અયનાબ્દયુગાનિ ચ
સ્થાનાભિમાનિનઃ સર્વે સ્થાનાખ્યાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ ॥

દેવાનૃષીંશ્ ચ મહતો ગદતસ્તાન્ નિબોધત
મરીચિભૃગ્વઙ્ગિરસં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ॥

દક્ષમત્રિં વસિષ્ઠં ચ સો ઽસૃજન્માનસાન્ નવ
નવ બ્રહ્માણ ઇત્યેતે પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ॥

તેષાં બ્રહ્માત્મકાનાં વૈ સર્વેષાં બ્રહ્મવાદિનામ્
સ્થાનાનિ કલ્પયામાસ પૂર્વવત્પદ્મસંભવઃ ॥

તતો ઽસૃજચ્ચ સંકલ્પં ધર્મં ચૈવ સુખાવહમ્
સો ઽસૃજદ્ વ્યવસાયાત્તુ ધર્મં દેવો મહેશ્વરઃ ॥

સંકલ્પં ચૈવ સંકલ્પાત્ સર્વલોકપિતામહઃ
માનસશ્ ચ રુચિર્નામ વિજજ્ઞે બ્રહ્મણઃ પ્રભોઃ ॥

પ્રાણાદ્બ્રહ્માસૃજદ્દક્ષં ચક્ષુર્ભ્યાં ચ મરીચિનમ્
ભૃગુસ્તુ હૃદયાજ્જજ્ઞે ઋષિઃ સલિલજન્મનઃ ॥

શિરસો ઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ શ્રોત્રાદત્રિં તથાસૃજત્
પુલસ્ત્યં ચ તથોદાનાદ્ વ્યાનાચ્ચ પુલહં પુનઃ ॥

સમાનજો વસિષ્ઠશ્ ચ અપાનાન્નિર્મમે ક્રતુમ્
ઇત્યેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા દિવ્યા એકાદશા સ્મૃતાઃ ॥

ધર્માદયઃ પ્રથમજાઃ સર્વે તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
ભૃગ્વાદયસ્તુ તે સૃષ્ટા નવૈતે બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

ગૃહમેધિનઃ પુરાણાસ્ તે ધર્મસ્ તૈઃ સમ્પ્રવર્તિતઃ
તેષાં દ્વાદશ તે વંશા દિવ્યા દેવગુણાન્વિતાઃ ॥

ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તો મહર્ષિભિર્ અલંકૃતાઃ
ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ ચ દ્વાવેતાવૂર્ધ્વરેતસૌ ॥

પૂર્વોત્પન્નૌ પરં તેભ્યઃ સર્વેષામપિ પૂર્વજૌ
વ્યતીતે ત્વષ્ટમે કલ્પે પુરાણૌ લોકસાક્ષિણૌ ॥

વિરાજેતામુભૌ લોકે તેજઃ સંક્ષિપ્ય ધિષ્ઠિતૌ
તાવુભૌ યોગકર્માણાવ્ આરોપ્યાત્માનમ્ આત્મનિ ॥

પ્રજાં ધર્મં ચ કામં ચ ત્યક્ત્વા વૈરાગ્યમાસ્થિતૌ
યથોત્પન્નઃ સ એવેહ કુમારઃ સ ઇહોચ્યતે ॥

તસ્માત્સનત્કુમારેતિ નામાસ્યેહ પ્રતિષ્ઠિતમ્
તતો ઽભિધ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસાઃ પ્રજાઃ ॥

તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાર્યૈસ્તૈઃ કારણૈઃ સહ
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્તન્ત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ ॥

તતો દેવાસુરપિતૄન્ માનુષાંશ્ ચ ચતુષ્ટયમ્
સિસૃક્ષુર્ અમ્ભાંસ્યેતાનિ સ્વમ્ આત્માનમ્ અયૂયુજત્ ॥

તતસ્તુ યુઞ્જતસ્તસ્ય તમોમાત્રસમુદ્ભવમ્
સમભિધ્યાયતઃ સર્ગં પ્રયત્નેન પ્રજાપતેઃ ॥

તતો ઽસ્ય જઘનાત્પૂર્વમ્ અસુરા જજ્ઞિરે સુતાઃ
અસુઃ પ્રાણઃ સ્મૃતો વિપ્રાસ્ તજ્જન્માનસ્ તતો ઽસુરાઃ ॥

યયા સૃષ્ટાસુરાઃ સર્વે તાં તનું સ વ્યપોહત
સાપવિદ્ધા તનુસ્ તેન સદ્યો રાત્રિર્ અજાયત ॥

સા તમોબહુલા યસ્માત્ તતો રાત્રિર્નિયામિકા
આવૃતાસ્તમસા રાત્રૌ પ્રજાસ્તસ્માત્સ્વપન્ત્યુત ॥

સૃષ્ટ્વાસુરાંસ્તતઃ સો વૈ તનુમન્યામગૃહ્ણત
અવ્યક્તાં સત્ત્વબહુલાં તતસ્તાં સો ઽભ્યપૂજયત્ ॥

તતસ્તાં યુઞ્જતસ્ તસ્ય પ્રિયમ્ આસીત્ પ્રજાપતેઃ
તતો મુખાત્સમુત્પન્ના દીવ્યતસ્તસ્ય દેવતાઃ ॥

યતો ઽસ્ય દીવ્યતો જાતાસ્ તેન દેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
ધાતુર્દિવિતિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રીડાયાં સ વિભાવ્યતે ॥

યસ્માત્તસ્ય તુ દીવ્યન્તો જજ્ઞિરે તેન દેવતાઃ
દેવાન્સૃષ્ટ્વાથ દેવેશસ્ તનુમન્યામપદ્યત ॥

ઉત્સૃષ્ટા સા તનુસ્તેન સદ્યો ઽહઃ સમજાયત
તસ્માદહો ધર્મયુક્તં દેવતાઃ સમુપાસતે ॥

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામેવ તતો ઽન્યાં સો ઽભ્યમન્યત
પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય પુત્રાંસ્તાન્ધ્યાયતઃ પ્રભોઃ ॥

પિતરો હ્યુપપક્ષાભ્યાં રાત્ર્યહ્ણોર્ અન્તરે ઽભવન્
તસ્માત્તે પિતરો દેવાઃ પિતૃત્વં તેન તેષુ તત્ ॥

યયા સૃષ્ટાસ્તુ પિતરસ્ તનું તાં સ વ્યપોહત
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન સદ્યઃ સંધ્યા વ્યજાયત ॥

યસ્માદહર્દેવતાનાં રાત્રિર્યા સાસુરી સ્મૃતા
તયોર્મધ્યે તુ પૈત્રી યા તનુઃ સા તુ ગરીયસી ॥

તસ્માદ્દેવા સુરાઃ સર્વે ઋષયો માનવાસ્ તથા
ઉપાસન્તે મુદાયુક્તા રાત્ર્યહ્ણોર્ મધ્યમાં તનુમ્ ॥

તતો હ્યન્યાં પુનર્બ્રહ્મા તનું વૈ સમગૃહ્ણત
રજોમાત્રાત્મિકાયાં તુ મનસા સો ઽસૃજત્પ્રભુઃ ॥

રજઃપ્રિયાંસ્તતઃ સો ઽથ માનસાનસૃજત્સુતાન્
મનસ્વિનસ્તતસ્તસ્ય માનવા જજ્ઞિરે સુતાઃ ॥

સૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રજાશ્ચાપિ સ્વાં તનું તામ્ અપોહત
સાપવિદ્ધા તનુસ્તેન જ્યોત્સ્ના સદ્યસ્ત્વજાયત ॥

યસ્માદ્ભવન્તિ સંહૃષ્ટા જ્યોત્સ્નાયા ઉદ્ભવે પ્રજાઃ
ઇત્યેતાસ્તનવસ્તેન હ્ય્ અપવિદ્ધા મહાત્મના ॥

સદ્યો રાત્ર્યહની ચૈવ સંધ્યા જ્યોત્સ્ના ચ જજ્ઞિરે
જ્યોત્સ્ના સંધ્યા અહશ્ચૈવ સત્ત્વમાત્રાત્મકં ત્રયમ્ ॥

તમોમાત્રાત્મિકા રાત્રિઃ સા વૈ તસ્માન્નિશાત્મિકા
તસ્માદ્દેવા દિવાતન્વા તુષ્ટ્યા સૃષ્ટા મુખાત્તુ વૈ ॥

યસ્માત્તેષાં દિવા જન્મ બલિનસ્તેન વૈ દિવા
તન્વા યયાસુરાન્ રાત્રૌ જઘનાદસૃજત્પ્રભુઃ ॥

પ્રાણેભ્યો નિશિજન્માનો બલિનો નિશિ તેન તે
એતાન્યેવ ભવિષ્યાણાં દેવાનામસુરૈઃ સહ ॥

પિતૄણાં માનવાનાં ચ અતીતાનાગતેષુ વૈ
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નિમિત્તાનિ ભવન્તિ હિ ॥

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સંધ્યા ચત્વાર્યંભાંસિ તાનિ વૈ
ભાન્તિ યસ્માત્ તતો ઽંભાંસિ શબ્દો ઽયં સુમનીષિભિઃ ॥

ભાતિર્દીપ્તૌ નિગદિતઃ પુનશ્ચાથ પ્રજાપતિઃ
સો ઽમ્ભાંસ્યેતાનિ સૃષ્ટ્વા તુ દેવમાનુષદાનવાન્ ॥

પિતૄંશ્ચૈવ સૃજત્તન્વા આત્મના વિવિધાન્પુનઃ
તામુત્સૃજ્ય તનું જ્યોત્સ્નાં તતો ઽન્યાં પ્રાપ્ય સ પ્રભુઃ ॥

મૂર્તિં તમોરજઃપ્રાયાં પુનરેવાભ્યપૂજયત્
અન્ધકારે ક્ષુધાવિષ્ટાંસ્ તતો ઽન્યાન્ સો ઽસૃજત્ પ્રભુઃ ॥

તેન સૃષ્ટાઃ ક્ષુધાત્માનો અંભાંસ્યાદાતુમ્ ઉદ્યતાઃ
અમ્ભાંસ્યેતાનિ રક્ષામ ઉક્તવન્તસ્તુ તેષુ યે ॥

રાક્ષસા નામ તે યસ્માત્ ક્ષુધાવિષ્ટા નિશાચરાઃ
યે ઽબ્રુવન્ યક્ષમો ઽમ્ભાંસિ તેષાં હૃષ્ટાઃ પરસ્પરમ્ ॥

તેન તે કર્મણા યક્ષા ગુહ્યકા ગૂઢકર્મણા
રક્ષેતિ પાલને ચાપિ ધાતુરેષ વિભાષ્યતે ॥

એવં ચ યક્ષતિર્ ધાતુર્ ભક્ષણે સ નિરુચ્યતે
તં દૃષ્ટ્વા હ્યપ્રિયેણાસ્ય કેશાઃ શીર્ણાસ્તુ ધીમતઃ ॥

તે શીર્ણાશ્ચોત્થિતા હ્યૂર્ધ્વં તે ચૈવારુરુધુઃ પ્રભુમ્
હીનાસ્તચ્છિરસો વાલા યસ્માચ્ચૈવાવસર્પિણઃ ॥

વ્યાલાત્માનઃ સ્મૃતા વાલા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ
પતત્વાત્પન્નગાશ્ચૈવ સર્પાશ્ચૈવાવસર્પણાત્ ॥

તસ્ય ક્રોધોદ્ભવો યો ઽસૌ અગ્નિગર્ભઃ સુદારુણઃ
સ તુ સર્પાન્ સહોત્પન્નાન્ આવિવેશ વિષાત્મકઃ ॥

સર્પાન્સૃષ્ટ્વા તતઃ ક્રુદ્ધઃ ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે
વર્ણેન કપિશેનોગ્રાસ્ તે ભૂતાઃ પિશિતાશનાઃ ॥

ભૂતત્વાત્તે સ્મૃતા ભૂતાઃ પિશાચાઃ પિશિતાશનાત્
પ્રસન્નં ગાયતસ્તસ્ય ગન્ધર્વા જજ્ઞિરે યદા ॥

ધયતીત્યેષ વૈ ધાતુઃ પાનત્વે પરિપઠ્યતે
ધયન્તો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાસ્તેન તે સ્મૃતાઃ ॥

અષ્ટસ્વેતાસુ સૃષ્ટાસુ દેવયોનિષુ સ પ્રભુઃ
તતઃ સ્વચ્છન્દતો ઽન્યાનિ વયાંસિ વયસાસૃજત્ ॥

સ્વચ્છન્દતઃ સ્વચ્છન્દાંસિ વયસા ચ વયાંસિ ચ
પશૂન્સૃષ્ટ્વા સ દેવેશો ઽસૃજત્પક્ષિગણાનપિ ॥

મુખતો ઽજાઃ સસર્જાથ વક્ષસશ્ ચાવયો ઽસૃજત્
ગાશ્ચૈવાથોદરાદ્બ્રહ્મા પાર્શ્વાભ્યાં ચ વિનિર્મમે ॥

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્ સમાતઙ્ગાન્ રાસભાન્ આવયાન્ મૃગાન્
ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ તથાન્યાશ્ચૈવ જાતયઃ ॥

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે
એવં પશ્વોષધીઃ સૃષ્ટ્વા યૂયુજત્ સો ઽધ્વરે પ્રભુઃ ॥

ગૌરજઃ પૂરુષો મેષો હ્ય્ અશ્વો ઽશ્વતરગર્દભૌ
એતાન્ગ્રામ્યાન્પશૂનાહુર્ આરણ્યાન્વૈ નિબોધત ॥

શ્વાપદો દ્વિખુરો હસ્તી વાનરાઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ
ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ ॥

મહિષા ગવયાક્ષાશ્ ચ પ્લવંગાઃ શરભા વૃકાઃ
સિંહસ્તુ સપ્તમસ્તેષામ્ આરણ્યાઃ પશવઃ સ્મૃતાઃ ॥

ગાયત્રં ચ ઋચં ચૈવ ત્રિવૃત્સામરથંતરમ્
અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્ મુખાત્ ॥

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દ સ્તોમં પઞ્ચદશં તથા
બૃહત્સામ તથોક્થ્યં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્ ॥

સામાનિ જગતીછન્દ સ્તોમં સપ્તદશં તથા
વૈરૂપમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્ ॥

એકવિંશમથર્વાણમ્ આપ્તોર્યામાણમ્ એવ ચ
અનુષ્ટુભં સવૈરાજમ્ ઉત્તરાદસૃજન્મુખાત્ ॥

વિદ્યુતો ઽશનિમેઘાંશ્ ચ રોહિતેન્દ્રધનૂંષિ ચ
તેજાંસિ ચ સસર્જાદૌ કલ્પસ્ય ભગવાન્પ્રભુઃ ॥

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે
બ્રહ્મણસ્તુ પ્રજાસર્ગં સૃજતો હિ પ્રજાપતેઃ ॥

સૃષ્ટ્વા ચતુષ્ટયં પૂર્વં દેવાસુરનરાન્પિતૄન્
તતો ઽસૃજત્ સ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

યક્ષાન્પિશાચાન્ ગન્ધર્વાંસ્ ત્વ્ અથૈવાપ્સરસાં ગણાન્
નરકિન્નરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાન્ ॥

અવ્યયં ચ વ્યયં ચાપિ યદિદં સ્થાણુજઙ્ગમમ્
તેષાં વૈ યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે ॥

તાન્યેવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ
હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્મે નૃતાનૃતે ॥

તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે
મહાભૂતેષુ સૃષ્ટેષુ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ મૂર્તિષુ ॥

વિનિયોગં ચ ભૂતાનાં ધાતૈવ વ્યદધાત્ સ્વયમ્
કેચિત્પુરુષકારં તુ પ્રાહુઃ કર્મ સુમાનવાઃ ॥

દૈવમિત્યપરે વિપ્રાઃ સ્વભાવં ભૂતચિન્તકાઃ
પૌરુષં કર્મ દૈવં ચ ફલવૃત્તિસ્વભાવતઃ ॥

ન ચૈકં ન પૃથગ્ભાવમ્ અધિકં ન તતો વિદુઃ
એતદેવં ચ નૈકં ચ નામભેદેન નાપ્યુભે ॥

કર્મસ્થા વિષમં બ્રૂયુઃ સત્ત્વસ્થાઃ સમદર્શનાઃ
નામ રૂપં ચ ભૂતાનાં કૃતાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્ ॥

વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃ
ઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ ચ વેદેષુ વૃત્તયઃ ॥

શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાત્યજઃ
એવંવિધાઃ સૃષ્ટયસ્તુ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥

શર્વર્યન્તે પ્રદૃશ્યન્તે સિદ્ધિમાશ્રિત્ય માનસીમ્
એવંભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટા ન વ્યવર્ધન્ત સત્તમાઃ
તમોમાત્રાવૃતો બ્રહ્મા તદા શોકેન દુઃખિતઃ ॥

તતઃ સ વિદધે બુદ્ધિમ્ અર્થનિશ્ચયગામિનીમ્
અથાત્મનિ સમદ્રાક્ષીત્ તમોમાત્રાં નિયામિકામ્ ॥

રજઃસત્ત્વં પરિત્યજ્ય વર્તમાનાં સ્વધર્મતઃ
તતઃ સ તેન દુઃખેન દુઃખં ચક્રે જગત્પતિઃ ॥

તમશ્ ચ વ્યનુદત્પશ્ચાદ્ રજઃ સત્ત્વં તમાવૃણોત્
તત્તમઃ પ્રતિનુન્નં વૈ મિથુનં સમજાયત ॥

અધર્મસ્તમસો જજ્ઞે હિંસા શોકાદજાયત
તતસ્તસ્મિન્સમુદ્ભૂતે મિથુને દારુણાત્મિકે ॥

ગતાસુર્ ભગવાન્ આસીત્ પ્રીતિશ્ ચૈનમ્ અશિશ્રિયત્
સ્વાં તનું સ તતો બ્રહ્મા તામપોહત ભાસ્વરામ્ ॥

દ્વિધા કૃત્વા સ્વકં દેહમ્ અર્ધેન પુરુષો ઽભવત્
અર્ધેન નારી સા તસ્ય શતરૂપા વ્યજાયત ॥

પ્રકૃતિં ભૂતધાત્રીં તાં કામાદ્વૈ સૃષ્ટવાન્પ્રભુઃ
સા દિવં પૃથિવીં ચૈવ મહિમ્ના વ્યાપ્યધિષ્ઠિતા ॥

બ્રહ્મણઃ સા તનુઃ પૂર્વા દિવમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ
યા ત્વર્ધાત્સૃજતો નારી શતરૂપા વ્યજાયત ॥

સા દેવી નિયુતં તપ્ત્વા તપઃ પરમદુશ્ચરમ્
ભર્તારં દીપ્તયશસં પુરુષં પ્રત્યપદ્યત ॥

સ વૈ સ્વાયંભુવઃ પૂર્વં પુરુષો મનુરુચ્યતે
તસ્યૈવ સપ્તતિયુગં મન્વન્તરમિહોચ્યતે ॥

લેભે સ પુરુષઃ પત્નીં શતરૂપામ્ અયોનિજામ્
તયા સાર્ધં સ રમતે તસ્માત્સા રતિરુચ્યતે ॥

પ્રથમઃ સંપ્રયોગાત્મા કલ્પાદૌ સમપદ્યત
વિરાજમ્ અસૃજદ્ બ્રહ્મા સો ઽભવત્ પુરુષો વિરાટ્ ॥

સમ્રાટ્ ચ શતરૂપા વૈ વૈરાજઃ સ મનુઃ સ્મૃતઃ
સ વૈરાજઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જ પુરુષો મનુઃ ॥

વૈરાજાત્પુરુષાદ્ વીરાચ્ છતરૂપા વ્યજાયત
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પુત્રૌ દ્વૌ લોકસંમતૌ ॥

કન્યે દ્વે ચ મહાભાગે યાભ્યાં જાતા ઇમાઃ પ્રજાઃ
દેવી નામ તથાકૂતિઃ પ્રસૂતિશ્ચૈવ તે ઉભે ॥

સ્વાયંભુવઃ પ્રસૂતિં તુ દક્ષાય પ્રદદૌ પ્રભુઃ
પ્રાણો દક્ષ ઇતિ જ્ઞેયઃ સંકલ્પો મનુરુચ્યતે ॥

રુચેઃ પ્રજાપતેઃ સો ઽથ આકૂતિં પ્રત્યપાદયત્
આકૂત્યાં મિથુનં જજ્ઞે માનસસ્ય રુચેઃ શુભમ્ ॥

યજ્ઞશ્ ચ દક્ષિણા ચૈવ યમલૌ સંબભૂવતુઃ
યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે ॥

યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે
એતસ્ય પુત્રા યજ્ઞસ્ય તસ્માદ્યામાશ્ ચ તે સ્મૃતાઃ ॥

અજિતશ્ચૈવ શુક્રશ્ ચ ગણૌ દ્વૌ બ્રહ્મણા કૃતૌ
યામાઃ પૂર્વં પ્રજાતા યે તે ઽભવંસ્તુ દિવૌકસઃ ॥

સ્વાયંભુવસુતાયાં તુ પ્રસૂત્યાં લોકમાતરઃ
તસ્યાં કન્યાશ્ચતુર્વિંશદ્ દક્ષસ્ ત્વજનયત્ પ્રભુઃ ॥

સર્વાસ્તાશ્ ચ મહાભાગાઃ સર્વાઃ કમલલોચનાઃ
ભોગવત્યશ્ ચ તાઃ સર્વાઃ સર્વાસ્તા યોગમાતરઃ ॥

સર્વાશ્ ચ બ્રહ્મવાદિન્યઃ સર્વા વિશ્વસ્ય માતરઃ
શ્રદ્ધા લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા ॥

બુદ્ધિર્લજ્જા વપુઃ શાન્તિઃ સિદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશ
પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયણીઃ પ્રભુઃ ॥

દારાણ્યેતાનિ વૈ તસ્ય વિહિતાનિ સ્વયંભુવા
તાભ્યઃ શિષ્ટાયવીયસ્ય એકાદશ સુલોચનાઃ ॥

સતી ખ્યાત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા
સંનતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જા સ્વાહા સ્વધા તથા ॥

તાસ્ તથા પ્રત્યપદ્યન્ત પુનરન્યે મહર્ષયઃ
રુદ્રો ભૃગુર્ મરીચિશ્ ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥

પુલસ્ત્યો ઽત્રિર્ વસિષ્ઠશ્ ચ પિતરો ઽગ્નિસ્તથૈવ ચ
સતીં ભવાય પ્રાયચ્છત્ ખ્યાતિં ચ ભૃગવે તતઃ ॥

મરીચયે ચ સંભૂતિં સ્મૃતિમઙ્ગિરસે દદૌ
પ્રીતિં ચૈવ પુલસ્ત્યાય ક્ષમાં વૈ પુલહાય ચ ॥

ક્રતવે સંનતિં નામ અનસૂયાં તથાત્રયે
ઊર્જાં દદૌ વસિષ્ઠાય સ્વાહામપ્યગ્નયે દદૌ ॥

સ્વધાં ચૈવ પિતૃભ્યસ્તુ તાસ્વપત્યા નિબોધત
એતાઃ સર્વા મહાભાગાઃ પ્રજાસ્વનુસૃતાઃ સ્થિતાઃ ॥

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
શ્રદ્ધા કામં વિજજ્ઞે વૈ દર્પો લક્ષ્મીસુતઃ સ્મૃતઃ ॥

ધૃત્યાસ્તુ નિયમઃ પુત્રસ્ તુષ્ટ્યાઃ સંતોષ એવ ચ
પુષ્ટ્યા લોભઃ સુતશ્ચાપિ મેધાપુત્રઃ શ્રુતસ્ તથા ॥

ક્રિયાયામભવત્પુત્રો દણ્ડઃ સમય એવ ચ
બુદ્ધ્યાં બોધઃ સુતસ્ તદ્વત્ પ્રમાદો ઽપ્યુપજાયત ॥

લજ્જાયાં વિનયઃ પુત્રો વ્યવસાયો વસોઃ સુતઃ
ક્ષેમઃ શાન્તિસુતશ્ચાપિ સુખં સિદ્ધેર્વ્યજાયત ॥

યશઃ કીર્તિસુતશ્ચાપિ ઇત્યેતે ધર્મસૂનવઃ
કામસ્ય હર્ષઃ પુત્રો વૈ દેવ્યાં પ્રીત્યાં વ્યજાયત ॥

ઇત્યેષ વૈ સુતોદર્કઃ સર્ગો ધર્મસ્ય કીર્તિતઃ
જજ્ઞે હિંસા ત્વધર્માદ્વૈ નિકૃતિં ચાનૃતં સુતમ્ ॥

નિકૃત્યાં તુ દ્વયં જજ્ઞે ભયં નરક એવ ચ
માયા ચ વેદના ચાપિ મિથુનદ્વયમેતયોઃ ॥

ભૂયો જજ્ઞે ઽથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્
વેદનાયાઃ સુતશ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞે ચ રૌરવઃ ॥

મૃત્યોર્ વ્યાધિજરાશોક ક્રોધાસૂયાશ્ ચ જજ્ઞિરે
દુઃખોત્તરાઃ સુતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ ॥

નૈષાં ભાર્યાસ્તુ પુત્રાશ્ ચ સર્વે હ્યેતે પરિગ્રહાઃ
ઇત્યેષ તામસઃ સર્ગો જજ્ઞે ધર્મનિયામકઃ ॥

પ્રજાઃ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટો બ્રહ્મણા નીલલોહિતઃ
સો ઽભિધ્યાય સતીં ભાર્યાં નિર્મમે હ્યાત્મસંભવાન્ ॥

નાધિકાન્ન ચ હીનાંસ્તાન્ માનસાનાત્મનઃ સમાન્
સહસ્રં હિ સહસ્રાણાં સો ઽસૃજત્ કૃત્તિવાસસઃ ॥

તુલ્યાનેવાત્મનઃ સર્વાન્ રૂપતેજોબલશ્રુતૈઃ
પિઙ્ગલાન્સનિષઙ્ગાંશ્ ચ સકપર્દાન્સલોહિતાન્ ॥

વિશિષ્ટાન્ હરિકેશાંશ્ ચ દૃષ્ટિઘ્નાંશ્ ચ કપાલિનઃ
મહારૂપાન્વિરૂપાંશ્ ચ વિશ્વરૂપાન્ સ્વરૂપિણઃ ॥

રથિનશ્ચર્મિણશ્ચૈવ વર્મિણશ્ ચ વરૂથિનઃ
સહસ્રશતબાહૂંશ્ ચ દિવ્યાન્ ભૌમાન્તરિક્ષગાન્ ॥

સ્થૂલશીર્ષાન્ અષ્ટદંષ્ટ્રાન્ દ્વિજિહ્વાંસ્ તાંસ્ ત્રિલોચનાન્
અન્નાદાન્ પિશિતાશાંશ્ ચ આજ્યપાન્સોમપાનપિ ॥

મીઢુષો ઽતિકપાલાંશ્ ચ શિતિકણ્ઠોર્ધ્વરેતસઃ
હવ્યાદાઞ્છ્રુતધર્માંશ્ ચ ધર્મિણો હ્યથ બર્હિણઃ ॥

આસીનાન્ધાવતશ્ચૈવ પઞ્ચભૂતાન્સહસ્રશઃ
અધ્યાપિનો ઽધ્યાયિનશ્ ચ જપતો યુઞ્જતસ્ તથા ॥

ધૂમવન્તો જ્વલન્તશ્ ચ નદીમન્તો ઽતિદીપ્તિનઃ
વૃદ્ધાન્બુદ્ધિમતશ્ચૈવ બ્રહ્મિષ્ઠાઞ્શુભદર્શનાન્ ॥

નીલગ્રીવાન્ સહસ્રાક્ષાન્ સર્વાંશ્ચાથ ક્ષમાકરાન્
અદૃશ્યાન્સર્વભૂતાનાં મહાયોગાન્મહૌજસઃ ॥

ભ્રમન્તો ઽભિદ્રવન્તશ્ ચ પ્લવન્તશ્ ચ સહસ્રશઃ
અયાતયામાન્ અસૃજદ્ રુદ્રાનેતાન્ સુરોત્તમાન્ ॥

બ્રહ્મા દૃષ્ટ્વાબ્રવીદેનં માસ્રાક્ષીરીદૃશીઃ પ્રજાઃ
સ્રષ્ટવ્યા નાત્મનસ્તુલ્યાઃ પ્રજા દેવ નમો ઽસ્તુ તે ॥

અન્યાઃ સૃજ ત્વં ભદ્રં તે પ્રજા વૈ મૃત્યુસંયુતાઃ
નારપ્સ્યન્તે હિ કર્માણિ પ્રજાવગતમૃત્યવઃ ॥

એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનં નાહં મૃત્યુજરાન્વિતાઃ
પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામિ ભદ્રં તે સ્થિતો ઽહં ત્વં સૃજ પ્રજાઃ ॥

એતે યે વૈ મયા સૃષ્ટા વિરૂપા નીલલોહિતાઃ
સહસ્રાણાં સહસ્રં તુ આત્મનો નિઃસૃતાઃ પ્રજાઃ ॥

એતે દેવા ભવિષ્યન્તિ રુદ્રા નામ મહાબલાઃ
પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ દિક્ષુ ચૈવ પરિશ્રિતાઃ ॥

શતરુદ્રાઃ સમાત્માનો ભવિષ્યન્તીતિ યાજ્ઞિકાઃ
યજ્ઞભાજો ભવિષ્યન્તિ સર્વદેવગણૈઃ સહ ॥

મન્વન્તરેષુ યે દેવા ભવિષ્યન્તીહ ભેદતઃ
સાર્ધં તૈર્ ઈજ્યમાનાસ્ તે સ્થાસ્યન્તીહ આ યુગક્ષયાત્ ॥

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા મહાદેવેન ધીમતા
પ્રત્યુવાચ નમસ્કૃત્ય હૃષ્યમાણઃ પ્રજાપતિઃ ॥

એવં ભવતુ ભદ્રં તે યથા તે વ્યાહૃતં વિભો
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતે તથા સર્વમભૂત્કિલ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ દેવેશો ન ચાસૂયત વૈ પ્રજાઃ
ઊર્ધ્વરેતાઃ સ્થિતઃ સ્થાણુર્ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ॥

યસ્માદુક્તઃ સ્થિતો ઽસ્મીતિ તસ્માત્સ્થાણુરિતિ સ્મૃતઃ
એષ દેવો મહાદેવઃ પુરુષો ઽર્કસમદ્યુતિઃ ॥

અર્ધનારીનરવપુસ્ તેજસા જ્વલનોપમઃ
સ્વેચ્છયાસૌ દ્વિધાભૂતઃ પૃથક્ સ્ત્રી પુરુષઃ પૃથક્ ॥

સ એવૈકાદશાર્ધેન સ્થિતો ઽસૌ પરમેશ્વરઃ
તત્ર યા સા મહાભાગા શઙ્કરસ્યાર્ધકાયિની ॥

પ્રાગુક્તા તુ મહાદેવી સ્ત્રી સૈવેહ સતી હ્યભૂત્
હિતાય જગતાં દેવી દક્ષેણારાધિતા પુરા ॥

કાર્યાર્થં દક્ષિણં તસ્યાઃ શુક્લં વામં તથાસિતમ્
આત્માનં વિભજસ્વેતિ પ્રોક્તા દેવેન શંભુના ॥

સા તથોક્તા દ્વિધાભૂતા શુક્લા કૃષ્ણા ચ વૈ દ્વિજાઃ
તસ્યા નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણ્વન્તુ ચ સમાહિતાઃ ॥

સ્વાહા સ્વધા મહાવિદ્યા મેધા લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી
સતી દાક્ષાયણી વિદ્યા ઇચ્છાશક્તિઃ ક્રિયાત્મિકા ॥

અપર્ણા ચૈકપર્ણા ચ તથા ચૈવૈકપાટલા
ઉમા હૈમવતી ચૈવ કલ્યાણી ચૈકમાતૃકા ॥

ખ્યાતિઃ પ્રજ્ઞા મહાભાગા લોકે ગૌરીતિ વિશ્રુતા
ગણાંબિકા મહાદેવી નન્દિની જાતવેદસી ॥

એકરૂપમથૈતસ્યાઃ પૃથગ્દેહવિભાવનાત્
સાવિત્રી વરદા પુણ્યા પાવની લોકવિશ્રુતા ॥

આજ્ઞા આવેશની કૃષ્ણા તામસી સાત્ત્વિકી શિવા
પ્રકૃતિર્વિકૃતા રૌદ્રી દુર્ગા ભદ્રા પ્રમાથિની ॥

કાલરાત્રિર્મહામાયા રેવતી ભૂતનાયિકા
દ્વાપરાન્તવિભાગે ચ નામાનીમાનિ સુવ્રતાઃ ॥

ગૌતમી કૌશિકી ચાર્યા ચણ્ડી કાત્યાયની સતી
કુમારી યાદવી દેવી વરદા કૃષ્ણપિઙ્ગલા ॥

બર્હિધ્વજા શૂલધરા પરમા બ્રહ્મચારિણી
મહેન્દ્રોપેન્દ્રભગિની દૃષદ્વત્ય્ એકશૂલધૃક્ ॥

અપરાજિતા બહુભુજા પ્રગલ્ભા સિંહવાહિની
શુમ્ભાદિદૈત્યહન્ત્રી ચ મહામહિષમર્દિની ॥

અમોઘા વિન્ધ્યનિલયા વિક્રાન્તા ગણનાયિકા
દેવ્યા નામવિકારાણિ ઇત્યેતાનિ યથાક્રમમ્ ॥

ભદ્રકાલ્યા મયોક્તાનિ સમ્યક્ફલપ્રદાનિ ચ
યે પઠન્તિ નરાસ્તેષાં વિદ્યતે ન ચ પાતકમ્ ॥

અરણ્યે પર્વતે વાપિ પુરે વાપ્યથવા ગૃહે
રક્ષામેતાં પ્રયુઞ્જીત જલે વાથ સ્થલે ઽપિ વા ॥

વ્યાઘ્રકુમ્ભીનચોરેભ્યો ભયસ્થાને વિશેષતઃ
આપત્સ્વપિ ચ સર્વાસુ દેવ્યા નામાનિ કીર્તયેત્ ॥

આર્યકગ્રહભૂતૈશ્ ચ પૂતનામાતૃભિસ્ તથા
અભ્યર્દિતાનાં બાલાનાં રક્ષામેતાં પ્રયોજયેત્ ॥

મહાદેવીકલે દ્વે તુ પ્રજ્ઞા શ્રીશ્ ચ પ્રકીર્તિતે
આભ્યાં દેવીસહસ્રાણિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ॥

અનયા દેવદેવો ઽસૌ સત્યા રુદ્રો મહેશ્વરઃ
આતિષ્ઠત્સર્વલોકાનાં હિતાય પરમેશ્વરઃ ॥

રુદ્રઃ પશુપતિશ્ચાસીત્ પુરા દગ્ધં પુરત્રયમ્
દેવાશ્ ચ પશવઃ સર્વે બભૂવુસ્તસ્ય તેજસા ॥

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ આદિસર્ગક્રમં શુભમ્
સ યાતિ બ્રહ્મણો લોકં શ્રાવયેદ્વા દ્વિજોત્તમાન્ ॥