Liṅgapurāṇa, 1-108 · Chapter 1.70

ādisargastvayā sūta sūcito na prakāśitaḥ
sāṃprataṃ vistareṇaiva vaktumarhasi suvrata //

maheśvaro mahādevaḥ prakṛteḥ puruṣasya ca
paratve saṃsthito devaḥ paramātmā munīśvarāḥ //

avyaktaṃ ceśvarāttasmād abhavatkāraṇaṃ param
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ //

gandhavarṇarasair hīnaṃ śabdasparśavivarjitam
ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam //

jagadyoniṃ mahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam
vigrahaḥ sarvabhūtānām īśvarājñāpracoditam //

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāvyayam
aprakāśamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata //

asyātmanā sarvamidaṃ vyāptaṃ tvāsīcchivecchayā
guṇasāmye tadā tasminn avibhāge tamomaye //

sargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai
guṇabhāvādvyajyamāno mahān prādurbabhūva ha //

sūkṣmeṇa mahatā cātha avyaktena samāvṛtam
sattvodrikto mahānagre sattāmātraprakāśakaḥ //

mano mahāṃstu vijñeyam ekaṃ tatkāraṇaṃ smṛtam
samutpannaṃ liṅgamātraṃ kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ hi tat //

dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ
mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā //

mano mahānmatirbrahma pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvid viśveśaśceti sa smṛtaḥ //

manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭā phalaṃ tataḥ
saukṣmyāttena vibhaktaṃ tu yena tanmana ucyate //

tattvānām agrajo yasmān mahāṃś ca parimāṇataḥ
viśeṣebhyo guṇebhyo 'pi mahāniti tataḥ smṛtaḥ //

bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi ca
puruṣo bhogasaṃbandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ //

bṛhattvād bṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ sakalāśrayāt
yasmāddhārayate bhāvān brahma tena nirucyate //

yaḥ pūrayati yasmācca kṛtsnāndevānanugrahaiḥ
nayate tattvabhāvaṃ ca tena pūriti cocyate //

budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvān hitaṃ tathā
yasmādbodhayate caiva buddhistena nirucyate //

khyātiḥ pratyupabhogaś ca yasmātsaṃvartate tataḥ
bhogasya jñānaniṣṭhatvāt tena khyātiriti smṛtaḥ //

khyāyate tadguṇair vāpi jñānādibhir anekaśaḥ
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate //

sākṣātsarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ
yasmājjñānānugaścaiva prajñā tena sa ucyate //

jñānādīni ca rūpāṇi bahukarmaphalāni ca
cinoti yasmādbhogārthaṃ tenāsau citirucyate //

vartamānavyatītāni tathaivānāgatānyapi
smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate //

kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ yasmānmāhātmyamuttamam
tasmād vinder videścaiva saṃvidityabhidhīyate //

vidyate 'pi ca sarvatra tasminsarvaṃ ca vindati
tasmātsaṃviditi prokto mahadbhir munisattamāḥ //

jānāter jñānam ityāhur bhagavān jñānasaṃnidhiḥ
bandhanādiparībhāvād īśvaraḥ procyate budhaiḥ //

paryāyavācakaiḥ śabdais tattvam ādyam anuttamam
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñair devasadbhāvacetakaiḥ //

mahānsṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā
saṃkalpo 'dhyavasāyaś ca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam //

triguṇād rajasodriktād ahaṅkārastato 'bhavat
mahatā ca vṛtaḥ sargo bhūtādir bāhyatastu saḥ //

tasmādeva tamodriktād ahaṅkārādajāyata
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ //

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha
ākāśaṃ suṣiraṃ tasmād utpannaṃ śabdalakṣaṇam //

ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot
vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha //

jyotirutpadyate vāyos tadrūpaguṇam ucyate
sparśamātrastu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot //

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha
sambhavanti tato hyāpas tā vai sarvarasātmikāḥ //

rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātro 'gnir āvṛṇot
āpaścāpi vikurvatyo gandhamātraṃ sasarjire //

saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ
tasmiṃstasmiṃś ca tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā //

aviśeṣavācakatvād aviśeṣās tatas tu te
praśāntaghoramūḍhatvād aviśeṣāstataḥ punaḥ //

bhūtatanmātrasargo 'yaṃ vijñeyastu parasparam
vaikārikādahaṅkārāt sattvodriktāttu sāttvikāt //

vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca //

sādhakānīndriyāṇi syur devā vaikārikā daśa
ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam //

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni tāni vai //

pādau pāyurupasthaś ca hastau vāgdaśamī bhavet
gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vākyaṃ ca karma tat //

ākāśaṃ śabdamātraṃ ca sparśamātraṃ samāviśat
dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat //

rūpaṃ tathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau
triguṇastu tatastvagniḥ saśabdasparśarūpavān //

saśabdasparśarūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśat
tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ //

śabdasparśaṃ ca rūpaṃ ca raso vai gandhamāviśat
saṃgatā gandhamātreṇa āviśanto mahīmimām //

tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śasyate
śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣāstena te smṛtāḥ //

parasparānupraveśād dhārayanti parasparam
bhūmerantastvidaṃ sarvaṃ lokālokācalāvṛtam //

viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ
guṇaṃ pūrvasya sargasya prāpnuvantyuttarottarāḥ //

teṣāṃ yāvacca tad yacca yacca tāvadguṇaṃ smṛtam
upalabhyāpsu vai gandhaṃ kecid brūyur apāṃ guṇam //

pṛthivyāmeva taṃ vidyād apāṃ vāyoś ca saṃśrayāt
ete sapta mahātmāno hy anyonyasya samāśrayāt //

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca
mahādayo viśeṣāntā hy aṇḍamutpādayanti te //

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat
viśeṣebhyo 'ṇḍam abhavan mahat tad udakeśayam //

adbhir daśaguṇābhistu bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam
āpo daśaguṇenaitās tejasā bāhyato vṛtāḥ //

tejo daśaguṇenaiva vāyunā bāhyato vṛtam
vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ //

ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam
bhūtādirmahatā cāpi avyaktenāvṛto mahān //

śarvaścāṇḍakapālastho bhavaścāṃbhasi suvratāḥ
rudro 'gnimadhye bhagavān ugro vāyau punaḥ smṛtaḥ //

bhīmaścāvanimadhyastho hy ahaṅkāre maheśvaraḥ
buddhau ca bhagavānīśaḥ sarvataḥ parameśvaraḥ //

etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam
etā āvṛtya cānyonyam aṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ //

prasargakāle sthitvā tu grasantyetāḥ parasparam
evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam //

ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu
maheśvaraḥ paro 'vyaktād aṇḍam avyaktasaṃbhavam //

aṇḍājjajñe sa eveśaḥ puruṣo 'rkasamaprabhaḥ
tasminkāryasya karaṇaṃ saṃsiddhaṃ svecchayaiva tu //

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate
tasya vāmāṅgajo viṣṇuḥ sarvadevanamaskṛtaḥ //

lakṣmyā devyā hyabhūddeva icchayā parameṣṭhinaḥ
dakṣiṇāṅgabhavo brahmā sarasvatyā jagadguruḥ //

tasminnaṇḍe ime lokā antarviśvamidaṃ jagat
candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā //

lokālokadvayaṃ kiṃcid aṇḍe hyasminsamarpitam
yattu sṛṣṭau prasaṃkhyātaṃ mayā kālāntaraṃ dvijāḥ //

etatkālāntaraṃ jñeyam aharvai pārameśvaram
rātriścaitāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ //

ahastasya tu yā sṛṣṭiḥ rātriś ca pralayaḥ smṛtaḥ
nāhastu vidyate tasya na rātririti dhārayet //

upacārastu kriyate lokānāṃ hitakāmyayā
indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca //

tasmāt sarvāṇi bhūtāni buddhiś ca saha daivataiḥ
ahastiṣṭhanti sarvāṇi parameśasya dhīmataḥ //

aharante pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ
svātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhṛte //

sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau
tamaḥsattvarajopetau samatvena vyavasthitau //

anupṛktāvabhūtāṃ tāv otaprotau parasparam
guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate //

tile yathā bhavettailaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam
tathā tamasi sattve ca rajasyanusṛtaṃ jagat //

upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tathā
arhamukhe pravṛttaś ca paraḥ prakṛtisaṃbhavaḥ //

kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ
pradhānaṃ puruṣaṃ caiva praviśya sa maheśvaraḥ //

maheśvarāttrayo devā jajñire jagadīśvarāt
śāśvatāḥ paramā guhyaḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ //

eta eva trayo devā eta eva trayo guṇāḥ
eta eva trayo lokā eta eva trayo 'gnayaḥ //

parasparāśritā hyete parasparamanuvratāḥ
paraspareṇa vartante dhārayanti parasparam //

anyonyamithunā hyete anyonyamupajīvinaḥ
kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam //

īśvarastu paro devo viṣṇuś ca mahataḥ paraḥ
brahmā ca rajasā yuktaḥ sargādau hi pravartate //

paraḥ sa puruṣo jñeyaḥ prakṛtiḥ sā parā smṛtā //

adhiṣṭhitā sā hi maheśvareṇa pravartate codyamane samantāt
anupravṛttastu mahāṃstadenāṃ cirasthiratvād viṣayaṃ śriyaḥ svayam //

pradhānaguṇavaiṣamyāt sargakālaḥ pravartate
īśvarādhiṣṭhitātpūrvaṃ tasmātsadasadātmakāt //

saṃsiddhaḥ kāryakaraṇe rudraścāgre hyavartata
tejasāpratimo dhīmān avyaktaḥ samprakāśakaḥ //

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate
brahmā ca bhagavāṃstasmāc caturvaktraḥ prajāpatiḥ //

saṃsiddhaḥ kāryakāraṇe tathā vai samavartata
eka eva mahādevas tridhaivaṃ sa vyavasthitaḥ //

apratīpena jñānena aiśvaryeṇa samanvitaḥ
dharmeṇa cāpratīpena vairāgyeṇa ca te 'nvitāḥ //

avyaktājjāyate teṣāṃ manasā yadyadīhitam
vaśīkṛtatvāttraiguṇyaṃ sāpekṣatvātsvabhāvataḥ //

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakaḥ smṛtaḥ
sahasramūrdhā puruṣas tisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ //

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣipatyapi
puruṣatve hyudāsīnas tisro 'vasthāḥ prajāpateḥ //

brahmā kamalagarbhābho rudraḥ kālāgnisannibhaḥ
puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpaṃ tatparamātmanaḥ //

ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ
maheśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca //

nānākṛtikriyārūpa nāmavanti svalīlayā
maheśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca //

tridhā yadvartate loke tasmāttriguṇa ucyate
caturdhā pravibhaktatvāc caturvyūhaḥ prakīrtitaḥ //

yadāpnoti yadādatte yaccātti viṣayānayam
yaccāsya satataṃ bhāvas tasmādātmā nirucyate //

ṛṣiḥ sarvagatatvācca śarīrī so 'sya yatprabhuḥ
svāmitvamasya yatsarvaṃ viṣṇuḥ sarvapraveśanāt //

bhagavān bhagavadbhāvān nirmalatvācchivaḥ smṛtaḥ
paramaḥ samprakṛṣṭatvād avanād omiti smṛtaḥ //

sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokyaṃ sampravartate //

sṛjate grasate caiva rakṣate ca tribhiḥ svayam
āditvād ādidevo 'sāv ajātatvād ajaḥ smṛtaḥ //

pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatir iti smṛtaḥ
deveṣu ca mahāndevo mahādevastataḥ smṛtaḥ //

sarvagatvācca devānām avaśyatvācca īśvaraḥ
bṛhattvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhūta ucyate //

kṣetrajñaḥ kṣetravijñānād ekatvātkevalaḥ smṛtaḥ
yasmātpuryāṃ sa śete ca tasmātpūruṣa ucyate //

anāditvācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti saṃsmṛtaḥ
yājyatvāducyate yajñaḥ kavir vikrāntadarśanāt //

kramaṇaḥ kramaṇīyatvāt pālakaścāpi pālanāt
ādityasaṃjñaḥ kapilo hy agrajo 'gniriti smṛtaḥ //

hiraṇyamasya garbho 'bhūd dhiraṇyasyāpi garbhajaḥ
tasmāddhiraṇyagarbhatvaṃ purāṇe 'sminnirucyate //

svayaṃbhuvo 'pi vṛttasya kālo viśvātmanastu yaḥ
na śakyaḥ parisaṃkhyātum api varṣaśatairapi //

kālasaṃkhyāvivṛttasya parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ
tāvaccheṣo 'sya kālo 'nyas tasyānte pratisṛjyate //

koṭikoṭisahasrāṇi aharbhūtāni yāni vai
samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣāḥ pare tu ye
yastvayaṃ vartate kalpo vārāhastaṃ nibodhata //

prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpo 'yaṃ vartate dvijāḥ
yasminsvāyaṃbhuvādyāstu manavaste caturdaśa //

atītā vartamānāś ca bhaviṣyā ye ca vai punaḥ
tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā //

pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā maheśvaraiḥ
prajābhistapasā caiva teṣāṃ śṛṇuta vistaram //

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi ca
kathitāni bhaviṣyanti kalpaḥ kalpena caiva hi //

atītāni ca kalpāni sodarkāṇi sahānvayaiḥ
anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā //

āpo hyagre samabhavan naṣṭe ca pṛthivītale
śāntatāraikanīre 'smin na prājñāyata kiṃcana //

ekārṇave tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame
tadā bhavati vai brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt //

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇas tvatīndriyaḥ
brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā //

sattvodrekātprabuddhastu śūnyaṃ lokamudaikṣata
imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati //

āpo nārāś ca sūnava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ
āpūrya tābhir ayanaṃ kṛtavānātmano yataḥ //

apsu śete yatastasmāt tato nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
caturyugasahasrasya naiśaṃ kālam upāsyataḥ //

śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt
brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā samācarat //

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle tatastu saḥ
tatas tu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm //

anumānād asaṃmūḍho bhūmeruddharaṇaṃ punaḥ
akarotsa tanūmanyāṃ kalpādiṣu yathāpurā //

tato mahātmā bhagavān divyarūpam acintayat
salilenāplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa tu samantataḥ //

kiṃnu rūpamahaṃ kṛtvā uddhareyaṃ mahīmimām
jalakrīḍānusadṛśaṃ vārāhaṃ rūpamāviśat //

adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam //

adbhiḥ saṃchāditāṃ bhūmiṃ sa tāmāśu prajāpatiḥ
upagamyojjahārainām āpaścāpi samāviśat //

sāmudrā vai samudreṣu nādeyāś ca nadīṣu ca
rasātalatale magnāṃ rasātalapuṭe gatām //

prabhurlokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gām
tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīdharaḥ //

mumoca pūrvavad asau dhārayitvā dharādharaḥ
tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā //

tatsamā hyurudehatvān na mahī yāti saṃplavam
tata utkṣipya tāṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā //

pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre 'mbujekṣaṇaḥ
pṛthivīṃ ca samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn //

prāksarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā
tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhūrivistarāḥ //

śaityādekārṇave tasmin vāyunā tena saṃhatāḥ
niṣiktā yatra yatrāsaṃs tatra tatrācalābhavan //

tadācalatvād acalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ
girayo hi nigīrṇatvāc chayānatvācchiloccayāḥ //

tatasteṣu vikīrṇeṣu koṭiśo hi giriṣvatha
viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ //

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām
bhūrādyāṃś caturo lokān punaḥ so 'tha vyakalpayat //

lokān prakalpayitvātha prajāsargaṃ sasarja ha
brahmā svayaṃbhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ //

sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ kalpādiṣu yathāpurā
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tathā vai buddhipūrvakam //

buddhyāś ca samakāle vai prādurbhūtas tamomayaḥ
tamomoho mahāmohas tāmisraścāndhasaṃjñitaḥ //

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so 'bhimāninaḥ //

saṃvṛtastamasā caiva bījāṅkuravadāvṛtaḥ
bahirantaścāprakāśas tabdho niḥsaṃjña eva ca //

yasmātteṣāṃ vṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ //

mukhyasargaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā brahmā hyasādhakam
aprasannamanāḥ so 'tha tato 'nyaṃ so hyamanyata //

tasyābhidhyāyataścaiva tiryaksrotā hyavartata
tasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotās tataḥ smṛtaḥ //

paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo dvijāḥ
tasyābhidhyāyato 'nyaṃ vai sāttvikaḥ samavartata //

ūrdhvasrotāstṛtīyastu sa vai cordhvaṃ vyavasthitaḥ
yasmātpravartate cordhvam ūrdhvasrotāstataḥ smṛtaḥ //

te sukhaprītibahulā bahirantaś ca saṃvṛtāḥ
prakāśā bahirantaś ca ūrdhvasrotobhavāḥ smṛtāḥ //

te sattvasya ca yogena sṛṣṭāḥ sattvodbhavāḥ smṛtāḥ
ūrdhvasrotāstṛtīyo vai devasargastu sa smṛtaḥ //

prakāśād bahirantaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ
te ūrdhvasrotaso jñeyās tuṣṭātmāno budhaiḥ smṛtāḥ //

ūrdhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu varadaḥ prabhuḥ
prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ so 'bhyamanyata //

sasarja sargamanyaṃ hi sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ
tato 'bhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā //

prādurāsīttadā vyaktād arvāksrotāstu sādhakaḥ
yasmād arvāṅnyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te //

te ca prakāśabahulās tamaḥpṛktā rajo 'dhikāḥ
tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaś ca kāriṇaḥ //

saṃvṛtā bahirantaś ca manuṣyāḥ sādhakāś ca te //

lakṣaṇaistārakādyaiste hy aṣṭadhā tu vyavasthitāḥ //

siddhātmāno manuṣyāste gandharvasahadharmiṇaḥ
ityeṣa taijasaḥ sargo hy arvāksrotaḥprakīrtitaḥ //

pañcamo 'nugrahaḥ sargaś caturdhā tu vyavasthitaḥ
viparyayeṇa śaktyā ca siddhyā tuṣṭyā tathaiva ca //

sthāvareṣu viparyāsas tiryagyoniṣu śaktitaḥ
siddhātmāno manuṣyāstu ṛṣideveṣu kṛtsnaśaḥ //

ityeṣa prākṛtaḥ sargo vaikṛto navamaḥ smṛtaḥ
bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate //

nivṛttaṃ vartamānaṃ ca teṣāṃ jānanti vai punaḥ
bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ saptamaḥ sarga eva ca //

te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ
svādanāś cāpyaśīlāś ca jñeyā bhūtādikāś ca te //

viparyayeṇa bhūtādir aśaktyā ca vyavasthitaḥ
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇaḥ smṛtaḥ //

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ //

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ
mukhyasargaścaturthaś ca mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ //

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaś ca saḥ //

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ //

abuddhipūrvakāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ
buddhipūrvaṃ pravartante ṣaṭ punarbrahmaṇastu te //

vistarānugrahaḥ sargaḥ kīrtyamāno nibodhata
caturdhāvasthitaḥ so 'tha sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ //

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāś ca nava smṛtāḥ
parasparānuraktāś ca kāraṇaiś ca budhaiḥ smṛtāḥ //

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
ṛbhuḥ sanatkumāraś ca dvāvetāvūrdhvaretasau //

pūrvotpannau purā tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau
vyatīte tvaṣṭame kalpe purāṇau lokasākṣiṇau //

tau vārāhe tu bhūrloke tejaḥ saṃkṣipya dhiṣṭhitau
tāvubhau mokṣakarmāṇāv āropyātmānamātmani //

prajāṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitau
yathotpannastathaiveha kumāraḥ sa ihocyate //

tasmāt sanatkumāreti nāmāsyeha prakīrtitam
sanandaṃ sanakaṃ caiva vidvāṃsaṃ ca sanātanam //

vijñānena nivṛttāste vyavartanta mahaujasaḥ
saṃbuddhāścaiva nānātve apravṛttāś ca yoginaḥ //

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṃ gatāḥ punaḥ
tatasteṣu vyatīteṣu tato 'nyān sādhakān sutān //

mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ
ā bhūtasamplavāvasthā yairiyaṃ vidhṛtā mahī //

āpo 'gniṃ pṛthivīṃ vāyum antarikṣaṃ divaṃ tathā
samudrāṃś ca nadīścaiva tathā śailavanaspatīn //

oṣadhīnāṃ tathātmāno vallīnāṃ vṛkṣavīrudhām
latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahān //

ardhamāsāṃś ca māsāṃś ca ayanābdayugāni ca
sthānābhimāninaḥ sarve sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ //

devānṛṣīṃś ca mahato gadatastān nibodhata
marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum //

dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjanmānasān nava
nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ //

teṣāṃ brahmātmakānāṃ vai sarveṣāṃ brahmavādinām
sthānāni kalpayāmāsa pūrvavatpadmasaṃbhavaḥ //

tato 'sṛjacca saṃkalpaṃ dharmaṃ caiva sukhāvaham
so 'sṛjad vyavasāyāttu dharmaṃ devo maheśvaraḥ //

saṃkalpaṃ caiva saṃkalpāt sarvalokapitāmahaḥ
mānasaś ca rucirnāma vijajñe brahmaṇaḥ prabhoḥ //

prāṇādbrahmāsṛjaddakṣaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam
bhṛgustu hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilajanmanaḥ //

śiraso 'ṅgirasaścaiva śrotrādatriṃ tathāsṛjat
pulastyaṃ ca tathodānād vyānācca pulahaṃ punaḥ //

samānajo vasiṣṭhaś ca apānānnirmame kratum
ityete brahmaṇaḥ putrā divyā ekādaśā smṛtāḥ //

dharmādayaḥ prathamajāḥ sarve te brahmaṇaḥ sutāḥ
bhṛgvādayastu te sṛṣṭā navaite brahmavādinaḥ //

gṛhamedhinaḥ purāṇās te dharmas taiḥ sampravartitaḥ
teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ //

kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhir alaṃkṛtāḥ
ṛbhuḥ sanatkumāraś ca dvāvetāvūrdhvaretasau //

pūrvotpannau paraṃ tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau
vyatīte tvaṣṭame kalpe purāṇau lokasākṣiṇau //

virājetāmubhau loke tejaḥ saṃkṣipya dhiṣṭhitau
tāvubhau yogakarmāṇāv āropyātmānam ātmani //

prajāṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitau
yathotpannaḥ sa eveha kumāraḥ sa ihocyate //

tasmātsanatkumāreti nāmāsyeha pratiṣṭhitam
tato 'bhidhyāyatastasya jajñire mānasāḥ prajāḥ //

taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha
kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyastasya dhīmataḥ //

tato devāsurapitṝn mānuṣāṃś ca catuṣṭayam
sisṛkṣur ambhāṃsyetāni svam ātmānam ayūyujat //

tatastu yuñjatastasya tamomātrasamudbhavam
samabhidhyāyataḥ sargaṃ prayatnena prajāpateḥ //

tato 'sya jaghanātpūrvam asurā jajñire sutāḥ
asuḥ prāṇaḥ smṛto viprās tajjanmānas tato 'surāḥ //

yayā sṛṣṭāsurāḥ sarve tāṃ tanuṃ sa vyapohata
sāpaviddhā tanus tena sadyo rātrir ajāyata //

sā tamobahulā yasmāt tato rātrirniyāmikā
āvṛtāstamasā rātrau prajāstasmātsvapantyuta //

sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so vai tanumanyāmagṛhṇata
avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyapūjayat //

tatastāṃ yuñjatas tasya priyam āsīt prajāpateḥ
tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ //

yato 'sya dīvyato jātās tena devāḥ prakīrtitāḥ
dhāturdiviti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate //

yasmāttasya tu dīvyanto jajñire tena devatāḥ
devānsṛṣṭvātha deveśas tanumanyāmapadyata //

utsṛṣṭā sā tanustena sadyo 'haḥ samajāyata
tasmādaho dharmayuktaṃ devatāḥ samupāsate //

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāṃ so 'bhyamanyata
pitṛvanmanyamānasya putrāṃstāndhyāyataḥ prabhoḥ //

pitaro hyupapakṣābhyāṃ rātryahṇor antare 'bhavan
tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ tena teṣu tat //

yayā sṛṣṭāstu pitaras tanuṃ tāṃ sa vyapohata
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata //

yasmādahardevatānāṃ rātriryā sāsurī smṛtā
tayormadhye tu paitrī yā tanuḥ sā tu garīyasī //

tasmāddevā surāḥ sarve ṛṣayo mānavās tathā
upāsante mudāyuktā rātryahṇor madhyamāṃ tanum //

tato hyanyāṃ punarbrahmā tanuṃ vai samagṛhṇata
rajomātrātmikāyāṃ tu manasā so 'sṛjatprabhuḥ //

rajaḥpriyāṃstataḥ so 'tha mānasānasṛjatsutān
manasvinastatastasya mānavā jajñire sutāḥ //

sṛṣṭvā punaḥ prajāścāpi svāṃ tanuṃ tām apohata
sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata //

yasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ
ityetāstanavastena hy apaviddhā mahātmanā //

sadyo rātryahanī caiva saṃdhyā jyotsnā ca jajñire
jyotsnā saṃdhyā ahaścaiva sattvamātrātmakaṃ trayam //

tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmānniśātmikā
tasmāddevā divātanvā tuṣṭyā sṛṣṭā mukhāttu vai //

yasmātteṣāṃ divā janma balinastena vai divā
tanvā yayāsurān rātrau jaghanādasṛjatprabhuḥ //

prāṇebhyo niśijanmāno balino niśi tena te
etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha //

pitṝṇāṃ mānavānāṃ ca atītānāgateṣu vai
manvantareṣu sarveṣu nimittāni bhavanti hi //

jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryaṃbhāṃsi tāni vai
bhānti yasmāt tato 'ṃbhāṃsi śabdo 'yaṃ sumanīṣibhiḥ //

bhātirdīptau nigaditaḥ punaścātha prajāpatiḥ
so 'mbhāṃsyetāni sṛṣṭvā tu devamānuṣadānavān //

pitṝṃścaiva sṛjattanvā ātmanā vividhānpunaḥ
tāmutsṛjya tanuṃ jyotsnāṃ tato 'nyāṃ prāpya sa prabhuḥ //

mūrtiṃ tamorajaḥprāyāṃ punarevābhyapūjayat
andhakāre kṣudhāviṣṭāṃs tato 'nyān so 'sṛjat prabhuḥ //

tena sṛṣṭāḥ kṣudhātmāno aṃbhāṃsyādātum udyatāḥ
ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye //

rākṣasā nāma te yasmāt kṣudhāviṣṭā niśācarāḥ
ye 'bruvan yakṣamo 'mbhāṃsi teṣāṃ hṛṣṭāḥ parasparam //

tena te karmaṇā yakṣā guhyakā gūḍhakarmaṇā
rakṣeti pālane cāpi dhātureṣa vibhāṣyate //

evaṃ ca yakṣatir dhātur bhakṣaṇe sa nirucyate
taṃ dṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśāḥ śīrṇāstu dhīmataḥ //

te śīrṇāścotthitā hyūrdhvaṃ te caivārurudhuḥ prabhum
hīnāstacchiraso vālā yasmāccaivāvasarpiṇaḥ //

vyālātmānaḥ smṛtā vālā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ
patatvātpannagāścaiva sarpāścaivāvasarpaṇāt //

tasya krodhodbhavo yo 'sau agnigarbhaḥ sudāruṇaḥ
sa tu sarpān sahotpannān āviveśa viṣātmakaḥ //

sarpānsṛṣṭvā tataḥ kruddhaḥ krodhātmāno vinirmame
varṇena kapiśenogrās te bhūtāḥ piśitāśanāḥ //

bhūtatvātte smṛtā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśanāt
prasannaṃ gāyatastasya gandharvā jajñire yadā //

dhayatītyeṣa vai dhātuḥ pānatve paripaṭhyate
dhayanto jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ //

aṣṭasvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ
tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayasāsṛjat //

svacchandataḥ svacchandāṃsi vayasā ca vayāṃsi ca
paśūnsṛṣṭvā sa deveśo 'sṛjatpakṣigaṇānapi //

mukhato 'jāḥ sasarjātha vakṣasaś cāvayo 'sṛjat
gāścaivāthodarādbrahmā pārśvābhyāṃ ca vinirmame //

padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān āvayān mṛgān
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva tathānyāścaiva jātayaḥ //

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire
evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā yūyujat so 'dhvare prabhuḥ //

gaurajaḥ pūruṣo meṣo hy aśvo 'śvataragardabhau
etāngrāmyānpaśūnāhur āraṇyānvai nibodhata //

śvāpado dvikhuro hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ //

mahiṣā gavayākṣāś ca plavaṃgāḥ śarabhā vṛkāḥ
siṃhastu saptamasteṣām āraṇyāḥ paśavaḥ smṛtāḥ //

gāyatraṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāmarathaṃtaram
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt //

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chanda stomaṃ pañcadaśaṃ tathā
bṛhatsāma tathokthyaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt //

sāmāni jagatīchanda stomaṃ saptadaśaṃ tathā
vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt //

ekaviṃśamatharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca
anuṣṭubhaṃ savairājam uttarādasṛjanmukhāt //

vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca
tejāṃsi ca sasarjādau kalpasya bhagavānprabhuḥ //

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
brahmaṇastu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ //

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsuranarānpitṝn
tato 'sṛjat sa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

yakṣānpiśācān gandharvāṃs tv athaivāpsarasāṃ gaṇān
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān //

avyayaṃ ca vyayaṃ cāpi yadidaṃ sthāṇujaṅgamam
teṣāṃ vai yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire //

tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme nṛtānṛte //

tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate
mahābhūteṣu sṛṣṭeṣu indriyārtheṣu mūrtiṣu //

viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhāt svayam
kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karma sumānavāḥ //

daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ
pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ //

na caikaṃ na pṛthagbhāvam adhikaṃ na tato viduḥ
etadevaṃ ca naikaṃ ca nāmabhedena nāpyubhe //

karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśanāḥ
nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcanam //

vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāś ca vedeṣu vṛttayaḥ //

śarvaryante prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadātyajaḥ
evaṃvidhāḥ sṛṣṭayastu brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ //

śarvaryante pradṛśyante siddhimāśritya mānasīm
evaṃbhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

yadāsya tāḥ prajāḥ sṛṣṭā na vyavardhanta sattamāḥ
tamomātrāvṛto brahmā tadā śokena duḥkhitaḥ //

tataḥ sa vidadhe buddhim arthaniścayagāminīm
athātmani samadrākṣīt tamomātrāṃ niyāmikām //

rajaḥsattvaṃ parityajya vartamānāṃ svadharmataḥ
tataḥ sa tena duḥkhena duḥkhaṃ cakre jagatpatiḥ //

tamaś ca vyanudatpaścād rajaḥ sattvaṃ tamāvṛṇot
tattamaḥ pratinunnaṃ vai mithunaṃ samajāyata //

adharmastamaso jajñe hiṃsā śokādajāyata
tatastasminsamudbhūte mithune dāruṇātmike //

gatāsur bhagavān āsīt prītiś cainam aśiśriyat
svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohata bhāsvarām //

dvidhā kṛtvā svakaṃ deham ardhena puruṣo 'bhavat
ardhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata //

prakṛtiṃ bhūtadhātrīṃ tāṃ kāmādvai sṛṣṭavānprabhuḥ
sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpyadhiṣṭhitā //

brahmaṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛtya tiṣṭhati
yā tvardhātsṛjato nārī śatarūpā vyajāyata //

sā devī niyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram
bhartāraṃ dīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata //

sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate
tasyaiva saptatiyugaṃ manvantaramihocyate //

lebhe sa puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām
tayā sārdhaṃ sa ramate tasmātsā ratirucyate //

prathamaḥ saṃprayogātmā kalpādau samapadyata
virājam asṛjad brahmā so 'bhavat puruṣo virāṭ //

samrāṭ ca śatarūpā vai vairājaḥ sa manuḥ smṛtaḥ
sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣo manuḥ //

vairājātpuruṣād vīrāc chatarūpā vyajāyata
priyavratottānapādau putrau dvau lokasaṃmatau //

kanye dve ca mahābhāge yābhyāṃ jātā imāḥ prajāḥ
devī nāma tathākūtiḥ prasūtiścaiva te ubhe //

svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ tu dakṣāya pradadau prabhuḥ
prāṇo dakṣa iti jñeyaḥ saṃkalpo manurucyate //

ruceḥ prajāpateḥ so 'tha ākūtiṃ pratyapādayat
ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham //

yajñaś ca dakṣiṇā caiva yamalau saṃbabhūvatuḥ
yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire //

yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuve 'ntare
etasya putrā yajñasya tasmādyāmāś ca te smṛtāḥ //

ajitaścaiva śukraś ca gaṇau dvau brahmaṇā kṛtau
yāmāḥ pūrvaṃ prajātā ye te 'bhavaṃstu divaukasaḥ //

svāyaṃbhuvasutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ
tasyāṃ kanyāścaturviṃśad dakṣas tvajanayat prabhuḥ //

sarvāstāś ca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ
bhogavatyaś ca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ //

sarvāś ca brahmavādinyaḥ sarvā viśvasya mātaraḥ
śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā //

buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśa
patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ //

dārāṇyetāni vai tasya vihitāni svayaṃbhuvā
tābhyaḥ śiṣṭāyavīyasya ekādaśa sulocanāḥ //

satī khyātyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā
saṃnatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā //

tās tathā pratyapadyanta punaranye maharṣayaḥ
rudro bhṛgur marīciś ca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ //

pulastyo 'trir vasiṣṭhaś ca pitaro 'gnistathaiva ca
satīṃ bhavāya prāyacchat khyātiṃ ca bhṛgave tataḥ //

marīcaye ca saṃbhūtiṃ smṛtimaṅgirase dadau
prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca //

kratave saṃnatiṃ nāma anasūyāṃ tathātraye
ūrjāṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāmapyagnaye dadau //

svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyā nibodhata
etāḥ sarvā mahābhāgāḥ prajāsvanusṛtāḥ sthitāḥ //

manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam
śraddhā kāmaṃ vijajñe vai darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ //

dhṛtyāstu niyamaḥ putras tuṣṭyāḥ saṃtoṣa eva ca
puṣṭyā lobhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutas tathā //

kriyāyāmabhavatputro daṇḍaḥ samaya eva ca
buddhyāṃ bodhaḥ sutas tadvat pramādo 'pyupajāyata //

lajjāyāṃ vinayaḥ putro vyavasāyo vasoḥ sutaḥ
kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata //

yaśaḥ kīrtisutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ
kāmasya harṣaḥ putro vai devyāṃ prītyāṃ vyajāyata //

ityeṣa vai sutodarkaḥ sargo dharmasya kīrtitaḥ
jajñe hiṃsā tvadharmādvai nikṛtiṃ cānṛtaṃ sutam //

nikṛtyāṃ tu dvayaṃ jajñe bhayaṃ naraka eva ca
māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ //

bhūyo jajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam
vedanāyāḥ sutaścāpi duḥkhaṃ jajñe ca rauravaḥ //

mṛtyor vyādhijarāśoka krodhāsūyāś ca jajñire
duḥkhottarāḥ sutā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ //

naiṣāṃ bhāryāstu putrāś ca sarve hyete parigrahāḥ
ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ //

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ
so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame hyātmasaṃbhavān //

nādhikānna ca hīnāṃstān mānasānātmanaḥ samān
sahasraṃ hi sahasrāṇāṃ so 'sṛjat kṛttivāsasaḥ //

tulyānevātmanaḥ sarvān rūpatejobalaśrutaiḥ
piṅgalānsaniṣaṅgāṃś ca sakapardānsalohitān //

viśiṣṭān harikeśāṃś ca dṛṣṭighnāṃś ca kapālinaḥ
mahārūpānvirūpāṃś ca viśvarūpān svarūpiṇaḥ //

rathinaścarmiṇaścaiva varmiṇaś ca varūthinaḥ
sahasraśatabāhūṃś ca divyān bhaumāntarikṣagān //

sthūlaśīrṣān aṣṭadaṃṣṭrān dvijihvāṃs tāṃs trilocanān
annādān piśitāśāṃś ca ājyapānsomapānapi //

mīḍhuṣo 'tikapālāṃś ca śitikaṇṭhordhvaretasaḥ
havyādāñchrutadharmāṃś ca dharmiṇo hyatha barhiṇaḥ //

āsīnāndhāvataścaiva pañcabhūtānsahasraśaḥ
adhyāpino 'dhyāyinaś ca japato yuñjatas tathā //

dhūmavanto jvalantaś ca nadīmanto 'tidīptinaḥ
vṛddhānbuddhimataścaiva brahmiṣṭhāñśubhadarśanān //

nīlagrīvān sahasrākṣān sarvāṃścātha kṣamākarān
adṛśyānsarvabhūtānāṃ mahāyogānmahaujasaḥ //

bhramanto 'bhidravantaś ca plavantaś ca sahasraśaḥ
ayātayāmān asṛjad rudrānetān surottamān //

brahmā dṛṣṭvābravīdenaṃ māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ
sraṣṭavyā nātmanastulyāḥ prajā deva namo 'stu te //

anyāḥ sṛja tvaṃ bhadraṃ te prajā vai mṛtyusaṃyutāḥ
nārapsyante hi karmāṇi prajāvagatamṛtyavaḥ //

evamukto 'bravīdenaṃ nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ
prajāḥ srakṣyāmi bhadraṃ te sthito 'haṃ tvaṃ sṛja prajāḥ //

ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ
sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu ātmano niḥsṛtāḥ prajāḥ //

ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ
pṛthivyāmantarikṣe ca dikṣu caiva pariśritāḥ //

śatarudrāḥ samātmāno bhaviṣyantīti yājñikāḥ
yajñabhājo bhaviṣyanti sarvadevagaṇaiḥ saha //

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha bhedataḥ
sārdhaṃ tair ījyamānās te sthāsyantīha ā yugakṣayāt //

evamuktastadā brahmā mahādevena dhīmatā
pratyuvāca namaskṛtya hṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ //

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyāhṛtaṃ vibho
brahmaṇā samanujñāte tathā sarvamabhūtkila //

tataḥ prabhṛti deveśo na cāsūyata vai prajāḥ
ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇur yāvadābhūtasaṃplavam //

yasmāduktaḥ sthito 'smīti tasmātsthāṇuriti smṛtaḥ
eṣa devo mahādevaḥ puruṣo 'rkasamadyutiḥ //

ardhanārīnaravapus tejasā jvalanopamaḥ
svecchayāsau dvidhābhūtaḥ pṛthak strī puruṣaḥ pṛthak //

sa evaikādaśārdhena sthito 'sau parameśvaraḥ
tatra yā sā mahābhāgā śaṅkarasyārdhakāyinī //

prāguktā tu mahādevī strī saiveha satī hyabhūt
hitāya jagatāṃ devī dakṣeṇārādhitā purā //

kāryārthaṃ dakṣiṇaṃ tasyāḥ śuklaṃ vāmaṃ tathāsitam
ātmānaṃ vibhajasveti proktā devena śaṃbhunā //

sā tathoktā dvidhābhūtā śuklā kṛṣṇā ca vai dvijāḥ
tasyā nāmāni vakṣyāmi śṛṇvantu ca samāhitāḥ //

svāhā svadhā mahāvidyā medhā lakṣmīḥ sarasvatī
satī dākṣāyaṇī vidyā icchāśaktiḥ kriyātmikā //

aparṇā caikaparṇā ca tathā caivaikapāṭalā
umā haimavatī caiva kalyāṇī caikamātṛkā //

khyātiḥ prajñā mahābhāgā loke gaurīti viśrutā
gaṇāṃbikā mahādevī nandinī jātavedasī //

ekarūpamathaitasyāḥ pṛthagdehavibhāvanāt
sāvitrī varadā puṇyā pāvanī lokaviśrutā //

ājñā āveśanī kṛṣṇā tāmasī sāttvikī śivā
prakṛtirvikṛtā raudrī durgā bhadrā pramāthinī //

kālarātrirmahāmāyā revatī bhūtanāyikā
dvāparāntavibhāge ca nāmānīmāni suvratāḥ //

gautamī kauśikī cāryā caṇḍī kātyāyanī satī
kumārī yādavī devī varadā kṛṣṇapiṅgalā //

barhidhvajā śūladharā paramā brahmacāriṇī
mahendropendrabhaginī dṛṣadvaty ekaśūladhṛk //

aparājitā bahubhujā pragalbhā siṃhavāhinī
śumbhādidaityahantrī ca mahāmahiṣamardinī //

amoghā vindhyanilayā vikrāntā gaṇanāyikā
devyā nāmavikārāṇi ityetāni yathākramam //

bhadrakālyā mayoktāni samyakphalapradāni ca
ye paṭhanti narāsteṣāṃ vidyate na ca pātakam //

araṇye parvate vāpi pure vāpyathavā gṛhe
rakṣāmetāṃ prayuñjīta jale vātha sthale 'pi vā //

vyāghrakumbhīnacorebhyo bhayasthāne viśeṣataḥ
āpatsvapi ca sarvāsu devyā nāmāni kīrtayet //

āryakagrahabhūtaiś ca pūtanāmātṛbhis tathā
abhyarditānāṃ bālānāṃ rakṣāmetāṃ prayojayet //

mahādevīkale dve tu prajñā śrīś ca prakīrtite
ābhyāṃ devīsahasrāṇi yairvyāptamakhilaṃ jagat //

anayā devadevo 'sau satyā rudro maheśvaraḥ
ātiṣṭhatsarvalokānāṃ hitāya parameśvaraḥ //

rudraḥ paśupatiścāsīt purā dagdhaṃ puratrayam
devāś ca paśavaḥ sarve babhūvustasya tejasā //

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi ādisargakramaṃ śubham
sa yāti brahmaṇo lokaṃ śrāvayedvā dvijottamān //