લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.59

એતચ્છ્રુત્વા તુ મુનયઃ પુનસ્તં સંશયાન્વિતાઃ
પપ્રચ્છુરુત્તરં ભૂયસ્ તદા તે રોમહર્ષણમ્ ॥

યદેતદુક્તં ભવતા સૂતેહ વદતાં વર
એતદ્વિસ્તરતો બ્રૂહિ જ્યોતિષાં ચ વિનિર્ણયમ્ ॥

શ્રુત્વા તુ વચનં તેષાં તદા સૂતઃ સમાહિતઃ
ઉવાચ પરમં વાક્યં તેષાં સંશયનિર્ણયે ॥

અસ્મિન્નર્થે મહાપ્રાજ્ઞૈર્ યદુક્તં શાન્તબુદ્ધિભિઃ
એતદ્વો ઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યચન્દ્રમસોર્ગતિમ્ ॥

યથા દેવગૃહાણીહ સૂર્યચન્દ્રાદયો ગ્રહાઃ
અતઃ પરં તુ ત્રિવિધમ્ અગ્નેર્વક્ષ્યે સમુદ્ભવમ્ ॥

દિવ્યસ્ય ભૌતિકસ્યાગ્નેર્ અથો ઽગ્નેઃ પાર્થિવસ્ય ચ
વ્યુષ્ટાયાં તુ રજન્યાં ચ બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥

અવ્યાકૃતમિદં ત્વાસીન્ નૈશેન તમસા વૃતમ્
ચતુર્ભાગાવશિષ્ટે ઽસ્મિન્ લોકે નષ્ટે વિશેષતઃ ॥

સ્વયંભૂર્ભગવાંસ્તત્ર લોકસર્વાર્થસાધકઃ
ખદ્યોતવત્સ વ્યચરદ્ આવિર્ભાવચિકીર્ષયા ॥

સો ઽગ્નિં સૃષ્ટ્વાથ લોકાદૌ પૃથિવીજલસંશ્રિતઃ
સંહૃત્ય તત્પ્રકાશાર્થં ત્રિધા વ્યભજદીશ્વરઃ ॥

પવનો યસ્તુ લોકે ઽસ્મિન્ પાર્થિવો વહ્નિરુચ્યતે
યશ્ચાસૌ લોકાદૌ સૂર્યે શુચિરગ્નિસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

વૈદ્યુતો ઽબ્જસ્તુ વિજ્ઞેયસ્ તેષાં વક્ષ્યે તુ લક્ષણમ્
વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌરો વારિગર્ભાસ્ત્રયો ઽગ્નયઃ ॥

તસ્માદપઃ પિબન્સૂર્યો ગોભિર્ દીપ્યત્યસૌ વિભુઃ
જલે ચાબ્જઃ સમાવિષ્ટો નાદ્ભિર્ અગ્નિઃ પ્રશામ્યતિ ॥

માનવાનાં ચ કુક્ષિસ્થો નાગ્નિઃ શામ્યતિ પાવકઃ
અર્ચિષ્માન્પવનઃ સો ઽગ્નિર્ નિષ્પ્રભો જાઠરઃ સ્મૃતઃ ॥

યશ્ચાયં મણ્ડલી શુક્લી નિરૂષ્મા સમ્પ્રજાયતે
પ્રભા સૌરી તુ પાદેન હ્ય્ અસ્તં યાતે દિવાકરે ॥

અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદ્દૂરાત્પ્રકાશતે
ઉદ્યન્તં ચ પુનઃ સૂર્યમ્ ઔષ્ણ્યમ્ અગ્નેઃ સમાવિશેત્ ॥

પાદેન પાર્થિવસ્યાગ્નેસ્ તસ્માદગ્નિસ્તપત્યસૌ
પ્રકાશોષ્ણસ્વરૂપે ચ સૌરાગ્નેયે તુ તેજસી ॥

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ આપ્યાયેતે પરસ્પરમ્
ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્ધે તથા હ્યગ્નિશ્ ચ દક્ષિણે ॥

ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યઃ પુનર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ
તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ ॥

અસ્તં યાતિ પુનઃ સૂર્યો ઽહર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ
તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા આપો દૃશ્યન્તિ ભાસ્વરાઃ ॥

એતેન ક્રમયોગેન ભૂમ્યર્ધે દક્ષિણોત્તરે
ઉદયાસ્તમને નિત્યમ્ અહોરાત્રં વિશત્ય્ અપઃ ॥

યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યઃ પિબન્નંભો ગભસ્તિભિઃ
પાર્થિવાગ્નિવિમિશ્રો ઽસૌ દિવ્યઃ શુચિરિતિ સ્મૃતઃ ॥

સહસ્રપાદસૌ વહ્નિર્ વૃત્તકુમ્ભનિભઃ સ્મૃતઃ
આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ ॥

નાદેયીશ્ચૈવ સામુદ્રીઃ કૂપાશ્ચૈવ તથા ઘનાઃ
સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ વાપીકુલ્યાદિકા અપઃ ॥

તસ્ય રશ્મિસહસ્રં તચ્ છીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્રવમ્
તાસાં ચતુઃશતા નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ ॥

ભજનાશ્ચૈવ માલ્યાશ્ ચ કેતનાઃ પતનાસ્ તથા
અમૃતા નામતઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ ॥

હિમોદ્વહાશ્ ચ તા નાડ્યો રશ્મયસ્ ત્રિશતાઃ પુનઃ
રેશા મેઘાશ્ ચ વાત્સ્યાશ્ ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ ॥

ચન્દ્રભા નામતઃ સર્વા પીતાભાશ્ ચ ગભસ્તયઃ
શુક્લાશ્ ચ કકુભાશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વભૃતસ્ તથા ॥

શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ ત્રિશતીર્ઘર્મસર્જનાઃ
સોમો બિભર્તિ તાભિસ્તુ મનુષ્યપિતૃદેવતાઃ ॥

મનુષ્યાનૌષધેનેહ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ
અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ તિસૃભિસ્ તર્પયત્યસૌ ॥

વસન્તે ચૈવ ગ્રીષ્મે ચ શતૈઃ સ તપતે ત્રિભિઃ
વર્ષાસ્વથો શરદિ ચ ચતુર્ભિઃ સંપ્રવર્ષતિ ॥

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમમુત્સૃજતે ત્રિભિઃ
ઇન્દ્રો ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રો ઽથ વરુણો ઽર્યમા ॥

અંશુર્ વિવસ્વાંસ્ત્વષ્ટા ચ પર્જન્યો વિષ્ણુરેવ ચ
વરુણો માઘમાસે તુ સૂર્ય એવ તુ ફાલ્ગુને ॥

ચૈત્રે માસિ ભવેદંશુર્ ધાતા વૈશાખતાપનઃ
જ્યેષ્ઠે માસિ ભવેદિન્દ્ર આષાઢે ચાર્યમા રવિઃ ॥

વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદે ભગઃ સ્મૃતઃ
પર્જન્યો ઽશ્વયુજે માસિ ત્વષ્ટા વૈ કાર્તિકે રવિઃ ॥

માર્ગશીર્ષે ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ
પઞ્ચરશ્મિસહસ્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ ॥

ષડ્ભિઃ સહસ્રૈઃ પૂષા તુ દેવો ઽંશુઃ સપ્તભિસ્ તથા
ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ ॥

વિવસ્વાન્ દશભિર્ યાતિ યાત્યેકાદશભિર્ ભગઃ
સપ્તભિસ્તપતે મિત્રસ્ ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિઃ સ્મૃતઃ ॥

અર્યમા દશભિર્ યાતિ પર્જન્યો નવભિસ્ તથા
ષડ્ભી રશ્મિસહસ્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ મેદિનીમ્ ॥

વસંતે કપિલઃ સૂર્યો ગ્રીષ્મે કાઞ્ચનસપ્રભઃ
શ્વેતો વર્ષાસુ વર્ણેન પાણ્ડુઃ શરદિ ભાસ્કરઃ ॥

હેમન્તે તામ્રવર્ણસ્તુ શિશિરે લોહિતો રવિઃ
ઇતિ વર્ણાઃ સમાખ્યાતા મયા સૂર્યસમુદ્ભવાઃ ॥

ઓષધીષુ બલં ધત્તે સ્વધયા ચ પિતૃષ્વપિ
સૂર્યો ઽમરેષ્વપ્યમૃતં ત્રયં ત્રિષુ નિયચ્છતિ ॥

એવં રશ્મિસહસ્રં તત્ સૌરં લોકાર્થસાધકમ્
ભિદ્યતે લોકમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિઃસ્રવમ્ ॥

ઇત્યેતન્મણ્ડલં શુક્લં ભાસ્વરં સૂર્યસંજ્ઞિતમ્
નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠાયોનિરેવ ચ ॥

ચન્દ્રઋક્ષગ્રહાઃ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યસંભવાઃ
નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો નયનં વામમીશિતુઃ ॥

નયનં ચૈવમ્ ઈશસ્ય દક્ષિણં ભાસ્કરઃ સ્વયમ્
તેષાં જનાનાં લોકે ઽસ્મિન્ નયનં નયતે યતઃ ॥