લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.57

અષ્ટભિશ્ ચ હયૈર્યુક્તઃ સોમપુત્રસ્ય વૈ રથઃ
વારિતેજોમયશ્ચાથ પિશઙ્ગૈશ્ચૈવ શોભનૈઃ ॥

દશભિશ્ચાકૃશૈરશ્વૈર્ નાનાવર્ણૈ રથઃ સ્મૃતઃ
શુક્રસ્ય ક્ષ્મામયૈર્યુક્તો દૈત્યાચાર્યસ્ય ધીમતઃ ॥

અષ્ટાશ્વશ્ચાથ ભૌમસ્ય રથો હૈમઃ સુશોભનઃ
જીવસ્ય હૈમશ્ચાષ્ટાશ્વો મન્દસ્યાયસનિર્મિતઃ ॥

રથ આપોમયૈરશ્વૈર્ દશભિસ્તુ સિતેતરૈઃ
સ્વર્ભાનોર્ભાસ્કરારેશ્ ચ તથા ચાષ્ટહયઃ સ્મૃતઃ ॥

સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધા વૈ ગ્રહાસ્તે વાતરશ્મિભિઃ
એતેન ભ્રામ્યમાણાશ્ ચ યથાયોગં વ્રજન્તિ વૈ ॥

યાવન્ત્યશ્ચૈવ તારાશ્ ચ તાવન્તશ્ચૈવ રશ્મયઃ
સર્વે ધ્રુવનિબદ્ધાશ્ ચ ભ્રમન્તો ભ્રામયન્તિ તમ્ ॥

અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ
યસ્માદ્વહતિ જ્યોતીંષિ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ ॥

નક્ષત્રસૂર્યાશ્ ચ તથા ગ્રહતારાગણૈઃ સહ
ઉન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રભૂતાઃ શ્રિતા દિવિ ॥

ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચૈવ ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્
પ્રયાન્તિ ચેશ્વરં દ્રષ્ટું મેઢીભૂતં ધ્રુવં દિવિ ॥

નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ
ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ ॥

દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ
તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ ॥

ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીછાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્
સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્સ્થાનં તૃતીયં યત્ તમોમયમ્ ॥

ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે
વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાચ્ચ પ્રમાણતઃ ॥

ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ
પાદહીનૌ વક્રસૌરી તથાયામપ્રમાણતઃ ॥

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ
તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ ॥

બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાદપિ
પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્ ॥

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્
શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને ॥

સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ
યોજનદ્વયમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે ॥

ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહા યે દૂરસર્પિણઃ
સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ ॥

તેભ્યો ઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનરન્યે મહાગ્રહાઃ
સૂર્યઃ સોમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ ॥

તાવન્ત્યસ્તારકાઃ કોટ્યો યાવન્ત્યૃક્ષાણિ સર્વશઃ
ધ્રુવાત્ તુ નિયમાચ્ચૈષામ્ ઋક્ષમાર્ગે વ્યવસ્થિતિઃ ॥

સપ્તાશ્વસ્યૈવ સૂર્યસ્ય નીચોચ્ચત્વમનુક્રમાત્
ઉત્તરાયણમાર્ગસ્થો યદા પર્વસુ ચન્દ્રમાઃ ॥

ઉચ્ચત્વાદ્દૃશ્યતે શીઘ્રં નાતિવ્યક્તૈર્ગભસ્તિભિઃ
તદા દક્ષિણમાર્ગસ્થો નીચાં વીથિમુપાશ્રિતઃ ॥

ભૂમિરેખાવૃતઃ સૂર્યઃ પૌર્ણિમાવાસ્યયોસ્ તદા
દદૃશે ચ યથાકાલં શીઘ્રમસ્તમુપૈતિ ચ ॥

તસ્માદુત્તરમાર્ગસ્થો હ્ય્ અમાવાસ્યાં નિશાકરઃ
દદૃશે દક્ષિણે માર્ગે નિયમાદ્દૃશ્યતે ન ચ ॥

જ્યોતિષાં ગતિયોગેન સૂર્યસ્ય તમસા વૃતઃ
સમાનકાલાસ્તમયૌ વિષુવત્સુ સમોદયૌ ॥

ઉત્તરાસુ ચ વીથીષુ વ્યન્તરાસ્તમનોદયૌ
પૌર્ણિમાવાસ્યયોર્ જ્ઞેયૌ જ્યોતિશ્ચક્રાનુવર્તિનૌ ॥

દક્ષિણાયનમાર્ગસ્થો યદા ચરતિ રશ્મિવાન્
ગ્રહાણાં ચૈવ સર્વેષાં સૂર્યો ઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ ॥

વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્ધ્વં ચરતે શશી
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ ॥

નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્ધ્વં બુધાદૂર્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ
વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદ્ ઊર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ ॥

તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્ધ્વં તસ્માત્સપ્તર્ષિમણ્ડલમ્
ઋષીણાં ચૈવ સપ્તાનાં ધ્રુવસ્યોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતિઃ ॥

તં વિષ્ણુલોકં પરમં જ્ઞાત્વા મુચ્યેત કિલ્બિષાત્
દ્વિગુણેષુ સહસ્રેષુ યોજનાનાં શતેષુ ચ ॥

ગ્રહનક્ષત્રતારાસુ ઉપરિષ્ટાદ્યથાક્રમમ્
ગ્રહાશ્ ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ યુતૌ દિવ્યેન તેજસા ॥

નિત્યમૃક્ષેષુ યુજ્યન્તે ગચ્છન્તો ઽહર્નિશં ક્રમાત્
ગ્રહનક્ષત્રસૂર્યાસ્ તે નીચોચ્ચઋજુસંસ્થિતાઃ ॥

સમાગમે ચ ભેદે ચ પશ્યન્તિ યુગપત્પ્રજાઃ
ઋતવઃ ષટ્ સ્મૃતાઃ સર્વે સમાગચ્છન્તિ પઞ્ચધા ॥

પરસ્પરાસ્થિતા હ્યેતે યુજ્યન્તે ચ પરસ્પરમ્
અસંકરેણ વિજ્ઞેયસ્ તેષાં યોગસ્તુ વૈ બુધૈઃ ॥

એવં સંક્ષિપ્ય કથિતં ગ્રહાણાં ગમનં દ્વિજાઃ
ભાસ્કરપ્રમુખાનાં ચ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ॥

ગ્રહાધિપત્યે ભગવાન્ બ્રહ્મણા પદ્મયોનિના
અભિષિક્તઃ સહસ્રાંશૂ રુદ્રેણ તુ યથા ગુહઃ ॥

તસ્માદ્ગ્રહાર્ચના કાર્યા અગ્નૌ ચોદ્યં યથાવિધિ
આદિત્યગ્રહપીડાયાં સદ્ભિઃ કાર્યાર્થસિદ્ધયે ॥