લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.55

સૌરં સંક્ષેપતો વક્ષ્યે રથં શશિન એવ ચ
ગ્રહાણામ્ ઇતરેષાં ચ યથા ગચ્છતિ ચામ્બુપઃ ॥

સૌરસ્તુ બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથસ્ત્વર્થવશેન સઃ
સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતશ્ ચ દ્વિજર્ષભાઃ ॥

ત્રિનાભિના તુ ચક્રેણ પઞ્ચારેણ સમન્વિતઃ
સૌવર્ણઃ સર્વદેવાનામ્ આવાસો ભાસ્કરસ્ય તુ ॥

નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામતઃ સ્મૃતઃ
દ્વિગુણો ઽપિ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ ॥

અસઙ્ગૈસ્તુ હયૈર્યુક્તો યતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતૈઃ
વાજિનસ્તસ્ય વૈ સપ્ત છન્દોભિર્ નિર્મિતાસ્તુ તે ॥

ચક્રપક્ષે નિબદ્ધાસ્તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ
સહાશ્વચક્રો ભ્રમતે સહાક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ ॥

અક્ષઃ સહૈકચક્રેણ ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ
પ્રેરકો જ્યોતિષાં ધીમાન્ ધ્રુવો વૈ વાતરશ્મિભિઃ ॥

યુગાક્ષકોટિસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ
ધ્રુવેણ ભ્રમતે રશ્મિ નિબદ્ધઃ સ યુગાક્ષયોઃ ॥

ભ્રમતો મણ્ડલાનિ સ્યુઃ ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય હિ ॥

ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતે વૈ વિચક્રાશ્વે ચ રજ્જુભિઃ
ભ્રમન્તમનુગચ્છન્તિ ધ્રુવં રશ્મી ચ તાવુભૌ ॥

યુગાક્ષકોટિસ્ત્વેતસ્ય વાતોર્મિસ્યન્દનસ્ય તુ
કીલે સક્તા યથા રજ્જુર્ ભ્રમતે સર્વતોદિશમ્ ॥

ભ્રામ્યતસ્તસ્ય રશ્મી તુ મણ્ડલેષૂત્તરાયણે
વર્ધેતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતા મણ્ડલાનિ તુ ॥

આકૃષ્યેતે યદા તે વૈ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતે તદા
આભ્યન્તરસ્થઃ સૂર્યો ઽથ ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ॥

અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરન્તરં દ્વયોઃ
ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ ॥

તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
ઉદ્વેષ્ટયન્ સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ ॥

દેવાશ્ચૈવ તથા નિત્યં મુનયશ્ ચ દિવાનિશમ્
યજન્તિ સતતં દેવં ભાસ્કરં ભવમીશ્વરમ્ ॥

સરથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ આદિત્યૈર્મુનિભિસ્ તથા
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ॥

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ
આપ્યાયયન્તિ ચાદિત્યં તેજોભિર્ ભાસ્કરં શિવમ્ ॥

ગ્રથિતૈઃ સ્વૈર્વચોભિસ્તુ સ્તુવન્તિ મુનયો રવિમ્
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ નૃત્યગેયૈરુપાસતે ॥

ગ્રામણીયક્ષભૂતાનિ કુર્વતે ઽભીષુસંગ્રહમ્
સર્પા વહન્તિ વૈ સૂર્યં યાતુધાના અનુયાન્તિ ચ ॥

વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિવાર્યોદયાદ્રવિમ્
ઇત્યેતે વૈ વસન્તીહ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે ॥

મધુશ્ ચ માધવશ્ચૈવ શુક્રશ્ ચ શુચિરેવ ચ
નભોનભસ્યૌ વિપ્રેન્દ્રા ઇષશ્ચોર્જસ્તથૈવ ચ ॥

સહઃસહસ્યૌ ચ તથા તપસ્યશ્ ચ તપઃ પુનઃ
એતે દ્વાદશ માસાસ્તુ વર્ષં વૈ માનુષં દ્વિજાઃ ॥

વાસન્તિકસ્ તથા ગ્રૈષ્મઃ શુભો વૈ વાર્ષિકસ્ તથા
શારદશ્ ચ હિમશ્ચૈવ શૈશિર ઋતવઃ સ્મૃતાઃ ॥

ધાતાર્યમાથ મિત્રશ્ ચ વરુણશ્ચેન્દ્ર એવ ચ
વિવસ્વાંશ્ચૈવ પૂષા ચ પર્જન્યો ઽંશુર્ ભગસ્ તથા ॥

ત્વષ્ટા વિષ્ણુઃ પુલસ્ત્યશ્ ચ પુલહશ્ચાત્રિરેવ ચ
વસિષ્ઠશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ ભૃગુર્બુદ્ધિમતાં વરઃ ॥

ભારદ્વાજો ગૌતમશ્ ચ કશ્યપશ્ ચ ક્રતુસ્ તથા
જમદગ્નિઃ કૌશિકશ્ ચ વાસુકિઃ કઙ્કણીકરઃ ॥

તક્ષકશ્ ચ તથા નાગ એલાપત્રસ્ તથા દ્વિજાઃ
શઙ્ખપાલસ્ તથા ચાન્યસ્ ત્વ્ ઐરાવત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ધનઞ્જયો મહાપદ્મસ્ તથા કર્કોટકઃ સ્મૃતઃ
કમ્બલો ઽશ્વતરશ્ચૈવ તુમ્બુરુર્નારદસ્ તથા ॥

હાહા હૂહૂર્મુનિશ્રેષ્ઠા વિશ્વાવસુરનુત્તમઃ
ઉગ્રસેનો ઽથ સુરુચિર્ અન્યશ્ચૈવ પરાવસુઃ ॥

ચિત્રસેનો મહાતેજાશ્ ચોર્ણાયુશ્ચૈવ સુવ્રતાઃ
ધૃતરાષ્ટ્રઃ સૂર્યવર્ચા દેવી સાક્ષાત્ કૃતસ્થલા ॥

શુભાનના શુભશ્રોણિર્ દિવ્યા વૈ પુઞ્જિકસ્થલા
મેનકા સહજન્યા ચ પ્રમ્લોચાથ શુચિસ્મિતા ॥

અનુમ્લોચા ઘૃતાચી ચ વિશ્વાચી ચોર્વશી તથા
પૂર્વચિત્તિરિતિ ખ્યાતા દેવી સાક્ષાત્તિલોત્તમા ॥

રંભા ચામ્ભોજવદના રથકૃદ્ ગ્રામણીઃ શુભઃ
રથૌજા રથચિત્રશ્ ચ સુબાહુર્વૈ રથસ્વનઃ ॥

વરુણશ્ ચ તથૈવાન્યઃ સુષેણઃ સેનજિચ્છુભઃ
તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ ચ ક્ષતજિત્ સત્યજિત્તથા ॥

રક્ષોહેતિઃ પ્રહેતિશ્ ચ પૌરુષેયો વધસ્ તથા
સર્પો વ્યાઘ્રઃ પુનશ્ચાપો વાતો વિદ્યુદ્દિવાકરઃ ॥

બ્રહ્મોપેતશ્ ચ રક્ષેન્દ્રો યજ્ઞોપેતસ્તથૈવ ચ
એતે દેવાદયઃ સર્વે વસન્ત્યર્કે ક્રમેણ તુ ॥

સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ
ધાત્રાદિવિષ્ણુપર્યન્તા દેવા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ॥

આદિત્યં પરમં ભાનું ભાભિરાપ્યાયયન્તિ તે
પુલસ્ત્યાદ્યાઃ કૌશિકાન્તા મુનયો મુનિસત્તમાઃ ॥

દ્વાદશૈવ સ્તવૈર્ભાનું સ્તુવન્તિ ચ યથાક્રમમ્
નાગાશ્ચાશ્વતરાન્તાસ્તુ વાસુકિપ્રમુખાઃ શુભાઃ ॥

દ્વાદશૈવ મહાદેવં વહન્ત્યેવં યથાક્રમમ્
ક્રમેણ સૂર્યવર્ચાન્તાસ્ તુમ્બુરુપ્રમુખામ્બુપમ્ ॥

ગીતૈરેનમુપાસન્તે ગન્ધર્વા દ્વાદશોત્તમાઃ
કૃતસ્થલાદ્યા રંભાન્તા દિવ્યાશ્ચાપ્સરસો રવિમ્ ॥

તાણ્ડવૈઃ સરસૈઃ સર્વાશ્ ચોપાસન્તે યથાક્રમમ્
દિવ્યાઃ સત્યજિદન્તાશ્ ચ ગ્રામણ્યો રથકૃન્મુખાઃ ॥

દ્વાદશાસ્ય ક્રમેણૈવ કુર્વતે ઽભીષુસંગ્રહમ્
પ્રયાન્તિ યજ્ઞોપેતાન્તા રક્ષોહેતિમુખાઃ સહ ॥

સાયુધા દ્વાદશૈવૈતે રાક્ષસાશ્ચ યથાક્રમમ્
ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ ચ પુલહશ્ ચ પ્રજાપતિઃ ॥

ઉરગો વાસુકિશ્ચૈવ કઙ્કણીકશ્ ચ તાવુભૌ
તુમ્બુરુર્ નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ ॥

કૃતસ્થલાપ્સરાશ્ચૈવ તથા વૈ પુઞ્જિકસ્થલા
ગ્રામણી રથકૃચ્ચૈવ રથૌજાશ્ચૈવ તાવુભૌ ॥

રક્ષોહેતિઃ પ્રહેતિશ્ ચ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ
મધુમાધવયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે ॥

વસન્તિ ગ્રીષ્મકૌ માસૌ મિત્રશ્ ચ વરુણશ્ ચ હ
ઋષિરત્રિર્વસિષ્ઠશ્ ચ તક્ષકો નાગ એવ ચ ॥

મેનકા સહજન્યા ચ ગન્ધર્વૌ ચ હાહાહૂહૂઃ
સુબાહુનામા ગ્રામણ્યૌ રથચિત્રશ્ ચ તાવુભૌ ॥

પૌરુષેયો વધશ્ચૈવ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ
એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ ॥

તતઃ સૂર્યે પુનશ્ચાન્યા નિવસન્તીહ દેવતાઃ
ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ ॥

એલાપત્રસ્ તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલશ્ ચ તાવુભૌ
વિશ્વાવસૂગ્રસેનૌ ચ વરુણશ્ ચ રથસ્વનઃ ॥

પ્રમ્લોચા ચૈવ વિખ્યાતા અનુમ્લોચા ચ તે ઉભે
યાતુધાનાસ્ તથા સર્પો વ્યાઘ્રશ્ચૈવ તુ તાવુભૌ ॥

નભોનભસ્યયોરેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે
પર્જન્યશ્ચૈવ પૂષા ચ ભરદ્વાજો ઽથ ગૌતમઃ ॥

ધનઞ્જય ઇરાવાંશ્ ચ સુરુચિઃ સપરાવસુઃ
ઘૃતાચી ચાપ્સરઃશ્રેષ્ઠા વિશ્વાચી ચાતિશોભના ॥

સેનજિચ્ચ સુષેણશ્ ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીશ્ ચ તૌ
આપો વાતશ્ ચ તાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ ॥

વસન્ત્યેતે તુ વૈ સૂર્યે માસ ઊર્જ ઇષે ચ હ
હૈમન્તિકૌ તુ દ્વૌ માસૌ વસન્તિ ચ દિવાકરે ॥

અંશુર્ભગશ્ ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ ચ ક્રતુઃ સહ
ભુજઙ્ગશ્ ચ મહાપદ્મઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્ તથા ॥

ચિત્રસેનશ્ ચ ગન્ધર્વ ઊર્ણાયુશ્ચૈવ તાવુભૌ
ઉર્વશી પૂર્વચિત્તિશ્ ચ તથૈવાપ્સરસાવુભે ॥

તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીશ્ ચ તૌ
વિદ્યુદ્દિવાકરશ્ચોભૌ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ ॥

સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે
તતઃ શૈશિરયોશ્ચાપિ માસયોર્ નિવસન્તિ વૈ ॥

ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્જમદગ્નિર્ વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ
કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રઃ સગન્ધર્વઃ સૂર્યવર્ચાસ્તથૈવ ચ
તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રંભા મનોહરા ॥

રથજિત્સત્યજિચ્ચૈવ ગ્રામણ્યૌ લોકવિશ્રુતૌ
બ્રહ્મોપેતસ્ તથા રક્ષો યજ્ઞોપેતશ્ ચ યઃ સ્મૃતઃ ॥

એતે દેવા વસન્ત્યર્કે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ
સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ ॥

સૂર્યમાપ્યાયયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્
ગ્રથિતૈઃ સ્વૈર્વચોભિસ્તુ સ્તુવન્તિ મુનયો રવિમ્ ॥

ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ નૃત્યગેયૈરુપાસતે
ગ્રામણીયક્ષભૂતાનિ કુર્વતે ઽભીષુસંગ્રહમ્ ॥

સર્પા વહન્તિ વૈ સૂર્યં યાતુધાના અનુયાન્તિ વૈ
વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિવાર્યોદયાદ્રવિમ્ ॥

એતેષામેવ દેવાનાં યથા તેજો યથા તપઃ
યથાયોગં યથામન્ત્રં યથાધર્મં યથાબલમ્ ॥

તથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્ તેષામિદ્ધસ્તુ તેજસા
ઇત્યેતે વૈ વસન્તીહ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે ॥

ઋષયો દેવગન્ધર્વ પન્નગાપ્સરસાં ગણાઃ
ગ્રામણ્યશ્ ચ તથા યક્ષા યાતુધાનાશ્ ચ મુખ્યતઃ ॥

એતે તપન્તિ વર્ષન્તિ ભાન્તિ વાન્તિ સૃજન્તિ ચ
ભૂતાનામશુભં કર્મ વ્યપોહન્તીહ કીર્તિતાઃ ॥

માનવાનાં શુભં હ્યેતે હરન્તિ ચ દુરાત્મનામ્
દુરિતં સુપ્રચારાણાં વ્યપોહન્તિ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥

વિમાને ચ સ્થિતા દિવ્યે કામગે વાતરંહસિ
એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ દિવસાનુગાઃ ॥

વર્ષન્તશ્ ચ તપન્તશ્ ચ હ્લાદયન્તશ્ ચ વૈ દ્વિજાઃ
ગોપાયન્તીહ ભૂતાનિ સર્વાણિ દ્યામનુક્ષયાત્ ॥

સ્થાનાભિમાનિનામ્ એતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ
અતીતાનાગતાનાં વૈ વર્તન્તે સાંપ્રતં ચ યે ॥

એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દશ
ચતુર્દશસુ સર્વેષુ ગણા મન્વન્તરેષ્વિહ ॥

સંક્ષેપાદ્વિસ્તરાચ્ચૈવ યથાવૃત્તં યથાશ્રુતમ્
કથિતં મુનિશાર્દૂલા દેવદેવસ્ય ધીમતઃ ॥

એતે દેવા વસન્ત્યર્કે દ્વૌ દ્વૌ માસૌ ક્રમેણ તુ
સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ ॥

ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં રથેન તુ
હરિતૈરક્ષરૈરશ્વૈઃ સર્પતે ઽસૌ દિવાકરઃ ॥

અહોરાત્રં રથેનાસાવ્ એકચક્રેણ તુ ભ્રમન્
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાઙ્ગાં સપ્તભિઃ સર્પતે દિવિ ॥