લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.54

જ્યોતિર્ગણપ્રચારં વૈ સંક્ષિપ્યાણ્ડે બ્રવીમ્યહમ્
દેવક્ષેત્રાણિ ચાલોક્ય ગ્રહચારપ્રસિદ્ધયે ॥

માનસોપરિ માહેન્દ્રી પ્રાચ્યાં મેરોઃ પુરી સ્થિતા
દક્ષિણે ભાનુપુત્રસ્ય વરુણસ્ય ચ વારુણી ॥

સૌમ્યે સોમસ્ય વિપુલા તાસુ દિગ્દેવતાઃ સ્થિતાઃ
અમરાવતી સંયમની સુખા ચૈવ વિભા ક્રમાત્ ॥

લોકપાલોપરિષ્ટાત્ તુ સર્વતો દક્ષિણાયને
કાષ્ઠાં ગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિર્ યા તાં નિબોધત ॥

દક્ષિણપ્રક્રમે ભાનુઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ ધાવતિ
જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ ॥

પુરાન્તગો યદા ભાનુઃ શક્રસ્ય ભવતિ પ્રભુઃ
સર્વૈઃ સાયમનૈઃ સૌરો હ્ય્ ઉદયો દૃશ્યતે દ્વિજાઃ ॥

સ એવ સુખવત્યાં તુ નિશાન્તસ્થઃ પ્રદૃશ્યતે
અસ્તમેતિ પુનઃ સૂર્યો વિભાયાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ ॥

મયા પ્રોક્તો ઽમરાવત્યાં યથાસૌ વારિતસ્કરઃ
તથા સંયમનીં પ્રાપ્ય સુખાં ચૈવ વિભાં ખગઃ ॥

યદાપરાહ્ણસ્ત્વાગ્નેય્યાં પૂર્વાહ્ણો નૈરૃતે દ્વિજાઃ
તદા ત્વપરરાત્રશ્ ચ વાયુભાગે સુદારુણઃ ॥

ઈશાન્યાં પૂર્વરાત્રસ્તુ ગતિરેષા ચ સર્વતઃ
એવં પુષ્કરમધ્યે તુ યદા સર્પતિ વારિપઃ ॥

ત્રિંશાંશકં તુ મેદિન્યાં મુહૂર્તેનૈવ ગચ્છતિ
યોજનાનાં મુહૂર્તસ્ય ઇમાં સંખ્યાં નિબોધત ॥

પૂર્ણા શતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશત્તુ સા સ્મૃતા
પઞ્ચાશચ્ચ તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ તુ ॥

મૌહૂર્તિકી ગતિર્હ્યેષા ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ
એતેન ગતિયોગેન યદા કાષ્ઠાં તુ દક્ષિણામ્ ॥

પર્યપૃચ્છેત્ પતઙ્ગો ઽપિ સૌમ્યાશાં ચોત્તરે ઽહનિ
મધ્યે તુ પુષ્કરસ્યાથ ભ્રમતે દક્ષિણાયને ॥

માનસોત્તરશૈલે તુ મહાતેજા વિભાવસુઃ
મણ્ડલાનાં શતં પૂર્ણં તદશીત્યધિકં વિભુઃ ॥

બાહ્યં ચાભ્યન્તરં પ્રોક્તમ્ ઉત્તરાયણદક્ષિણે
પ્રત્યહં ચરતે તાનિ સૂર્યો વૈ મણ્ડલાનિ તુ ॥

કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે
દક્ષિણપ્રક્રમે દેવસ્ તથા શીઘ્રં પ્રવર્તતે ॥

તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ
સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્તૈર્દક્ષિણાયને ॥

ત્રયોદશાર્ધમૃક્ષાણામ્ અહ્ના તુ ચરતે રવિઃ
મુહૂર્તૈસ્તાવદૃક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ ॥

કુલાલચક્રમધ્યં તુ યથા મન્દં પ્રસર્પતિ
તથોદગયને સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ ॥

તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિમલ્પાં તુ ગચ્છતિ
સ રથો ધિષ્ઠિતો ભાનોર્ આદિત્યૈર્મુનિભિસ્ તથા ॥

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ
પ્રદીપયન્ સહસ્રાંશુર્ અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો ઽપ્યધઃ ॥

ઊર્ધ્વતશ્ ચ કરં ત્યક્ત્વા સભાં બ્રાહ્મીમનુત્તમામ્
અંભોભિર્ મુનિભિસ્ત્યક્તૈઃ સંધ્યાયાં તુ નિશાચરાન્ ॥

હત્વા હત્વા તુ સમ્પ્રાપ્તાન્ બ્રાહ્મણૈશ્ચરતે રવિઃ
અષ્ટાદશ મુહૂર્તં તુ ઉત્તરાયણપશ્ચિમમ્ ॥

અહર્ભવતિ તચ્ચાપિ ચરતે મન્દવિક્રમઃ
ત્રયોદશાર્ધમ્ ઋક્ષાણિ નક્તં દ્વાદશભી રવિઃ
મુહૂર્તૈસ્ તાવદ્ ઋક્ષાણિ દિવાષ્ટાદશભિશ્ચરન્ ॥

તતો મન્દતરં નાભ્યાં ચક્રં ભ્રમતિ વૈ યથા
મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ધ્રુવો ભ્રમતિ વૈ તથા ॥

ત્રિંશન્મુહૂર્તૈર્ એવાહુર્ અહોરાત્રં પુરાવિદઃ
ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ ॥

કુલાલચક્રનાભિસ્તુ યથા તત્રૈવ વર્તતે
ઔત્તાનપાદો ભ્રમતિ ગ્રહૈઃ સાર્ધં ગ્રહાગ્રણીઃ ॥

ગણો મુનિજ્યોતિષાં તુ મનસા તસ્ય સર્પતિ
અધિષ્ઠિતઃ પુનસ્તેન ભાનુસ્ત્વાદાય તિષ્ઠતિ ॥

કિરણૈઃ સર્વતસ્તોયં દેવો વૈ સસમીરણઃ
ઔત્તાનપાદસ્ય સદા ધ્રુવત્વં વૈ પ્રસાદતઃ ॥

વિષ્ણોરૌત્તાનપાદેન ચાપ્તં તાતસ્ય હેતુના
આપઃ પીતાસ્તુ સૂર્યેણ ક્રમન્તે શશિનઃ ક્રમાત્ ॥

નિશાકરાન્નિસ્રવન્તે જીમૂતાન્પ્રત્યપઃ ક્રમાત્
વૃન્દં જલમુચાં ચૈવ શ્વસનેનાભિતાડિતમ્ ॥

ક્ષ્માયાં સૃષ્ટિં વિસૃજતે ઽભાસયત્તેન ભાસ્કરઃ
તોયસ્ય નાસ્તિ વૈ નાશઃ તદૈવ પરિવર્તતે ॥

હિતાય સર્વજન્તૂનાં ગતિઃ શર્વેણ નિર્મિતા
ભૂર્ભુવઃ સ્વસ્ તથા હ્યાપો હ્ય્ અન્નં ચામૃતમેવ ચ ॥

પ્રાણા વૈ જગતામાપો ભૂતાનિ ભુવનાનિ ચ
બહુનાત્ર કિમુક્તેન ચરાચરમિદં જગત્ ॥

અપાં શિવસ્ય ભગવાન્ આધિપત્યે વ્યવસ્થિતઃ
અપાં ત્વધિપતિર્દેવો ભવ ઇત્યેવ કીર્તિતઃ ॥

ભવાત્મકં જગત્સર્વમ્ ઇતિ કિં ચેહ ચાદ્ભુતમ્
નારાયણત્વં દેવસ્ય હરેશ્ચાદ્ભિઃ કૃતં વિભોઃ
જગતામાલયો વિષ્ણુસ્ ત્વ્ આપસ્તસ્યાલયાનિ તુ ॥

દન્દહ્યમાનેષુ ચરાચરેષુ ગોધૂમભૂતાસ્ ત્વથનિષ્ક્રમન્તિ
યા યા ઊર્ધ્વં મારુતેનેરિતા વૈ તાસ્તાસ્ત્વભ્રાણ્યગ્નિના વાયુના ચ ॥

અતો ધૂમાગ્નિવાતાનાં સંયોગસ્ત્વભ્રમુચ્યતે
વારીણિ વર્ષતીત્યભ્રમ્ અભ્રસ્યેશઃ સહસ્રદૃક્ ॥

યજ્ઞધૂમોદ્ભવં ચાપિ દ્વિજાનાં હિતકૃત્સદા
દાવાગ્નિધૂમસમ્ભૂતમ્ અભ્રં વનહિતં સ્મૃતમ્ ॥

મૃતધૂમોદ્ભવં ત્વભ્રમ્ અશુભાય ભવિષ્યતિ
અભિચારાગ્નિધૂમોત્થં ભૂતનાશાય વૈ દ્વિજાઃ ॥

એવં ધૂમવિશેષેણ જગતાં વૈ હિતાહિતમ્
તસ્માદાચ્છાદયેદ્ધૂમમ્ અભિચારકૃતં નરઃ ॥

અનાછાદ્ય દ્વિજઃ કુર્યાદ્ ધૂમં યશ્ચાભિચારિકમ્
એવમુદ્દિશ્ય લોકસ્ય ક્ષયકૃચ્ચ ભવિષ્યતિ ॥

અપાં નિધાનં જીમૂતાઃ ષણ્માસાનિહ સુવ્રતાઃ
વર્ષયન્ત્યેવ જગતાં હિતાય પવનાજ્ઞયા ॥

સ્તનિતં ચેહ વાયવ્યં વૈદ્યુતં પાવકોદ્ભવમ્
ત્રિધા તેષામિહોત્પત્તિર્ અભ્રાણાં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

ન ભ્રશ્યન્તિ યતો ઽભ્રાણિ મેહનાન્મેઘ ઉચ્યતે
કાષ્ઠાવાહાશ્ ચ વૈરિઞ્ચ્યાઃ પક્ષાશ્ચૈવ પૃથગ્વિધાઃ ॥

આજ્યાનાં કાષ્ઠસંયોગાદ્ અગ્નેર્ધૂમઃ પ્રવર્તિતઃ
દ્વિતીયાનાં ચ સંભૂતિર્ વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસવાયુના ॥

ભૂભૃતાં ત્વથ પક્ષૈસ્તુ મઘવચ્છેદિતૈસ્તતઃ
વાહ્નેયાસ્ત્વથ જીમૂતાસ્ ત્વ્ આવહસ્થાનગાઃ શુભાઃ ॥

વિરિઞ્ચોચ્છ્વાસજાઃ સર્વે પ્રવહસ્કન્ધજાસ્તતઃ
પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્ ॥

મૂકાઃ સશબ્દદુષ્ટાશાસ્ ત્વ્ એતૈઃ કૃત્યં યથાક્રમમ્
ક્ષામવૃષ્ટિપ્રદા દીર્ઘ કાલં શીતસમીરિણઃ ॥

જીવકાશ્ ચ તથા ક્ષીણા વિદ્યુદ્ધ્વનિવિવર્જિતાઃ
તિષ્ઠન્ત્યાક્રોશમાત્રે તુ ધરાપૃષ્ઠાદિતસ્તતઃ ॥

અર્ધક્રોશે તુ સર્વે વૈ જીમૂતા ગિરિવાસિનઃ
મેઘા યોજનમાત્રં તુ સાધ્યત્વાદ્ બહુતોયદાઃ ॥

ધરાપૃષ્ઠાદ્દ્વિજાઃ ક્ષ્માયાં વિદ્યુદ્ગુણસમન્વિતાઃ
તેષાં તેષાં વૃષ્ટિસર્ગં ત્રેધા કથિતમત્ર તુ ॥

પક્ષજાઃ કલ્પજાઃ સર્વે પર્વતાનાં મહત્તમાઃ
કલ્પાન્તે તે ચ વર્ષન્તિ રાત્રૌ નાશાય શારદાઃ ॥

પક્ષજાઃ પુષ્કરાદ્યાશ્ ચ વર્ષન્તિ ચ યદા જલમ્
તદાર્ણવમભૂત્સર્વં તત્ર શેતે નિશીશ્વરઃ ॥

આગ્નેયાનાં શ્વાસજાનાં પક્ષજાનાં દ્વિજર્ષભાઃ
જલદાનાં સદા ધૂમો હ્ય્ આપ્યાયન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

પૌણ્ડ્રાસ્તુ વૃષ્ટયઃ સર્વા વૈદ્યુતાઃ શીતશસ્યદાઃ
પુણ્ડ્રદેશેષુ પતિતા નાગાનાં શીકરા હિમાઃ ॥

ગાઙ્ગા ગઙ્ગામ્બુસમ્ભૂતા પર્જન્યેન પરાવહૈઃ
નગાનાં ચ નદીનાં ચ દિગ્ગજાનાં સમાકુલમ્ ॥

મેઘાનાં ચ પૃથગ્ભૂતં જલં પ્રાયાદગાદગમ્
પરાવહો યઃ શ્વસનશ્ ચાનયત્યમ્બિકાગુરુમ્ ॥

મેનાપતિમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં દ્વિજાઃ પરમ્
અભ્યેતિ ભારતે વર્ષે ત્વ્ અપરાન્તવિવૃદ્ધયે ॥

વૃષ્ટયઃ કથિતા હ્યદ્ય દ્વિધા વસ્તુ વિવૃદ્ધયે
સસ્યદ્વયસ્ય સંક્ષેપાત્ પ્રબ્રવીમિ યથામતિ ॥

સ્રષ્ટા ભાનુર્મહાતેજા વૃષ્ટીનાં વિશ્વદૃગ્ વિભુઃ
સો ઽપિ સાક્ષાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠાશ્ ચેશાનઃ પરમઃ શિવઃ ॥

સ એવ તેજસ્ત્વોજસ્તુ બલં વિપ્રા યશઃ સ્વયમ્
ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનો મૃત્યુર્ આત્મા મન્યુર્ વિદિગ્ દિશઃ ॥

સત્યં ઋતં તથા વાયુર્ અંબરં ખચરશ્ ચ સઃ
લોકપાલો હરિર્બ્રહ્મા રુદ્રઃ સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ ॥

સહસ્રકિરણઃ શ્રીમાન્ અષ્ટહસ્તઃ સુમઙ્ગલઃ
અર્ધનારિવપુઃ સાક્ષાત્ ત્રિનેત્રસ્ ત્રિદશાધિપઃ ॥

અસ્યૈવેહ પ્રસાદાત્તુ વૃષ્ટિર્નાનાભવદ્દ્વિજાઃ
સહસ્રગુણમુત્સ્રષ્ટુમ્ આદત્તે કિરણૈર્જલમ્ ॥

જલસ્ય નાશો વૃદ્ધિર્વા નાસ્ત્યેવાસ્ય વિચારતઃ
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ ॥

ગ્રહાન્ નિઃસૃત્ય સૂર્યાત્ તુ કૃત્સ્ને નક્ષત્રમણ્ડલે
ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કે ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતા ॥