લીલાવતી · શ્લોક 217-237

મુખ-જ-તલ-જ-તદ્-યુતિ-જ-ક્ષેત્ર-ફલ-ઐક્યમ્ હૃતમ્ %ષડ્ભિસ્।
ક્ષેત્ર-ફલમ્ સમમ્ એવમ્ વેધ-હતમ્ ઘન-ફલમ્ સ્પષ્ટમ્॥ [શર્મ: -ગુણમ્ < -હતમ્]
સમ-ખાત-ફલ-%ત્રિ-અંશસ્ સૂચી-ખાતે ફલમ્ @ભવતિ॥

મુખે %દશ-%દ્વાદશ-હસ્ત-તુલ્યમ્ વિસ્તાર-દૈર્ઘ્યમ્ તુ તલે તદ્-%અર્ધમ્। [શર્મ: -તુલ્યે < -તુલ્યમ્, -દૈર્ઘ્યે < -દૈર્ઘ્યમ્]
યસ્યાસ્ સખે %સપ્ત-કરસ્ ચ વેધસ્ કા ખાત-સંખ્યા @વદ તત્ર વાપ્યામ્॥

ખાતે અથ #તિગ્મકર-તુલ્ય-%ચતુર્-ભુજે ચ કિમ્ @સ્યાત્ ફલમ્ %નવ-મિતસ્ કિલ યત્ર વેધસ્। [શર્મ: ખલુ < કિલ]
વૃત્તે તથા એવ %દશ-વિસ્તૃતિ-%પઞ્ચ-વેધે સૂચી-ફલમ્ @વદ તયોસ્ ચ પૃથક્ પૃથક્ મે॥

ઉચ્છ્રયેણ ગુણિતમ્ ચિતેસ્ કિલ ક્ષેત્ર-સંભવ-ફલમ્ ઘનમ્ @ભવેત્। [શર્મ: અપિ < કિલ]
ઇષ્ટકા-ઘન-હૃતે ઘને ચિતેસ્ ઇષ્ટકા-પરિમિતિસ્ ચ @લભ્યતે॥ [શર્મ: તુ < ચ]
ઇષ્ટકા-ઉચ્છ્રય-હૃત્-ઉચ્છ્રિતિસ્ ચિતેસ્ @સ્યુસ્ સ્તરાસ્ ચ દૃષદામ્ ચિતેસ્ અપિ॥

%અષ્ટાદશ-અઙ્ગુલમ્ દૈર્ઘ્યમ્ વિસ્તારસ્ %દ્વાદશ-અઙ્ગુલસ્।
ઉચ્છ્રિતિસ્ %ત્રિ-અઙ્ગુલા યાસામ્ ઇષ્ટકાસ્ તાસ્ ચિતૌ કિલ॥

યદ્-વિસ્તૃતિસ્ %પઞ્ચ-કરા %અષ્ટ-હસ્તમ્ દૈર્ઘ્યમ્ ચ યસ્યામ્ %ત્રિ-કર-ઉચ્છ્રિતિસ્ ચ। [શર્મ: યસ્યાસ્ < યસ્યામ્]
તસ્યામ્ ચિતૌ કિમ્ ફલમ્ ઇષ્ટકાનામ્ સંખ્યા ચ કા @બ્રૂહિ કતિ સ્તરાસ્ ચ॥ [શર્મ: કિમ્ < કા]
ન્યાસસ્। [fઇગ્.38] ઇષ્ટકા-ચિતિસ્। ઇષ્ટકાયાસ્ ઘન-હસ્ત-માનમ્ 3_64। ચિતેસ્ ક્ષેત્ર-ફલમ્ 40। ઉચ્છ્રયેણ ગુણિતમ્ ચિતેસ્ ઘન-ફલમ્ 120। લબ્ધા ઇષ્ટકા-સંખ્યા 2560। સ્તર-સંખ્યા 24। એવમ્ પાષાણ-ચિતૌ અપિ॥ ઇતિ ચિતિ-વ્યવહારસ્॥

પિણ્ડ-યોગ-#દલમ્ અગ્ર-મૂલયોસ્ દૈર્ઘ્ય-સંગુણિતમ્ અઙ્ગુલ-આત્મકમ્।
દારુ-દારણ-પથૈસ્ સમાહતમ્ %ષષ્-#સ્વર-#ઇષુ-વિહૃતમ્ કર-આત્મકમ્॥ [આપટે: ષષ્-સ્તરેષુ વિહૃતમ્]

મૂલે #નખ-અઙ્ગુલ-મિતસ્ અથ #નૃપ-અઙ્ગુલસ્ અગ્રે પિણ્ડસ્ %શત-અઙ્ગુલ-મિતમ્ કિલ યસ્ય દૈર્ઘ્યમ્।
તદ્-દારુ-દારણ-પથેષુ %ચતુર્ષુ કિમ્ @સ્યાત્ હસ્ત-આત્મકમ્ @વદ સખે ગણિતમ્ દ્રુતમ્ મે॥

@છિદ્યતે તુ યદિ તિર્યક્ ઉક્ત-વત્ પિણ્ડ-વિસ્તૃતિ-હતેસ્ ફલમ્ તદા। [શર્મ:-હૃતેસ્ < -હતેસ્]
ઇષ્ટકા-ચિતિ-દૃષદ્-ચિતિ-ખાત-ક્રાકચ-વ્યવહૃતૌ ખલુ મૂલ્યમ્।
કર્મ-કાર-જન-સંપ્રતિપત્ત્યા તદ્-મૃદુત્વ-કઠિનત્વ-વશેન॥

યદ્-વિસ્તૃતિસ્ #દન્ત-મિતા અઙ્ગુલાનિ પિણ્ડસ્ તથા %ષોડશ યત્ર કાષ્ઠે।
છેદેષુ તિર્યક્ %નવસુ @પ્રચક્ષ્વ કિમ્ @સ્યાત્ ફલમ્ તત્ર કર-આત્મકમ્ મે॥
ન્યાસસ્। [fઇગ્.40] વિસ્તારસ્ 32। પિણ્ડસ્ 16। પિણ્ડ-વિસ્તૃતિ-હતિસ્ 512। દારુ-દારણ-માર્ગ-9-ઘ્ની 4608। %ષષ્-#સ્વર-#ઇષુ-576-વિહૃતા જાતમ્ ફલમ્ હસ્તાસ્ 8॥ ઇતિ ક્રકચ-વ્યવહારસ્॥

અનણુષુ %દશમ-અંશસ્ અણુષુ અથ %એકાદશ-અંશસ્ પરિધિ-%નવમ-ભાગસ્ શૂકિ-ધાન્યેષુ વેધસ્। [શર્મ: શૂક- < શૂકિ-]
@ભવતિ પરિધિ-%ષષ્ઠે વર્ગિતે વેધ-નિઘ્ને ઘન-ગણિત-કરાસ્ @સ્યુસ્ માગધાસ્ તાસ્ ચ ખાર્યસ્॥

સમ-ભુવિ કિલ રાશિસ્ યસ્ સ્થિતસ્ સ્થૂલ-ધાન્ય-પરિધિ-પરિમિતિસ્ @સ્યાત્ હસ્ત-%ષષ્ટિસ્ યદીયા। [શર્મ:-ધાન્યસ્ < -ધાન્ય-, વૈ < સ્યાત્]
@પ્રવદ ગણક ખાર્યસ્ કિમ્-મિતાસ્ @સન્તિ તસ્મિન્ અથ પૃથક્ અણુ-ધાન્યૈસ્ શૂક-ધાન્યૈસ્ ચ શીઘ્રમ્॥ [શર્મ: અણુ-ધાન્યે શૂકિ-ધાન્યે ચ]

%દ્વિ-#વેદ-સ-%ત્રિ-ભાગ-%એક-નિઘ્નાત્ તુ પરિધેસ્ ફલમ્।
ભિત્તિ-અન્તર્-બાહ્ય-કોણ-સ્થ-રાશેસ્ સ્વ-ગુણ-ભાજિતમ્॥ [શર્મ: -અન્તર્-કોણ-બાહ્ય-સ્થ-]

પરિધિસ્ ભિત્તિ-લગ્નસ્ય રાશેસ્ %ત્રિંશત્-કરસ્ કિલ।
અન્તર્-કોણ-સ્થિતસ્ય અપિ #તિથિ-તુલ્ય-કરસ્ સખે॥

બહિર્-કોણ-સ્થિતસ્ય અપિ %પઞ્ચ-ઘ્ન-%નવ-સંમિતસ્।
તેષામ્ @આચક્ષ્વ મે ક્ષિપ્રમ્ ઘન-હસ્તાન્ પૃથક્ પૃથક્॥

છાયયોસ્ કર્ણયોસ્ અન્તરે યે તયોસ્ વર્ગ-વિશ્લેષ-ભક્તાસ્ #રસ-#અદ્રિ-#ઇષવસ્।
સ-%એક-લબ્ધેસ્ પદ-ઘ્નમ્ તુ કર્ણ-અન્તરમ્ ભા-અન્તરેણ ઊન-યુક્તમ્ #દલે @સ્તસ્ પ્રભે॥ [શર્મ: સ્તમ્ભ-ભે < સ્તસ્ પ્રભે]

#નન્દ-#ચન્દ્રૈસ્ મિતમ્ છાયયોસ્ અન્તરમ્ કર્ણયોસ્ અન્તરમ્ #વિશ્વ-તુલ્યમ્ યયોસ્।
તે પ્રભે @વક્તિ યસ્ યુક્તિમાન્ @વેત્તિ અસૌ વ્યક્તમ્ અવ્યક્ત-યુક્તમ્ હિ @મન્યે અખિલમ્॥ [શર્મ: યુક્તિ-માર્ગેણ મે < યુક્તિમાન્ વેત્તિ અસૌ, અવ્યક્તમ્ ઉક્તમ્ < અવ્યક્ત-યુક્તમ્]

શઙ્કુસ્ પ્રદીપ-તલ-શઙ્કુ-તલ-અન્તર-ઘ્નસ્ છાયા @ભવેત્ વિ-નર-દીપ-શિખ-ઔચ્ચ્ય-ભક્તસ્॥ [શર્મ: -ઔચ્ચ-]

શઙ્કુ-પ્રદીપ-અન્તર-ભૂસ્ %ત્રિ-હસ્તા દીપ-ઉચ્છ્રિતિસ્ સ-%અર્ધ-કર-%ત્રયા ચેદ્।
શઙ્કોસ્ તદા #અર્ક-અઙ્ગુલ-સંમિતસ્ય તસ્ય પ્રભા @સ્યાત્ કિયતી @વદ આશુ॥

પ્રદીપ-શઙ્કુ-અન્તર-ભૂસ્ %ત્રિ-હસ્તા છાયા-અઙ્ગુલૈસ્ %ષોડશભિસ્ સમા ચેદ્।
દીપ-ઉચ્છ્રિતિસ્ @સ્યાત્ કિયતી @વદ આશુ પ્રદીપ-શઙ્કુ-અન્તરમ્ @ઉચ્યતામ્ મે॥ [શર્મ: તથા આભ્યામ્ < વદ આશુ]