Lalitavistara · અધ્યાય 26

ઇતિ ॥
॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે ઽધ્યેષણાપરિવર્તો નામ પઞ્ચવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 26
ધર્મચક્રપ્રવર્તનપરિવર્તઃ ષડ્વિંશઃ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતઃ કૃતકૃત્યઃ કૃતકરણીયઃ સર્વબન્ધનસમુચ્છિન્નઃ સર્વક્લેશોદ્ધૃતો નિર્વાન્તમલક્લેશો નિહતમારપ્રત્યર્થિકઃ સર્વબુદ્ધધર્મનયાનુપ્રવિષ્ટઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી દશબલસમન્વાગતશ્ચતુર્વૈશારદ્યપ્રાપ્તો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મપ્રતિપૂર્ણઃ પઞ્ચચક્ષુઃસમન્વાગતો ઽનાવરણેન બુદ્ધચક્ષુષા સર્વાવન્તં લોકમવલોક્યૈવં ચિન્તયતિ સ્મ - કસ્મા અયમહં સર્વપ્રથમં ધર્મં દેશયેયમ્? કતમઃ સત્ત્વઃ શુદ્ધઃ સ્વાકારઃ સુવિનેયઃ સુવિજ્ઞાપકઃ સુવિશોધકો મન્દરાગદોષમોહો ઽપરોક્ષવિજ્ઞાનો યો ઽશ્રુતવાન્ ધર્મસ્ય પરિહીયતે? તસ્માયહં સર્વપ્રથમં ધર્મં દેશયેયમ્, યશ્ચ મે ધર્મં દેશિતમાજાનીયાન્ન ચ માં સ વિહેઠયેત્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભૂત્ - રુદ્રકઃ ખલુ રામપુત્રઃ શુદ્ધઃ સ્વાકારઃ સુવિજ્ઞાપકઃ સુવિશોધકો મન્દરાગમોહો ઽપરોક્ષવિજ્ઞાનઃ । સો ઽશ્રવણાદ્ધર્મસ્ય પરિહીયતે । શ્રાવકેભ્યો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસહવ્રતાયૈ ધર્મં દેશયતિ । કુત્રાસાવેતર્હિ પ્રતિવસતીત્યાજ્ઞાસીત્ । અદ્ય સપ્તાહકાલગત ઇતિ । દેવતા અપિ તથાગતસ્ય ચરણયોર્નિપત્યૈવમાહુઃ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત, અદ્ય સપ્તાહકાલગતો રુદ્રકો રામપુત્રઃ । તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - મહાહાનિર્વર્તતે રુદ્રકસ્ય રામપુત્રસ્ય, ય ઇમમેવ સુપ્રણીતં ધર્મમશ્રુત્વા કાલગતઃ । સચેદસાવિમં ધર્મમશ્રોષ્યદાજ્ઞાસ્યત્ । તસ્મૈ ચાહં પ્રથમં ધર્મ દેશયિષ્યમ્, ન ચ માં સ વ્યહેઠયિષ્યત્ ॥
પુનરપિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભૂત્ - કો ઽન્યઃ સત્ત્વઃ શુદ્ધઃ સુવિનેયઃ પૂર્વવદ્યાવન્ન ચ ધર્મદેશનાં વિહેઠયેદિતિ । તતો ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભવત્ - અયં ખલ્વપ્યારાડઃ કાલાપઃ શુદ્ધો યાવન્ન ચ મે ધર્મદેશનાં વિહેઠયેદિતિ । સમન્વાહરતિ સ્મ ભિક્ષવસ્તથાગતઃ કુત્રાસાવેતર્હીતિ । સમન્વાહરંશ્ચાજ્ઞાસીદદ્ય ત્રીણ્યહાનિ કાલગતસ્યેતિ । શુદ્ધાવાસકાયિકા અપિ ચ દેવતા એનમર્થં તથાગતસ્યારોચયન્તિ સ્મ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । અદ્ય ત્ર્યહં કાલગતસ્યારાડસ્ય કાલાપસ્ય । તતસ્તથાગતસ્યૈતદભવત્ - મહાહાનિર્વર્તતે અરાડસ્ય કાલાપસ્ય, ય ઇમમેવં સુપ્રણીતં ધર્મમશ્રુત્વા કાલગત ઇતિ ॥
પુનરપિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભૂત્ - કઃ ખલ્વન્યઃ સત્ત્વઃ શુદ્ધઃ સ્વાકારો યાવન્ન ચ મે ધર્મદેશનાં વિહેઠયેદિતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભવત્ - તે ખલુ પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાઃ શુદ્ધાઃ સ્વાકારાઃ સુવિજ્ઞાપકાઃ સુવિશોધકા મન્દરાગદોષમોહા અપરોક્ષવિજ્ઞાનાઃ । તે ઽશ્રવણાદ્ધર્મસ્ય પરિહીયન્તે । તૈશ્ચાહં દુષ્કરચર્યાં ચરન્નુપસ્થિતો ઽભૂવમ્ । તે મયા ધર્મં દેશિતમાજ્ઞાસ્યન્તિ, ન ચ મે હ વિહેઠયિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભવત્ - યન્ન્વહં પઞ્ચકેભ્યો ભદ્રવર્ગીયેભ્યઃ પ્રથમં ધર્મં દેશયેયમ્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય પુનરેતદભવત્ - કસ્મિન્નેતર્હિ પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાઃ પ્રતિવસન્તિ? અથ તથાગતઃ સર્વાવન્તં લોકં બુદ્ધચક્ષુષા વ્યવલોકયન્ પશ્યતિ સ્મ । અદ્રાક્ષીત્પઞ્ચકાન્ ભદ્રવર્ગીયાન્ વારાણસ્યાં વિહરત ઋષિપતને મૃગદાવે । દૃષ્ટ્વા ચ તથાગતસ્યૈતદભવત્ - યન્ન્વહં પઞ્ચકેભ્યો ભદ્રવર્ગીયેભ્યઃ સર્વપ્રથમં ધર્મં દેશયેયમ્ । તે હિ મમ સર્વપ્રથમં ધર્મં દેશિતમાજ્ઞાસ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ચરિતાવિનો હિ તે ભિક્ષવઃ સુપરિપણ્ડિતશુક્લધર્માણો મોક્ષમાર્ગાભિમુખા નિબન્ધાપનીતાઃ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગત એવમનુવિચિન્ત્ય બોધિમણ્ડાદુત્થાય ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સંપ્રકમ્પ્યાનુપૂર્વેણ મગધેષુ ચર્યાં ચરન્ કાશિષુ જનપદેષુ ચારિકાં પ્રક્રામત્ । અથ ગયાયાં બોધિમણ્ડસ્ય ચાન્તરાદન્યતમ આજીવકો ઽદ્રાક્ષીત્તથાગતં દૂરત એવાગચ્છન્તમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્યેન તથાગતસ્તેનોપજગામ । ઉપેત્યૈકાન્તે ઽસ્થાત્ । એકાન્તે સ્થિતશ્ચ ભિક્ષવ આજીવકસ્તથાગતેન સાર્ધં વિવિધાં સંમોદનીં કથાં કૃત્વા એવમાહ - વિપ્રસન્નાનિ તે આયુષ્મન્ ગૌતમ ઇન્દ્રિયાણિ । પરિશુદ્ધઃ પર્યવદાતઃ પીતનિર્ભાસશ્ચ તે છવિવર્ણઃ તદ્યથાપિ નામ શારદં કાલં પાણ્ડુરવર્ણં પ્રભાસ્વરં પીતનિર્ભાસં ભવતિ, એવમેવ ભવતો ગૌતમસ્ય પરિશુદ્ધાનીન્દ્રિયાણિ પરિશુદ્ધં મુખમણ્ડલં પર્યવદાતમ્ । તદ્યથાપિ નામ તાલફલસ્ય પક્વસ્ય સમનન્તરવૃન્તચ્યુતસ્ય બન્ધનાશ્રયઃ પીતનિર્ભાસો ભવતિ પરિશુદ્ધઃ પર્યવદાતઃ, એવમેવ ભવતો ગૌતમસ્ય પરિશુદ્ધાનીન્દ્રિયાણિ પરિશુદ્ધં મુખમણ્ડલં પર્યવદાતમ્ । તદ્યથાપિ નામ જામ્બૂનદવર્ણનિષ્કઃ ઉલ્કામુખપ્રકૃષ્ટો દક્ષિણકર્મારપુત્રેણ સુપરિકર્મકૃતઃ પાણ્ડુકમ્બલોપનિક્ષિપ્તો વર્ણવાન્ ભવતિ પરિશુદ્ધઃ પર્યવદાતઃ પીતનિર્ભાસો ઽતીવ પ્રભાસ્વરઃ, એવમેવ ભવતો ગૌતમસ્ય વિપ્રસન્નાનીન્દ્રિયાણિ, પરિશુદ્ધસ્ત્વગ્વર્ણઃ, પર્યવદાતં મુખમણ્ડલમ્ । કસ્મિન્નાયુષ્મન્ ગૌતમ બ્રહ્મચર્યમુષ્યતે? એવમુક્તે ભિક્ષવસ્તથાગતસ્તમાજીવકં ગાથયા પ્રત્યભાષત -
આચાર્યો ન હિ મે કશ્ચિત્સદૃશો મે ન વિદ્યતે ।
એકો ઽહમસ્મિ સંબુદ્ધઃ શીતીભૂતો નિરાશ્રવઃ

સો ઽવોચત્ - અર્હં ખલુ ગૌતમમાત્માનં પ્રાતિજાનીષે । તથાગતો ઽવોચત્ -
અહમેવારહં લોકે શાસ્તા હ્યહમનુત્તરઃ ।
સદેવાસુરગન્ધર્વે નાસ્તિ મે પ્રતિપુદ્ગલઃ

સો ઽવોચત્ - જિનં ખલુ ગૌતમ માત્માનં પ્રતિજાનીષે । તથાગતો ઽવોચત્ -
જિના હિ માદૃશા જ્ઞેયા યે પ્રાપ્તા આશ્રવક્ષયમ્ ।
જિતા મે પાપકા ધર્માસ્તેનોપગ જિનો હ્યહમ્

સો ઽવોચત્ - ક્વ તર્હ્યાયુષ્મન્ ગૌતમ ગમિષ્યસિ? તથાગતો ઽવોચત્ -
વારાણસીં ગમિષ્યામિ ગત્વા વૈ કાશિનાં પુરીમ્ ।
અન્ધભૂતસ્ય લોકસ્ય કર્તાસ્મ્યસદૃશાં પ્રભામ્

વારાણસીં ગમિષ્યમિ ગત્વા વૈ કાશિનાં પુરીમ્ ।
શબ્દહીનસ્ય લોકસ્ય તાડયિષ્યે ઽમૃતદુન્દુભિમ્

વારાણસીં ગમિષ્યામિ ગત્વા વૈ કાશિનાં પુરીમ્ ।
ધર્મચક્રં પ્રવર્તિષ્યે લોકેષ્વપ્રતિવર્તિતમ્

તદ્ભવિષ્યસિ ગૌતમ ઇત્યુક્ત્વા સ આજીવકો દક્ષિણામુખઃ પ્રાક્રામત્ । તથાગતો ઽપ્યુત્તરામુખઃ પ્રાક્રામત્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તથાગતો ગયાયાં સુદર્શનેન નાગરાજેન નિમન્ત્રિતો ઽભુત્ વાસેન ભક્તેન ચ । તતસ્તથાગતો રોહિતવસ્તુમગમત્, તસ્માદુરુબિલ્વાકલ્પં તસ્માદણાલમગમત્, તતઃ સારથિપુરમ્ । એષુ ચ સર્વેષુ ભિક્ષવસ્તથાગતો ગૃહપતિભિર્ભક્તેન વાસેન ચોપનિમન્ત્ર્યમાણો ઽનુપૂર્વેણ ગઙ્ગાયા નદ્યાસ્તીરમુપાગમત્ ॥
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન ગઙ્ગા મહાનદી સુપરિપૂર્ણા સમતીર્થકા વહતિ સ્મ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તથાગતો નાવિકસમીપમુપાગમત્પારસંતરણાય । સ પ્રાહ - પ્રયચ્છ ગૌતમ તરપણ્યમ્ । ન મે ઽસ્તિ માર્ષ તરપણ્યમિત્યુક્ત્વા તથાગતો વિહાયસા પથા તીરાત્પરં તીરમગમત્ । તતઃ સ નાવિકસ્તં દૃષ્ટ્વાતીવ વિપ્રતિસાર્યભૂત્ - એવંવિધો દક્ષિણીયો મયા ન તારિત ઇતિ । હા કષ્ટમિતિ કૃત્વા મૂર્છિતઃ પૃથિવ્યાં પતિતઃ । તત એનાં પ્રકૃતિં નાવિકો રાજ્ઞે બિમ્બિસારાય આરોચયામાસ - શ્રમણઃ સ્વામિ ગૌતમસ્તરપણ્યં યાચમાનો નાસ્તિ તરપણ્યમિત્યુક્ત્વા વિહાયસા અતસ્તીરાત્પરં તીરં ગત ઇતિ । તચ્છ્રુત્વા તદગ્રેણ રાજ્ઞા બિમ્બિસારેણ સર્વપ્રવ્રજિતાનાં તરપણ્યમુત્સૃષ્ટમભવત્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તથાગતો ઽનુપૂર્વેણ જનપદચર્યાં ચરન્ યેન વારાણસી મહાનગરી તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય કાલ્યમેવ નિવાસ્ય પાત્રચીવરમાદાય વારાણસીં મહાનગરીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્ । તસ્યાં પિણ્ડાય ચરિત્વા કૃતભક્તકૃત્યઃ પશ્ચાદ્ભક્તપિણ્ડપાત્રપ્રતિક્રાન્તઃ યેન ઋષિપતનો મૃગદાવો યેન ચ પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાસ્તેનોપસંક્રામતિ સ્મ । અદ્રાક્ષુઃ ખલુ પુનઃ પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાસ્તથાગતં દૂરત એવાગચ્છન્તમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ ક્રિયાબન્ધમકાર્ષુઃ - એષ સ આયુષ્મન્તઃ શ્રમણો ગૌતમ આગચ્છતિ સ્મ શૈથિલિકો બાહુલિકઃ પ્રધાનવિભ્રષ્ટઃ । અનેન ખલ્વપિ તયાપિ તાવત્પૂર્વિકયા દુષ્કરચર્યયા ન શકિતં કિંચિદુત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ । કિં પુનરેતર્હિ ઔદારિકમાહારમાહરન્ સુખલ્લિકાયોગમનુયુક્તો વિહરન્ । અભવ્યઃ ખલ્વેષ શૈથિલિકો બાહુલિકઃ । નાસ્ય કેનચિત્પ્રત્યુદ્ગન્તવ્યં ન પ્રત્યુત્થાતવ્યમ્ । ન પાત્રચીવરં પ્રતિગ્રહીતવ્યં નાશનં દાતવ્યં ન પાનીયં પરિભોગ્યં ન પાદપ્રતિષ્ઠાનં સ્થાપયિત્વાતિરિક્તાન્યાસનાનિ । વક્તવ્યં ચ - ( વૈદ્ય 298 ) સંવિદ્યન્ત ઇમાન્યાયુષ્મન્ ગૌતમ અતિરિક્તાન્યાસનાનિ । સચેદાકાઙ્ક્ષસિ નિષીદેતિ । આયુષ્માંસ્ત્વાજ્ઞાનકૌણ્ડિન્યશ્ચિત્તેનાધિવાસયતિ સ્મ । વાચા ચ ન પ્રતિક્ષિપતિ સ્મ । યથા યથા ચ ભિક્ષવસ્તથાગતો યેન પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાસ્તેનોપસંક્રામતિ સ્મ, તથા તથા તે સ્વકસ્વકેષ્વાસનેષુ ન રમન્તે સ્મ, ઉત્થાતુકામા અભૂવન્ । તદ્યથાપિ નામ પક્ષી શકુનિઃ પઞ્જરગતઃ સ્યાત્, તસ્ય ચ પઞ્જરગતસ્યાધો ઽગ્નિર્દગ્ધો ભવેત્ । સો ઽગ્નિસંતપ્તસ્ત્વરિતમૂર્ધ્વમુત્પતિતુકામો ભવેત્ પ્રત્રેતુકામશ્ચ, એવમેવ યથા યથા તથાગતઃ પઞ્ચકાનાં ભદ્રવર્ગીયાણાં સકાશમુપસંક્રામતિ સ્મ, તથા તથા પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાઃ સ્વકસ્વકેષ્વાસનેષુ ન રમન્તે સ્મ, ઉત્થાતુકામા અભૂવન્ । તત્કસ્માત્? ન સ કશ્ચિત્સત્ત્વઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યતે યસ્તથાગતં દૃષ્ટ્વા આસનાન્ન પ્રત્યુત્તિષ્ઠેત્ । યથા યથા ચ તથાગતઃ પઞ્ચકાન્ ભદ્રવર્ગીયાનુપસંક્રામતિ સ્મ, તથા તથા પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાસ્તથાગતસ્ય શ્રિયં તેજશ્ચાસહમાના આસનેભ્યઃ પ્રકમ્પ્યમાનાઃ સર્વે ક્રિયાકારં ભિત્ત્વા ચોત્થાયાસનેભ્યઃ, કશ્ચિત્પ્રત્યુદ્ગચ્છતિ સ્મ, કશ્ચિત્પ્રત્યુદ્ગમ્ય પાત્રચીવરં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ્મ । કશ્ચિદાસનમુપનામયતિ સ્મ । કશ્ચિત્પાદપ્રતિષ્ઠાપનં કશ્ચિત્પાદપ્રક્ષાલનોદકમુપસ્થાપયતિ સ્મ । એવં ચાવોચત્ - સ્વાગતં તે આયુષ્મન્ ગૌતમ, સ્વાગતં તે આયુષ્મન્ ગૌતમ્ । નિષીદેદમાસનં પ્રજ્ઞપ્તમ્ । ન્યષીદત્ખલ્વપિ ભિક્ષવસ્તથાગતઃ પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને । પઞ્ચકા પિ ભદ્રવર્ગીયાસ્તે તથાગતેન સાર્ધં વિવિધાં સંમોદનીં સંરઞ્જનીં કથાં કૃત્વૈકાન્તે નિષેદુઃ । એકાન્તે નિષણ્ણાશ્ચ તે પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયાસ્તથાગતમેતદવોચન્ - વિપ્રસન્નાનિ તે આયુષ્મન્ ગૌતમેન્દ્રિયાણિ, પરિશુદ્ધશ્છવિવર્ણ ઇતિ હિ સર્વં પૂર્વવત્ । તદસ્તિ તે આયુષ્મન્ ગૌતમ કશ્ચિદુત્તરિમનુષ્યધર્માંદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષઃ સાક્ષાત્કૃતઃ? એવમુક્તે ભિક્ષવસ્તથાગતઃ પઞ્ચકાન્ ભદ્રવર્ગીયાનેવમાહ - મા યૂયં ભિક્ષવસ્તથાગતમાયુષ્મદ્વાદેન સમુદાચરિષ્ટ । મા વો ભૂદ્દીર્ઘરાત્રમર્થાય હિતાય સુખાય । અમૃતં મયા ભિક્ષવઃ સાક્ષાત્કૃતો ઽમૃતગામી ચ માર્ગઃ । બુદ્ધો ઽહમસ્મિ ભિક્ષવઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી શીતીભૂતો ઽનાશ્રવઃ । વશી સર્વધર્મેષુ । ધર્મમહં ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ, આશુ ગચ્છત શૃણુત પ્રતિપદ્યધ્વમ્ । શ્રોતમવદધત અહમવવદામ્યનુશાસ્મિ । યથા મયા સમ્યગવવદિતાઃ સમ્યગનુશિષ્ટા યૂયમપ્યાશ્રવાણાં ચેતોવિમુક્તં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિં ચ દૃષ્ટ એવ ધર્મે સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય પ્રવેદયિષ્યથ - ક્ષીણા નો જાતિરુષિતં ચ બ્રહ્મચર્યમ્, કૃતં કરણીયમ્, નાપરમિત્યતો ઽન્યદ્ભવં પ્રજાનામ ઇતિ । નનુ ચ યુષ્માકં ભિક્ષવ એતદભૂત્ - અયં ખલ્વાયુષ્મન્ત આગચ્છતિ શ્રમણો ગૌતમઃ શૈથિલિકો બાહુલિકઃ પ્રધાનવિભ્રષ્ટ ઇતિ પૂર્વવત્ । સચેદાકાઙ્ક્ષસિ નિષીદેતિ । તેષાં ચ એહિ ભિક્ષવ ઇત્યુક્તે યત્કિંચિત્તીર્થિકલિઙ્ગં તીર્થિકધ્વજઃ, સર્વો ઽસૌ તત્ક્ષણમેવાન્તરઘાત્ । ત્રિચીવરં પાત્રં ચ પ્રાદુરભૂત્, તદનુ છિન્નાશ્ચ કેશાઃ । તદ્યથાપિ નામ વર્ષશતોપસંપન્નસ્ય ભિક્ષોરીર્યાપથઃ સંવૃત્તો ઽભુત્ । સૈવ ચ તેષાં પ્રવ્રજ્યાભૂત્સૈવોપસંપદ્ભિક્ષુભાવઃ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તસ્યાં વેલાયાં પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયા ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય ચરણયોર્નિપત્યાત્યયં દેશયન્તિ સ્મ । તથાગતસ્યાન્તિકે શાસ્તૃસંજ્ઞાં પ્રેમં ચ પ્રસાદં ચ ગૌરવં ચોત્પાદયન્તિ સ્મ । ગૌરવજાતાશ્ચ બહુવિચિત્રપુષ્કરિણ્યાં તથાગતસ્ય સ્નાનપરિકર્મ કુર્વન્તિ સ્મ । સ્નાનપ્રત્યુત્તીર્ણસ્ય ( વૈદ્ય 299 ) ચ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્યૈતદભવત્ - કસ્મિન્ ખલુ પૂર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્નિષદ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્? યસ્મિંશ્ચ ભિક્ષવઃ પૃથિવીપ્રદેશે પૂર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિર્ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમભૂત્, અથ તસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે સપ્તરત્નમયમાસનસહસ્રં પ્રાદુરભૂત્ ॥
અથ તથાગતઃ પૂર્વકાણાં તથાગતાનાં ગૌરવેણ ત્રીણ્યાસનાનિ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સિંહ ઇવ નિર્ભીશ્ચતુર્થ આસને પર્યઙ્કમાભુજ્ય નિષીદતિ સ્મ । પઞ્ચકા અપિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય પાદૌ શિરોભિરભિવન્દ્ય તથાગતસ્ય પુરતો નિષેદુઃ ॥

અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તસ્યાં વેલાયાં તથારૂપાં કાયાત્પ્રભાં તથાગતઃ પ્રામુઞ્ચદ્યયા પ્રભયા અયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્મહતાવભાસેન સ્ફુટો ઽભૂત્ । તેન ચાવભાસેન યા અપિ લોકાન્તરિકા અઘા અઘસ્ફુટા અન્ધકારતમિસ્રા યત્રેમૌ ચન્દ્રસૂર્યૌ એવંમહર્દ્ધિકાવેવં મહાનુભાવાવેવં મહેશાખ્યૌ આભયા આભાં વર્ણેનં વર્ણં તેજસા તેજો નાભિતપતો નાભિવિરોચતઃ । તત્ર યે સત્ત્વા ઉપપન્નાસ્તે સ્વકસ્વકમપિ બાહું પ્રસારિતં ન પશ્યન્તિ સ્મ, તત્રાપિ તસ્મિન્ સમયે મહત ઉદારસ્યાવભાસસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ઽભુત્ । યે ચ તત્ર સત્ત્વા ઉપપન્નાસ્તે તેનાવભાસેન પરિસ્ફુટાઃ સમાના અન્યોન્યં પશ્યન્તિ સ્મ । અન્યોન્યં સંજાનન્તે સ્મ । એવં ચાહુઃ - અન્યે ઽપિ કિલ ભોઃ સત્ત્વા ઇહોપપન્નાઃ, અન્યે ઽપિ કિલ ભોઃ સત્ત્વા ઇહોપપન્નાઃ ઇતિ । અયં ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ ષડ્વિકારમષ્ટાદશમહાનિમિત્તમભૂત્ - અકમ્પત્ પ્રાકમ્પત્ સંપ્રાકમ્પત્ । અવેધત્ પ્રાવેધત્ સંપ્રાવેધત્ । અચલત્ પ્રાચલત્ સંપ્રાચલત્ । અક્ષુભ્યત્ પ્રાક્ષુભ્યત્ સંપ્રાક્ષુભ્યત્ । અરણત્ પ્રારણત્ સંપ્રારણત્ । અગર્જત્ પ્રાગર્જત્ સંપ્રાગર્જત્ । અન્તે ઽવનમતિ સ્મ, મધ્યે ઉન્નમતિ સ્મ । મધ્યે ઽવનમતિ સ્મ અન્તે ઉન્નમતિ સ્મ । પૂર્વસ્યાં દિશ્યવનમતિ સ્મ, પશ્ચિમાયાં દિશ્યુન્નમતિ સ્મ । પશ્ચિમાયાં દિશ્યવનમતિ સ્મ, પૂર્વસ્યાં દિશ્યુન્નમતિ સ્મ । દક્ષિણસ્યાં દિશ્યવનમતિ સ્મ, ઉત્તરસ્યાં દિશ્યુન્નમતિ સ્મ । ઉત્તરસ્યાં દિશ્યવનમતિ સ્મ, દક્ષિણસ્યાં દિશ્યુન્નમતિ સ્મ । તસ્મિંશ્ચ સમયે હર્ષણીયાસ્તોષણીયાઃ પ્રેમણીયાઃ પ્રસાદનીયા અવલોકનીયાઃ પ્રહ્લાદનીયા નિર્વર્ણનીયા અપ્રતિવર્ણનીયા અસેચનીયા અપ્રતિકૂલા અનુત્ત્રાસકરાઃ શબ્દાઃ શ્રૂયન્તે સ્મ । ન ચ કસ્યચિત્સત્ત્વસ્ય તસ્મિન્ ક્ષણે વિહેઠા વા ત્રાસો વા ભયં વા સ્તમ્ભિતત્વં વાભૂત્ । ન ચ ભૂયઃ સૂર્યચન્દ્રમસોર્ન શક્રબ્રહ્મલોકપાલાનાં તસ્મિન્ ક્ષણે પ્રભાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે સ્મ । સર્વનરકતિર્યગ્યોનિયમલોકોપપન્નાશ્ચ સત્ત્વાસ્તસ્મિન્ ક્ષણે વિગતદુઃખા અભુવન્ સર્વસુખસમર્પિતાઃ । ન ચ કસ્યચિત્સત્ત્વસ્ય રાગો બાધતે સ્મ, દ્વેષો વા મોહો વા ઈર્ષ્યા વા માત્સર્યં વા માનો વા મ્રક્ષો વા મદો વા ક્રોધો વા વ્યાપાદો વા પરિદાહો વા । સર્વસત્ત્વાસ્તસ્મિન્ ક્ષણે મૈત્રચિત્તાઃ હિતચિત્તાઃ પરસ્પરં માતાપિતૃસંજ્ઞિનો ઽભૂવન્ । તતશ્ચ પ્રભાવ્યૂહાદિમા ગાથા નિશ્ચરન્તિ સ્મ -
યો ઽસૌ તુષિતાલયાચ્ચ્યુત્વા ઓક્રાન્તુ માતુકુક્ષૌ હિ ।
જાતશ્ચ લુમ્બિનિવને પ્રતિગૃહીતઃ શચીપતિના

યઃ સિંહવિક્રમગતિઃ સપ્તપદા વિક્રમી અસંમૂઢઃ ।
બ્રહ્મસ્વરામથ ગિરં પ્રમુમોચ જગત્યહં શ્રેષ્ઠઃ

ચતુરો દ્વીપાંસ્ત્યક્ત્વા પ્રવ્રજિતઃ સર્વસત્ત્વહિતહેતોઃ ।
દુષ્કરતપશ્ચરિત્વા ઉપાગમદ્યેન મહિમણ્ડઃ

સબલં નિહત્ય મારં બોધિપ્રાપ્તો હિતાય લોકસ્ય ।
વારાણસીમુપગતો ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતા

સબ્રહ્મણા સહ સુરૈરધ્યેષ્ટો વર્તયસ્વ શમચક્રમ્ ।
અધિવાસિતં ચ મુનિના લોકે કારુણ્યમુત્પાદ્ય

સો ઽયં દૃઢપ્રતિજ્ઞો વારાણસિમુપગતો મૃગદાવમ્ ।
ચક્રં હ્યનુત્તરમસૌ પ્રવર્તયિતાત્યદ્ભુતં શ્રીમાન્

યઃ શ્રોતુકામુ ધર્મં યઃ કલ્પનયુતૈઃ સમાર્જિતુ જિનેન ।
શીઘ્રમસૌ ત્વરમાણો આગચ્છતુ ધર્મશ્રવણાય

દુરવાપ્યં માનુષ્યં બુદ્ધોત્પાદઃ સુદુર્લભા શ્રદ્ધા ।
શ્રેષ્ઠં ચ ધર્મશ્રવણં અષ્ટાક્ષણવિવર્જન દુરાપાઃ

પ્રાપ્તાશ્ચ તે ઽદ્ય સર્વે બુદ્ધોત્પાદઃ ક્ષણસ્તથા શ્રદ્ધા ।
ધર્મશ્રવણશ્ચ વરઃ પ્રમાદમખિલં વિવર્જયત

ભવતિ કદાચિદવસ્થા યઃ કલ્પનયુતૈર્ન શ્રૂયતે ધર્મઃ ।
સંપ્રાપ્તઃ સ ચ વાદ્ય પ્રમાદમખિલં વિવર્જયત

ભૌમાદીન્ દેવગણાન્ સંચોદયતી ચ બ્રહ્મપર્યન્તામ્ ।
આયાત લઘું સર્વે વર્તયિતા નાયકો હ્યમૃતચક્રમ્

સંચોદિતાશ્ચ મહતા દેવઘોષેણ તત્ક્ષણં સર્વે ।
ત્યક્ત્વા દેવસમૃદ્ધિં પ્રાપ્તા બુદ્ધસ્ય તે પાર્શ્વે

ઇતિ હિ ભિક્ષવો ભૌમૈદેવૈર્વારાણસ્યાં ઋપિપતને મૃગદાવે ધર્મચક્રપ્રવર્તનાર્થં તથાગતસ્ય મહામણ્ડલમાત્રો ઽધિષ્ઠિતો ઽભૂત્ ચિત્રો દર્શનીયો વિપુલો વિસ્તીર્ણઃ સપ્તયોજનશતાન્યાયામો વિસ્તારેણ । ઉપરિષ્ટાશ્ચ દેવૈશ્છત્રધ્વજપતાકાવિતાનસમલંકૃતં ગગનતલં સમલંકૃતમભૂત્ । કામાવચરૈ રૂપાવચરૈશ્ચ દેવપુત્રૈશ્ચતુરશીતિસિંહાસનશતસહસ્રાણિ તથાગતાયોપનામિતાન્યભૂવન્ - ઇહ નિષદ્ય ભગવાન્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતુ અસ્માકમનુકમ્પામુપાદાયેતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવસ્તસ્મિન્ સમયે પૂર્વદક્ષિણપશ્ચિમોત્તરાભ્યો દિગ્ભ્ય ઊર્ધ્વમધઃ સમન્તાદ્દશભ્યો દિગ્ભ્યો બહવો બોધિસત્ત્વકોટ્યઃ પૂર્વપ્રણિધાનસમન્વાગતા આગત્ય તથાગતસ્ય ચરણયોર્નિપત્ય ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયાધ્યેષન્તે સ્મ । યે ચેહ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ શક્રો વા બ્રહ્મા વા લોકપાલા ( વૈદ્ય 301 ) વા તદન્યે વા મહેશાખ્યમહેશાખ્યા દેવપુત્રાસ્તે ઽપિ સર્વે તથાગતસ્ય ચરણયોઃ શિરોભિઃ પ્રણિપત્ય તથાગતમધ્યેષન્તે સ્મ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય - પ્રવર્તયતુ ભગવાન્ ધર્મચક્રમ્, પ્રવર્તયતુ સુગતો ધર્મચક્રં બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । યજસ્વ ભગવન્ ધર્મયજ્ઞમ્, પ્રવર્ષ મહાધર્મવર્ષમ્, ઉચ્છ્રેપય મહાધર્મધ્વજમ્, પ્રપૂરય મહાધર્મશઙ્ખમ્, પ્રતાડય મહાધર્મદુન્દુભિમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે ।
ત્રિસહસ્ર ઇતો બહુ બ્રહ્મ સુરેશ્વર પાલ તથા
ઉપગમ્ય જિનસ્ય ક્રમેભિ નિપત્ય ઉદાહરિષુ ।
સ્મર પૂર્વપ્રતિજ્ઞાં મહામુનિ યા ત્વય વાચ કૃતા
અહુ જ્યેષ્ઠુ વિશિષ્ટુ પ્રજાય કરિષ્યે દુખસ્ય ક્ષયમ્

ત્વય ધર્ષિતુ મારૂ સસૈન્યુ દ્રુમેન્દ્રિ સ્થિહિત્વ મુને
વરબોધિ વિબુદ્ધ સુશાન્તિ નિપાતિત ક્લેશદ્રુમાઃ ।
અભિપ્રાયુ પ્રપૂર્ણ અશેષ ય ચિન્તિત કલ્પશતા
જનતાં પ્રસમીક્ષ્ય અનાયિક વર્તય ચક્રવરમ્

સુગતસ્ય પ્રભાય પ્રભાસિત ક્ષેત્રસહસ્રશતા
બહવઃ શતબુદ્ધસુતાશ્ચ ઉપાગત ઋદ્ધિબલૈઃ ।
વિવિધાં સુગતસ્ય કરિત્વન પૂજ મહાનિચયાં
સ્તવયિંસુ તથાગતુ ભૂતગુણેભિ અધ્યેષિતુ કારુણિકમ્

કરુણાઘન વિદ્યુતપ્રજ્ઞ વિપશ્યન વાયુસમા
અભિગર્જિતુ કલ્પસહસ્ર નિમન્ત્રિતુ સર્વજગત્ ।
અષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગજલો ધર વર્ષ સમેહિ જગસ્ય તૃષાં
બલૈન્દ્રિયધ્યાનવિમોક્ષ વિવર્ધય સસ્યધનમ્

બહુકલ્પસહસ્ર સુશિક્ષિતુ શૂન્યતત્ત્વ સ્થિતા
સમુદાનિતુ ધર્મજુ ભેષજુ જાનિતુ સત્ત્વચરી ।
જનતા ઇય વ્યાધિશતેભિ ઉપદ્રુત ક્લેશગણૈઃ
જિનવૈદ્ય પ્રમોચય વર્તય ધર્મચક્રવરમ્

ષડિ પારમિતે ચિરરાત્રુ વિવર્ધિતુ કોશુ ત્વયા
અસમં તુ અચાલ્યુ પ્રણીતુ સુસંચિતુ ધર્મધનમ્ ।
પ્રજ સર્વ અનાથ દરિદ્ર અનાયિક દૃષ્ટ્વ ઇમાં
વિચરં ધન સપ્ત વિનાયક ચક્ર પ્રવર્તયહી

ધનધાન્ય હિરણ્યસુવર્ણ તથૈવ ચ વસ્ત્ર શુભા
વર પુષ્પ વિલેપન ધૂપન ચૂર્ણ ગૃહાશ્ચ વરાઃ ।
અન્તઃપુર રાજ્ય પ્રિયાત્મજ ત્યક્ત પ્રહર્ષયતો
જિન બોધિ ગવેષત સાતિવિબુદ્ધ પ્રવર્તય ચક્રવરમ્

તથ શીલુ અખણ્ડુ અકલ્મષુ રક્ષિતુ કલ્પશતાં
સદ ક્ષાન્તિ સુભાવિત વીર્ય અલીનુ અભૂષિ તવ ।
વર ધ્યાન અભિજ્ઞ વિપશ્યન પ્રજ્ઞ ઉપેક્ષ મુને
પરિપૂર્ણ મનોરથ નિર્જ્વર વર્તય ચક્રવરમ્

અથ ખલુ ભિક્ષવઃ સહચિત્તોત્પાદધર્મચક્રપ્રવર્તી નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્યાં વેલાયાં ચક્રં સર્વરત્નપ્રત્યુપ્તં સર્વરત્નપ્રશોભિતં નાનારત્નાલંકારવ્યૂહવિભૂષિતં સહસ્રારં સહસ્રરશ્મિ સનાભિકં સનેમિકં સપુષ્પદામં સહેમજાલં સકિઙ્કિણીજાલં સગન્ધહસ્તં સપૂર્ણકુમ્ભં સનન્દિકાવર્તં સસ્વસ્તિકાલંકૃતં નાનારઙ્ગરક્તદિવ્યવસ્ત્રોપશોભિતં દિવ્યપુષ્પગન્ધમાલ્યવિલેપનાનુલિપ્તં સર્વાકારવરોપેતં તથાગતાય ધર્મચક્રપ્રવર્તનાય પૂર્વપ્રણિધાનાભિનિર્હૃતં બોધિસત્ત્વાશયવિશોધિતં તથાગતપૂજાર્હં સર્વતથાગતસમન્વાહૃતં સર્વબુદ્ધાધિષ્ઠાનાવિલોપિતં પૂર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પ્રત્યેષિતં પ્રવર્તિતપૂર્વં ચ ધર્મચક્રમુપનામયતિ સ્મ । ઉપનામ્ય ચ કૃતાઞ્જલિપુટસ્તથાગતમાભિર્ગાથાભિરભ્યષ્ટાવીત્ -
દીપંકરેણ યદ વ્યાકૃતુ શુદ્ધસત્ત્વો બુદ્ધો ભવિષ્યસિ હિ ત્વં નરસિંહસિંહઃ ।
તસ્મિં સમાસિ પ્રણિધી ઇયમેવરૂપા સંબોધિપ્રાપ્તુ અહુ ધર્મ અધ્યેષયેયમ્

ન ચ શક્ય સર્વિ ગણનાય અનુપ્રવેષ્ટું યે આગતા દશદિશેભિરિહાગ્રસત્ત્વાઃ ।
અધ્યેષિ શાક્યકુલનન્દન ધર્મચક્રે પ્રહ્વા કૃતાઞ્જલિપુટાશ્ચરણૌ નિપત્ય

યા બોધિમણ્ડિ પ્રકૃતા ચ સુરૈર્વિયૂહા યા વા વિયૂહ કૃત સર્વજિનાત્મજેભિઃ ।
સા સર્વ સંસ્થિત વિયૂહ તિ ધર્મચક્રે પરિપૂર્ણકલ્પ ભણમાનુ ક્ષયં ન ગચ્છેત્

ત્રિસહસ્રિ લોકિ ગગનં સ્ફુટ દેવસંઘૈઃ ધરણીતલં અસુરકિન્નરમાનુષૈશ્ચ ।
ઉત્કાસશબ્દુ નપિ શ્રૂયતિ તન્મુહૂર્તં સર્વિ પ્રસન્નમનસો જિનમભ્યુદીક્ષન્

ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તથાગતો રાત્ર્યાઃ પ્રથમે યામે તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસયતિ સ્મ । રાત્ર્યા મધ્યમે યામે સંરઞ્જનીયાં કથાં પ્રવર્તયતિ સ્મ । રાત્ર્યાઃ પશ્ચિમે યામે પઞ્ચકાન્ ભદ્રવર્ગીયાનામન્ત્ર્યૈતદવોચત્ - દ્વાવિમૌ ભિક્ષવઃ પ્રવ્રજિતસ્યાન્તાવક્રમૌ । યશ્ચ કામેષુ કામસુખલ્લિકા યોગો હીનો ગ્રામ્યઃ પાર્થગ્જનિકો નાલમાર્યો ઽનર્થોપસંહિતો નાયત્યાં બ્રહ્મચર્યાય ન નિર્વિદે ન વિરાગાય ન નિરોધાય નાભિજ્ઞાય ન સંબોધયે ન નિર્વાણાય સંવર્તતે । યા ચેયમમધ્યમા પ્રતિપદા આત્મકાયક્લમથાનુયોગો દુઃખો ઽનર્થોપસંહિતો દૃષ્ટધર્મદુઃખશ્ચાયત્યાં ચ દુઃખવિપાકઃ । એતૌ ચ ભિક્ષવો દ્વાવન્તાવનુપગમ્ય મધ્યમયૈવ પ્રતિપદા તથાગતો ધર્મં દેશયતિ - યદુત સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિરિતિ । ચત્વારીમાનિ ભિક્ષવ આર્યસત્યાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ? દુઃખં દુઃખસમુદયો દુઃખનિરોધો દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપત્ । તત્ર કતમદ્ દુઃખમ્? જાતિરપિ દુઃખં જરાપિ દુઃખં વ્યાધિરપિ દુઃખં મરણમપિ અપ્રિયસંપ્રયોગો ઽપિ પ્રિયવિપ્રયોગો ઽપિ દુઃખમ્ । યદપિ ઇચ્છન્ પર્યેષમાણો ન લભતે તદપિ દુઃખમ્ । સંક્ષેપાત્ પઞ્ચોપાદાનસ્કધા દુઃખમ્ । ઇદમુચ્યતે દુઃખમ્ । તત્ર કતમો દુઃખસમુદયઃ? યેયં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની અયમુચ્યતે દુઃખસમુદયઃ । તત્ર કતમો દુઃખનિરોધઃ? યો ઽસ્યા એવ તૃષ્ણાયાઃ પુનર્ભવિક્યા નન્દીરાગસહગતાયાસ્તત્રતત્રાભિનન્દિન્યા જનિકાયા નિર્વર્તિકાયા અશેષો વિરાગો નિરોધઃ અયં દુઃખનિરોધઃ । તત્ર કતમા દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપત્? એષ એવાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ । તદ્યથા । સમ્યગ્દૃષ્ટિર્યાવત્સમ્યક્સમાધિરિતિ । ઇદમુચ્યતે દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદાર્યસત્યમિતિ । ઇમાનિ ભિક્ષવશ્ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ । ઇતિ દુઃખમિતિ મે ભિક્ષવઃ પુર્વમશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશોમનસિકારાદ્બહુલીકારાજ્જ્ઞાનમુત્પન્નં ચક્ષુરુત્પન્નં વિદ્યોત્પન્ના ભૂરિરુત્પન્ના મેઘોત્પન્ના પ્રજ્ઞોત્પન્ના આલોકઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । અયં દુઃખસમુદય ઇતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વમશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશોમનસિકારાદ્બહુલીકારાજ્જ્ઞાનમુત્પન્નં ચક્ષુરુત્પન્નં વિદ્યોત્પન્ના ભૂરિરુત્પન્ના મેઘોત્પન્ના પ્રજ્ઞોત્પન્ના આલોકઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । અયં દુઃખનિરોધ ઇતિ મે ભિક્ષવઃ સર્વં પૂર્વવદ્યાવદાલોકઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । ઇયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદિતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વવદેવ પેયાલં યાવદાલોકઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । યત્ખલ્વિદં દુઃખં પરિજ્ઞેયમિતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વવદેવ પેયાલં યાવદાલોકઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । સ ખલ્વયં દુઃખસમુદયઃ પ્રહાતવ્ય ઇતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વમશ્રતેષુ ધર્મેષુ સર્વં યાવદાલોક ઇતિ । સ ખલ્વયં દુઃખનિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્ય ઇતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વવદ્યાવદાલોક ઇતિ । સા ખલ્વિયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ભાવયિતવ્યેતિ પૂર્વવદ્યાવદાલોક ઇતિ । તત્ખલ્વિદં દુઃખં પરિજ્ઞાતમિતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વમશ્રતેષુ ઇતિ પેયાલમ્ । સ ખલ્વયં દુઃખસમુદયઃ પ્રહીણ ઇતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વમશ્રુતેતિ પેયાલમ્ । સ ખલ્વયં દુઃખનિરોધઃ સાક્ષાત્કૃત ઇતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વમશ્રુતેતિ પેયાલમ્ । સા ખલ્વિયં દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ભાવિતેતિ મે ભિક્ષવઃ પૂર્વમશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશોમનસિકારાદ્બહુલીકારાજ્જ્ઞાનમુત્પન્નં ચક્ષુરુત્પન્નં ભૂરિરુત્પન્ના વિદ્યોત્પન્ના મેધોત્પન્ના પ્રજ્ઞોત્પન્ના આલોકઃ પ્રાદૂર્ભૂતઃ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો યાવદેવ મે એષુ ચતુર્ષ્વાર્યસત્યેષુ યોનિશો મનસિ કુર્વતો એવં ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં જ્ઞાનદર્શનમુત્પદ્યતે, ન તાવદહં ભિક્ષવો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ઽસ્મિ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાસિષમ્ । ન ચ મે જ્ઞાનદર્શનમુત્પદ્યતે । યતશ્ચ મે ભિક્ષવ એષુ ચતુર્ષ્વાર્યસત્યેષ્વેવં ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં જ્ઞાનદર્શનમુત્પન્નમ્, અકોપ્યા ચ મે ચેતોવિમુક્તિઃ, પ્રજ્ઞાવિમુક્તિશ્ચ સાક્ષાત્કૃતા, તતો ઽહં ભિક્ષવો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ઽસ્મિ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાસિષમ્ । જ્ઞાનદર્શનં મે ઉદપાદિ । ક્ષીણા મે જાતિઃ, ઉષિતં બ્રહ્મચર્યમ્, કૃતં કરણીયમ્, નાપરસ્માદ્ભવં પ્રજાનામિ ॥
તત્રેદમુચ્યતે ।
વાચાય બ્રહ્મરુત કિન્નરગર્જિતાય અંશૈઃ સહસ્રનયુતેભિ સમુદ્ગતાય ।
બહુકલ્પકોટિ સદ સત્યસુભાવિતાય કૌણ્ડિન્યમાલપતિ શાક્યમુનિઃ સ્વયંભૂઃ

ચક્ષુરનિત્યમધ્રુવં તથ શ્રોત ઘ્રાણં જિહ્વા પિ કાય મન દુઃખા અનાત્મ શૂન્યા ।
જડાસ્વભાવ તૃણકુડ્મ ઇવા નિરીહા નૈવાત્ર આત્મ ન નરો ન ચ જીવમસ્તિ

હેતું પ્રતીત્ય ઇમિ સંભુત સર્વધર્મા અત્યન્તદૃષ્ટિવિગતા ગગનપ્રકાશા ।
ન ચ કારકો ઽસ્તિ તથ નૈવ ચ વેદકો ઽસ્તિ ન ચ કર્મ પશ્યતિ કૃતં હ્યશુભં શુભં વા

સ્કન્ધા પ્રતીત્ય સમુદેતિ હિ દુઃખમેવં સંભોન્તિ તૃષ્ણ સલિલેન વિવર્ધમાના ।
માર્ગેણ ધર્મસમતાય વિપશ્યમાના અત્યન્તક્ષીણ ક્ષયધર્મતયા નિરુદ્ધાઃ

સંકલ્પકલ્પજનિતેન અયોનિશેન ભવતે અવિદ્ય ન પિ સંભવકો ઽસ્ય કશ્ચિ ।
સંસ્કારહેતુ દદતે ન ચ સંક્રમો ઽસ્તિ વિજ્ઞાનમુદ્ભવતિ સંક્રમણં પ્રતીત્ય

વિજ્ઞાન નામ તથ ચ રૂપ સમુત્થિતાસ્તિ નામે ચ રૂપિ સમુદેન્તિ ષડિન્દ્રિયાણિ ।
ષડિન્દિયૈર્નિપતિતો ઇતિ સ્પર્શ ઉક્તઃ સ્પર્શેન તિસ્ર અનુવર્તતિ વેદના ચ

યત્કિંચિ વેદયિતુ સર્વ સતૃષ્ણ ઉક્તા તૃષ્ણાત સર્વ ઉપજાયતિ દુઃખસ્કન્ધઃ ।
ઉપાદાનતો ભવતિ સર્વ ભવપ્રવૃત્તિઃ ભવપ્રત્યયા ચ સમુદેતિ હિ જાતિરસ્ય

જાતીનિદાન જરવ્યાધિદુખાનિ ભોન્તિ ઉપપત્તિ નૈક વિવિધા ભવપઞ્જરે ઽસ્મિન્ ।
એવમેષ સર્વ ઇતિ પ્રત્યયતો જગસ્ય ન ચ આત્મ પુદ્ગલુ ન સંક્રમકો ઽસ્તિ કશ્ચિ

યસ્મિન્ન કલ્પુ ન વિકલ્પુ યોનિમાહુઃ યદ્યોનિશો ભવતિ ન તત્ર અવિદ્ય કાચિ ।
યસ્મિન્નિરોધુ ભવતીહ અવિદ્યતાયાઃ સર્વે ભવાઙ્ગ ક્ષયક્ષીણ ક્ષયં નિરુદ્ધા

એવમેષ પ્રત્યયત બુદ્ધ તથાગતેન તેન સ્વયંભુ સ્વકમાત્મનુ વ્યાકરોતિ ।
ન સ્કન્ધ આયતન ધાતુ વદેમિ બુદ્ધં નાન્યત્ર હેત્વવગમાદ્ભવતીહ બુદ્ધઃ

ભૂમિર્ન ચાત્ર પરતીર્થિક નિઃસૃતાનાં શૂન્યા પ્રવાદિ ઇહ ઈદૃશ ધર્મયોગે ।
યે પૂર્વબુદ્ધચરિતા સુવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ તે શક્નુવન્તિ ઇમિ ધર્મ વિજાનનાય

એવં હિ દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ ।
કૌણ્ડિન્યેન ચ આજ્ઞાતં નિર્વૃત્તા રતના ત્રયઃ

બુદ્ધો ધર્મશ્ચ સંઘશ્ચ ઇત્યેતદ્રતનત્રયમ્ ।
પરસ્પરાં ગતઃ શબ્દો યાવદ્ બ્રહ્મપુરાલયમ્

વર્તિતં વિરજં ચક્રં લોકનાથેન તાયિના ।
ઉત્પન્ના રતના ત્રીણિ લોકે પરમદુર્લભા

કૌણ્ડિન્યં પ્રથમં કૃત્વા પઞ્ચકાશ્ચૈવ ભિક્ષવઃ ।
ષષ્ટીનાં દેવકોટીનાં ધર્મચક્ષુર્વિશોધિતમ્

અન્યે ચાશીતિકોટ્યસ્તુ રૂપધાતુકદેવતાઃ ।
તેષાં વિશોધિતં ચક્ષુ ધર્મચક્રપ્રવર્તને

ચતુરશીતિસહસ્રાણિ મનુષ્યાણાં સમાગતા ।
તેષાં વિશોધિતં ચક્ષુ મુક્તા સર્વેભિ દુર્ગતી

દશદિશતુ અનન્ત બુદ્ધસ્વરો ગચ્છિ તસ્મિં ક્ષણે
રુત મધુર મનોજ્ઞ સંશ્રૂયન્તે ચાન્તરીક્ષે શુભ ।
એષ દશબલેન શાક્યર્ષિણા ધર્મચક્રોત્તમં
ઋષિપતનમુપેત્ય વારાણસી વર્તિતો નાન્યથા

દશ દિશિત યિ કેચિ બુદ્ધશતા સર્વિ તૂષ્ણીભુતાઃ
તેષ મુનિનયે ઉપસ્થાયકાઃ સર્વિ પૃચ્છી જિનાં ।
કિમિતિ દશબલેભિ ધર્માકથા છિન્ન શ્રુત્વા રૂતં
સાધુ ભણત શીઘ્ર કિં કારણં તૂષ્ણીભાવેન સ્થિતાઃ

પુર્વભવશતેભિ વીર્યાબલૈ બોધિ સમુદાનિયા
બહવ શતસહસ્ર પશ્ચાન્મુખા બોધિસત્ત્વા કૃતાઃ ।
તેન હિતકરેણ ઉત્તપ્તતા પ્રાપ્ત બોધિઃ શિવા
ચક્ર ત્રિપરિવર્ત પ્રાવર્તિતા તેન તૂષ્ણીભુતાઃ

ઇમુ વચન શ્રુણિત્વ તેષાં મુનીસત્ત્વકોટ્યઃ શતા
મૈત્રબલ જનિત્વ સંપ્રસ્થિતા અગ્રબોધિં શિવામ્ ।
વયમપિ અનુશિક્ષિ તસ્યા મુને વીર્યસ્થામોદ્ગતં
ક્ષિપ્ર ભવેમ લોકિ લોકોત્તમા ધર્મચક્ષુર્દદાઃ

ઇતિ ॥
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઇમે ભગવન્ દશદિગ્લોકધાતુસંનિપતિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભગવતઃ સકાશાદ્ધર્મચક્રપ્રવર્તનવિકુર્વણસ્ય પ્રવેશં શ્રોતુકામાઃ । તત્સાધુ ભગવાન્ દેશયતુ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ કિયદ્રૂપં તથાગતેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્? ભગવાનાહ - ગમ્ભીરં મૈત્રેય ધર્મચક્રં ગ્રાહાનુપલબ્ધિત્વાત્ । દુર્દર્શં તચ્ચક્રં દ્વયવિગતત્વાત્ । દુરનુબોધં તચ્ચક્રં મનસિકારામનસિકારત્વાત્ । દુર્વિજ્ઞાનં તચ્ચક્રં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમતાનુબદ્ધત્વાત્ । અનાવિલં તચ્ચક્રં અનાવરણવિમોક્ષપ્રતિલબ્ધત્વાત્ । સૂક્ષ્મં તચ્ચક્રં અનુપમોપન્યાસવિગતત્વાત્ । સારં તચ્ચક્રં વજ્રોપમજ્ઞાનપ્રતિલબ્ધત્વાત્ । અભેદ્યં તચ્ચક્રં પૂર્વાન્તસંભવત્વાત્ । અપ્રપઞ્ચં તચ્ચક્રં સર્વપ્રપઞ્ચોપારમ્ભવિગતત્વાત્ ।

અકોપ્યં તચ્ચક્રં અત્યન્તનિષ્ઠત્વાત્ । સર્વત્રાનુગતં તચ્ચક્રં આકાશસદૃશત્વાત્ । તત્ખલુ પુનર્મૈત્રેય ધર્મચક્રં સર્વધર્મપ્રકૃતિસ્વભાવં સંદર્શનવિભવચક્રં અનુત્પાદાનિરોધાસંભવચક્રં અનાલયચક્રં અકલ્પાવિકલ્પધર્મનયવિસ્તીરણચક્રં શૂન્યતાચક્રં અનિમિત્તચક્રં અપ્રણિહિતચક્રં અનભિસંસ્કારચક્રં વિવેકચક્રં વિરાગચક્રં વિરોધચક્રં તથાગતાનુબોધચક્રં ધર્મધાત્વસંભેદચક્રમ્ । ભૂતકોટ્યવિકોપનચક્રં અસઙ્ગાનાવરણચક્રં પ્રતીત્યાવતારોભયાન્તદૃષ્ટિસમતિક્રમણચક્રં અનન્તમધ્યધર્મધાત્વવિકોપનચક્રં અનાભોગબુદ્ધકાર્યપ્રતિપ્રશ્રબ્ધચક્રં અપ્રવૃત્યભિનિર્વૃત્તિચક્રં અત્યન્તાનુપલબ્ધિચક્રં અનાયૂહાનિર્યૂહચક્રં ( વૈદ્ય 307 ) અનભિલાપ્યચક્રં પ્રકૃતિયથાવચ્ચક્રં એકવિષયસર્વધર્મસમતાવતારચક્રં અક્ષણસત્ત્વવિનયાધિષ્ઠાનપ્રત્યુદાવર્ત્યચક્રં અદ્વયસમારોપપરમાર્થનયપ્રવેશચક્રં ધર્મધાતુસમવસરણચક્રમ્ । અપ્રેમયં તચ્ચક્રં સર્વપ્રમાણાતિક્રાન્તમ્ । અસંખ્યેયં તચ્ચક્રં સર્વસંખ્યાપગતમ્ । અચિન્ત્યં તચ્ચક્રં ચિત્તપથસમતિક્રાન્તમ્ । અતુલ્યં તચ્ચક્રં તુલાપગતમ્ । અનભિલાપ્યં તચ્ચક્રં સર્વરુતઘોષવાક્પથાતીતમ્ । અપ્રમાણમનુપમમુપમાગતમાકાશસમસદૃશમનુચ્છેદમશાશ્વતં પ્રતીત્યાવતારાવિરુદ્ધશાન્તમત્યન્તોપશમં તત્ત્વં તથાવિતથાનન્યથાનન્યથીભાવં સર્વસત્ત્વરુતચરણમ્ । નિગ્રહો મારાણાં પરાજયસ્તીર્થિકાનાં સમતિક્રામણં સંસારવિષયાદવતારણં બુદ્ધવિષયે પરિજ્ઞાતમાર્યપુદ્ગલૈરનુબદ્ધં પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ પરિગૃહીતં બોધિસત્ત્વૈઃ સ્તુતં સર્વબુદ્ધૈરસંભિન્નં સર્વતથાગતૈઃ । એવંરૂપં ભૈત્રેય તથાગતેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં યસ્ય પ્રવર્તનાત્તથાગત ઇત્યુચ્યતે । સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । સ્વયંભૂરિત્યુચ્યતે । ધર્મસ્વામીત્યુચ્યતે । નાયક ઇત્યુચ્યતે । વિનાયક ઇત્યુચ્યતે । પરિણાયક ઇત્યુચ્યતે । સાર્થવાહ ઇત્યુચ્યતે । સર્વધર્મવશવર્તીત્યુચ્યતે । ધર્મેશ્વર ઇત્યુચ્યતે । ધર્મચક્રપ્રવર્તીત્યુચ્યતે । ધર્મદાનપતિરિત્યુચ્યતે । યજ્ઞસ્વામીત્યુચ્યતે । સુયષ્ટયજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । સિદ્ધિવ્રત ઇત્યુચ્યતે । પૂર્ણાભિપ્રાય ઇત્યુચ્યતે । દેશિક ઇત્યુચ્યતે । આશ્વાસક ઇત્યુચ્યતે । ક્ષેમંકર ઇત્યુચ્યતે । શૂર ઇત્યુચ્યતે । રણંજહ ઇત્યુચ્યતે । વિજિતસંગ્રામ ઇત્યુચ્યતે । ઉચ્છ્રિતછત્રધ્વજપતાક ઇત્યુચ્યતે । આલોકકર ઇત્યુચ્યતે । પ્રભંકર ઇત્યુચ્યતે । તમોનુદ ઇત્યુચ્યતે । ઉલ્કાધારીત્યુચ્યતે । મહાવૈદ્યરાજ ઇત્યુચ્યતે । ભૂતચિકિત્સક ઇત્યુચ્યતે । મહાશલ્યહર્તા ઇત્યુચ્યતે । વિતિમિરજ્ઞાનદર્શન ઇત્યુચ્યતે । સમન્તદર્શીત્યુચ્યતે । સમન્તવિલોકિત ઇત્યુચ્યતે । સમન્તચક્ષુરિત્યુચ્યતે । સમન્તપ્રભ ઇત્યુચ્યતે । સમન્તાલોક ઇત્યુચ્યતે । સમન્તમુખ ઇત્યુચ્યતે । સમન્તપ્રભાકર ઇત્યુચ્યતે । સમન્તચન્દ્ર ઇત્યુચ્યતે । સમન્તપ્રાસાદિક ઇત્યુચ્યતે । અપ્રતિષ્ઠાનાયૂહાનિર્યૂહ ઇત્યુચ્યતે । ધરણીસમ ઇત્યુચ્યતે અનુન્નતાવનતત્વાત્ । શૈલેન્દ્રસમ ઇત્યુચ્યતે અપ્રકમ્પ્યત્વાત્ । સર્વલોકશ્રીરિત્યુચ્યતે સર્વલોકગુણસમન્વાગતત્વાત્ । અનવલોકિતમૂર્ધ ઇત્યુચ્યતે સર્વલોકાભ્યુદ્ગતત્વાત્ । સમુદ્રકલ્પ ઇત્યુચ્યતે ગમ્ભીરદુરવગાહત્વાત્ । ધર્મરત્નાકર ઇત્યુચ્યતે સર્વબોધિપાક્ષિકધર્મરત્નપ્રતિપૂર્ણત્વાત્ । વાયુસમ ઇત્યુચ્યતે અનિકેતત્વાત્ । અસઙ્ગબુદ્ધિરિત્યુચ્યતે અસક્તાબદ્ધામુક્તચિત્તત્વાત્ । અવૈવર્તિકધર્મ ઇત્યુચ્યતે સર્વધર્મનિર્વેધિકજ્ઞાનત્વાત્ । તેજઃસમ ઇત્યુચ્યતે દુરાસદસર્વમનનાપ્રહીણસર્વક્લેશદાહપ્રત્યુપસ્થાનત્વાત્ । અપ્સમ ઇત્યુચ્યતે અનાવિલસંકલ્પનિર્મલકાયચિત્તવાહિતપાપત્વાત્ । આકાશસમ ઇત્યુચ્યતે અસઙ્ગજ્ઞાનવિષયાનન્તમધ્યેધર્મધાતુગોચરજ્ઞાનાભિજ્ઞપ્રાપ્તત્વાત્ । અનાવરણજ્ઞાનવિમોક્ષવિહારીત્યુચ્યતે નાનાવરણીયધર્મસુપ્રહીણત્વાત્ । સર્વધર્મધાતુપ્રસૃતકાય ઇત્યુચ્યતે ગગનસમચક્ષુઃપથસમતિક્રાન્તત્વાત્ । ઉત્તમસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે સર્વલોકવિષયાસંક્લિષ્ટત્વાત્ । અસઙ્ગસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અપ્રમાણબુદ્ધિરિત્યુચ્યતે । લોકોત્તરધર્મદેશિક ઇત્યુચ્યતે । લોકાચાર્ય ઇત્યુચ્યતે । લોકવૈદ્ય ઇત્યુચ્યતે । લોકાભ્યુદ્ગત ઇત્યુચ્યતે । લોકધર્માનુપલિપ્ત ઇત્યુચ્યતે । લોકનાથ ઇત્યુચ્યતે । લોકજ્યેષ્ઠ ઇત્યુચ્યતે । લોકશ્રેષ્ઠ ઇત્યુચ્યતે । લોકેશ્વર ઇત્યુચ્યતે । લોકમહિત ઇત્યુચ્યતે । લોકપરાયણ ( વૈદ્ય 308 ) ઇત્યુચ્યતે । લોકપારંગત ઇત્યુચ્યતે । લોકપ્રદીપ ઇત્યુચ્યતે । લોકોત્તર ઇત્યુચ્યતે । લોકગુરુરિત્યુચ્યતે । લોકાર્થકર ઇત્યુચ્યતે । લોકાનુવર્તક ઇત્યુચ્યતે । લોકવિદિત્યુચ્યતે । લોકાધિપતેયપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । મહાદક્ષિણીય ઇત્યુચ્યતે । પૂજાર્હ ઇત્યુચ્યતે । મહાપુણ્યક્ષેત્ર ઇત્યુચ્યતે । મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અગ્રસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । વરસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । પ્રવરસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । ઉત્તમસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અનુત્તરસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અસમસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અસદૃશસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । સતતસમાહિત ઇત્યુચ્યતે । સર્વધર્મસમતાવિહારીત્યુચ્યતે । માર્ગપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । માર્ગદર્શક ઇત્યુચ્યતે । માર્ગદેશિક ઇત્યુચ્યતે । સુપ્રતિષ્ઠિતમાર્ગ ઇત્યુચ્યતે । મારવિષયસમતિક્રાન્ત ઇત્યુચ્યતે । મારમણ્ડલવિધ્વંસકર ઇત્યુચ્યતે । અજરામરશીતીભાવ ઇત્યુચ્યતે । વિગતતમોન્ધકાર ઇત્યુચ્યતે । વિગતકણ્ટક ઇત્યુચ્યતે । વિગતકાઙ્ક્ષ ઇત્યુચ્યતે । વિગતક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । વિનીતસંશય ઇત્યુચ્યતે । વિમતિસમુદ્ધટિત ઇત્યુચ્યતે । વિરક્ત ઇત્યુચ્યતે । વિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । વિશુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । વિગતરાગ ઇત્યુચ્યતે । વિગતદોષ ઇત્યુચ્યતે । વિગતમોહ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષીણાશ્રવ ઇત્યુચ્યતે । નિઃક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । વશીભૂત ઇત્યુચ્યતે । સુવિમુક્તચિત્ત ઇત્યુચ્યતે । સુવિમુક્તપ્રજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । આજાનેય ઇત્યુચ્યતે । મહાનાગ ઇત્યુચ્યતે । કૃતકૃત્ય ઇત્યુચ્યતે । કૃતકરણીય ઇત્યુચ્યતે । અપહૃતભાર ઇત્યુચ્યતે । અનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થ ઇત્યુચ્યતે । પરિક્ષીણભવસંયોજન ઇત્યુચ્યતે । સમતાજ્ઞાનવિમુક્ત ઇત્યુચ્યતે । સર્વચેતોવશિપરમપારમિતાપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । દાનપારગ ઇત્યુચ્યતે । શીલાભ્યુદ્ગત ઇત્યુચ્યતે । ક્ષાન્તિપારગ ઇત્યુચ્યતે । વીર્યાભ્યુદ્ગત ઇત્યુચ્યતે । ધ્યાનાભિજ્ઞપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । પ્રજ્ઞાપારંગત ઇત્યુચ્યતે । સિદ્ધપ્રણિધાન ઇત્યુચ્યતે । મહામૈત્રવિહારીત્યુચ્યતે । મહાકરુણાવિહારીત્યુચ્યતે । મહામુદિતાવિહારીત્યુચ્યતે । મહોપેક્ષાવિહારીત્યુચ્યતે । સત્ત્વસંગ્રહપ્રયુક્ત ઇત્યુચ્યતે । અનાવરણપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । પ્રતિશરણભૂત ઇત્યુચ્યતે । મહાપુણ્ય ઇત્યુચ્યતે । મહાજ્ઞાનીત્યુચ્યતે । સ્મૃતિમતિગતિબુદ્ધિસંપન્ન ઇત્યુચ્યતે । સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણઋદ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગસમર્થવિદર્શનાલોકપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । ઉત્તીર્ણસંસારાર્ણવ ઇત્યુચ્યતે । પારગ ઇત્યુચ્યતે । સ્થલગત ઇત્યુચ્યતે । ક્ષેમપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । અભયપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । મર્દિતક્લેશકણ્ટક ઇત્યુચ્યતે । પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । મહાપુરુષ ઇત્યુચ્યતે

। પુરુષસિંહ ઇત્યુચ્યતે । વિગતભયલોમહર્ષણ ઇત્યુચ્યતે । નાગ ઇત્યુચ્યતે । નિર્મલ ઇત્યુચ્યતે । ત્રિમલમલપ્રહીણ ઇત્યુચ્યતે । વેદક ઇત્યુચ્યતે । ત્રૈવિદ્યાનુપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । ચતુરોઘોત્તીર્ણ ઇત્યુચ્યતે । પારગ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષત્રિય ઇત્યુચ્યતે । બ્રાહ્મણ ઇત્યુચ્યતે । એકરત્નછત્રધારીત્યુચ્યતે । વાહિતપારધર્મ ઇત્યુચ્યતે । ભિક્ષુરિત્યુચ્યતે । ભિન્નાવિદ્યાણ્ડકોશ ઇત્યુચ્યતે । શ્રમણ ઇત્યુચ્યતે । અર્થસઙ્ગપથસમતિક્રાન્ત ઇત્યુચ્યતે । શ્રોત્રિય ઇત્યુચ્યતે । નિઃસૃતક્લેશ ઇત્યુચ્યતે । બલવાનિત્યુચ્યતે । દશબલધારીત્યુચ્યતે । ભગવાનિત્યુચ્યતે । ભાવિતકાય ઇત્યુચ્યતે । રાજાતિરાજ ઇત્યુચ્યતે । ધર્મરાજ ઇત્યુચ્યતે । વરપ્રવરધર્મચક્રપ્રવર્ત્યનુશાસક ઇત્યુચ્યતે । અકોપ્યધર્મદેશક ઇત્યુચ્યતે । સર્વજ્ઞજ્ઞાનાભિષિક્ત ઇત્યુચ્યતે । અસઙ્ગમહાજ્ઞાનવિમલવિરુક્તપટ્ટબદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । સપ્તબોધ્યઙ્ગરત્નસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । સર્વધર્મવિશેષપ્રાપ્ત ( વૈદ્ય 309 ) ઇત્યુચ્યતે । સર્વાર્યશ્રાવકામાત્યાવલોકિતમુખમણ્ડલ ઇત્યુચ્યતે । બોધિસત્ત્વમહાસત્ત્વપુત્રપરિવાર ઇત્યુચ્યતે । સુવિનીતવિનય ઇત્યુચ્યતે । સુવ્યાકૃતબોધિસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । વૈશ્રવણસદૃશ ઇત્યુચ્યતે । સપ્તાર્યધનવિશ્રાણિતકોશ ઇત્યુચ્યતે । ત્યક્તત્યાગ ઇત્યુચ્યતે । સર્વસુખસંપત્તિસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । સર્વાભિપ્રાયદાતેત્યુચ્યતે । સર્વલોકહિતસુખાનુપાલક ઇત્યુચ્યતે । ઇન્દ્રસમ ઇત્યુચ્યતે । જ્ઞાનબલવજ્રધારી ઇત્યુચ્યતે । સમન્તનેત્ર ઇત્યુચ્યતે । સર્વધર્માનાવરણજ્ઞાનદર્શીત્યુચ્યતે । સમન્તજ્ઞાનવિકુર્વણ ઇત્યુચ્યતે । વિપુલધર્મનાટકદર્શનપ્રવિષ્ટ ઇત્યુચ્યતે । ચન્દ્રસમ ઇત્યુચ્યતે । સર્વજગદતૃપ્તદર્શન ઇત્યુચ્યતે । સમન્તવિપુલવિશુદ્ધપ્રભ ઇત્યુચ્યતે । પ્રીતિપ્રામોદ્યકરપ્રભ ઇત્યુચ્યતે । સર્વસત્ત્વાભિમુખદર્શનાભાસ ઇત્યુચ્યતે । સર્વજગચ્ચિત્તાશયભાજનપ્રતિભાસપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । મહાવ્યૂહ ઇત્યુચ્યતે । શૈક્ષાશૈક્ષજ્યોતિર્ગણપરિવાર ઇત્યુચ્યતે । આદિત્યમણ્ડલસમ ઇત્યુચ્યતે । વિધૂતમોહાન્ધકાર ઇત્યુચ્યતે । મહાકેતુરાજ ઇત્યુચ્યતે । અપ્રમાણાનન્તરશ્મિરિત્યુચ્યતે । મહાવભાસસંદર્શક ઇત્યુચ્યતે । સર્વપ્રશ્નવ્યાકરણનિર્દેશાસંમૂઢ ઇત્યુચ્યતે । મહાવિદ્યાન્ધકારવિધ્વંસનકર ઇત્યુચ્યતે । મહાજ્ઞાનાલોકવિલોકિતબુદ્ધિનિર્વિકલ્પ ઇત્યુચ્યતે । મહામૈત્રીકૃપાકરુણાસર્વજગત્સમરશ્મિપ્રમુક્તપ્રમાણવિષય ઇત્યુચ્યતે । પ્રજ્ઞાપારમિતાગમ્ભીરદુરાસદદુર્નિરીક્ષમણ્ડલ ઇત્યુચ્યતે । બ્રહ્મસમ ઇત્યુચ્યતે । પ્રશાન્તેર્યાપથ ઇત્યુચ્યતે । સર્વેર્યાપથચર્યાવિશેષસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । પરમરૂપધારી ઇત્યુચ્યતે । અસેચનકદર્શન ઇત્યુચ્યતે । શાન્તેન્દ્રિય ઇત્યુચ્યતે । શાન્તમાનસ ઇત્યુચ્યતે । શમથસંભારપરિપૂર્ણ ઇત્યુચ્યતે । ઉત્તમશમથપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । પરમદમશમથપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । શમથવિદર્શનાપરિપૂર્ણસંભાર ઇત્યુચ્યતે । ગુપ્તો જિતેન્દ્રિયો નાગ ઇવ સુદાન્તો હ્રદ ઇવાચ્છો ઽનાવિલો વિપ્રસન્ન ઇત્યુચ્યતે । સર્વક્લેશવાસનાવરણસુપ્રહીણ ઇત્યુચ્યતે । દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । પરમપુરુષ ઇત્યુચ્યતે । અશીત્યનુવ્યઞ્જનપરિવારવિચિત્રરચિતગાત્ર ઇત્યુચ્યતે । પુરુષર્ષભ ઇત્યુચ્યતે । દશબલસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । ચતુર્વૈશારદ્યપ્રાપ્તાનુત્તરપુરુષદમ્યસારથિરિત્યુચ્યતે । શાસ્તેત્યુચ્યતે । અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મપરિપૂર્ણ ઇત્યુચ્યતે । અનિન્દિતકાયવાઙ્મનસ્કર્માન્ત ઇત્યુચ્યતે । સર્વાકારવરોપેતસુપરિશોધિતજ્ઞાનદર્શનમણ્ડલત્વાચ્છૂન્યતાવિહારીત્યુચ્યતે । પ્રતીત્યસમુત્પાદસમતાભિસંબોધાદાનિમિત્તવિહારીત્યુચ્યતે । પરમાર્થસત્યનયપ્રતિવેધાદપ્રણિહિતવિહારીત્યુચ્યતે । સર્વપ્રસ્થાનાલિપ્તત્વાદનભિસંસ્કારગોચર ઇત્યુચ્યતે । સર્વસંસ્કારપ્રતિપ્રશ્રબ્ધત્વાદ્ભૂતવાદીત્યુચ્યતે । ભૂતકોટ્યવિકોપિતજ્ઞાનવિષયત્વાદવિતથાનન્યથાવાદીત્યુચ્યતે । તથતાધર્મધાત્વાકાશલક્ષણાલક્ષણવિષયત્વાદરણ્યધર્મસુપ્રતિલબ્ધ ઇત્યુચ્યતે । માયામરીચિસ્વપ્નોદકચન્દ્રપ્રતિશ્રુત્કપ્રતિભાસસમતાસર્વધર્મવિહારિત્વાદમોઘદર્શનશ્રવણ ઇત્યુચ્યતે । પરિનિર્વાણહેતુજનકત્વાદમોઘપદવિક્રમીત્યુચ્યતે । સત્ત્વવિનયપરાક્રમવિક્રાન્તત્વાદુત્ક્ષિપ્તપરિખેદ ઇત્યુચ્યતે । અવિદ્યાભવતૃષ્ણાસમુચ્છિન્નત્વાત્સ્થાપિતસંક્રમ ઇત્યુચ્યતે । નૈર્યાણિકપ્રતિપત્સુદેશકત્વાન્નિર્જિતમારક્લેશપ્રત્યર્થિક ઇત્યુચ્યતે । સર્વમારવિષયચર્યાનનુલિપ્તત્વાદુત્તીર્ણકામપઙ્ક ઇત્યુચ્યતે । કામધાતુસમતિક્રાન્તત્વાત્પાતિતમાનધ્વજ ( વૈદ્ય 310 ) ઇત્યુચ્યતે । રૂપધાતુસમતિક્રાન્તત્વાદુચ્છ્રિતપ્રજ્ઞાધ્વજ ઇત્યુચ્યતે । આરુપ્યધાતુસમતિક્રાન્તત્વાત્સર્વલોકવિષયસમતિક્રાન્ત ઇત્યુચ્યતે । ધર્મકાયજ્ઞાનશરીરત્વાન્મહાદ્રુમ ઇત્યુચ્યતે । અનન્તગુણરત્નજ્ઞાનસંકુસુમિતવિમુક્તિફલસુસંપન્નત્વાદુદુમ્બરપુષ્પસદૃશ ઇત્યુચ્યતે । દુર્લભપ્રાદુર્ભાવદર્શનત્વાચ્ચિન્તામણિરત્નમણિરાજસમ ઇત્યુચ્યતે

। યથાનયનિર્વાણભિપ્રાયસુપ્રતિપૂરણત્વાત્સુપ્રતિષ્ઠિતપાદ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં ત્યાગશીલતપોવ્રતબ્રહ્મચર્યદૃઢસમાદાનાચલાપ્રકમ્પ્યત્વાદ્વિચિત્રસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તસહસ્રાચક્રાઙ્કિતપાદતલ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયધાર્મિકરક્ષાપરિપાલનતયા શરણાગતાનાં ચાપરિત્યાગત્વાદાયતપાર્ષ્ણિરિત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં પ્રાણાતિપાતોપરતત્વાદ્દીર્ઘાઙ્ગુલીત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં પ્રાણાતિપાતવૈરમણ્યંપરસત્ત્વસમાદાયનત્વાદ્બહુજનત્રાતેત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં પ્રાણાતિપાતવૈરમણ્યંગુણવર્ણસંપ્રકાશનત્વાન્મૃદુતરુણહસ્તપાદ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયોપસ્થાનપરિચર્યાસ્નાનાનુલેપનસર્પિતૈલાભ્યઙ્ગસ્વહસ્તશરીરપરિકર્મપરિખેદત્વાજ્જાલાઙ્ગુલીહસ્તપાદ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં દાનપ્રિયવદ્યતાર્થક્રિયાસમાનાર્થતાસંગ્રહવસ્તુજાલેન સત્ત્વસંગ્રહકૌશલ્યંસુશિક્ષિતત્વાદુચ્છઙ્ગપાદ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રમુત્તરોત્તરિ વિશિષ્ટતરકુશલમૂલાધ્યાલમ્બનત્વાદૂર્ધ્વાઙ્ગદક્ષિણાવર્તરોમકૂપ ઇત્યુચતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયતથાગતચૈત્યપ્રદક્ષિણીકરણધર્મશ્રવણચિત્રીકારરોમહર્ષણપરસત્ત્વસંહર્ષણધર્મદેશનાપ્રયોગત્વાદેણેયજઙ્ઘ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં સત્કૃત્ય ધર્મશ્રવણગ્રહણધારણવાચનવિજ્ઞાપનાર્થપદનિશ્ચયનિસ્તીરણકૌશલ્યેન જરાવ્યાધિમરણાભિમુખાનાં ચ સત્ત્વાનાં શરણગમનાનુપ્રદાનસત્કૃત્યધર્મદેશનાપરિભવબુદ્ધિત્વાત્કોશોપગતબસ્તિગુહ્ય ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં તદન્યેષાં ચ બ્રહ્મચારિણાં બ્રહ્મચર્યાનુગ્રહસર્વપરિસ્કારાનુપ્રદાનનગ્નબલાનુપ્રદાનપરદારાગમનબ્રહ્મચર્યગુણવર્ણસંપ્રકાશનહ્ર્યપત્રાપ્યાનુપાલનદૃઢસમાદાનત્વાત્પ્રલમ્બબાહુરિત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં હસ્તસંયતપાદસંયતસત્ત્વાવિહેઠનપ્રયોગમૈત્રકાયકર્મવાક્કર્મમનસ્કર્મસમન્વાગતત્વાન્ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં ભોજનમાત્રાં જ્ઞાતા અલ્પાહારતોદારસંયમગ્લાનભૈષજ્યાનુપ્રદાનહીનજનાપરિભવાનાથાનવમર્દનતથાગતચૈત્યવિશીર્ણપ્રતિસંસ્કારણસ્તૂપપ્રતિષ્ઠાપનત્વાદ્ભયાર્દિતેભ્યશ્ચ સત્ત્વેભ્યો ઽભયપ્રદાનત્વાન્મૃદુતરુણસૂક્ષ્મચ્છવિરિત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયાનાં સ્નાનાનુલેપનસર્પિસ્તૈલાભ્યઙ્ગશીતે ઉષ્ણોદકમુષ્ણે શીતોદકચ્છાયાતપઋતુસુખપરિભોગાનુપ્રદાનમૃદુતરુણતૂલસંસ્પર્શસુકુમારવસ્ત્રાસ્તીર્ણશયનાસનાનુપ્રદાનતથાગતચૈત્યગન્ધતૈલસેકસૂક્ષ્મપટ્ટધ્વજપતાકાગુણપ્રદાનત્વાત્સુવર્ણચ્છવિરિત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં સર્વસત્ત્વાપ્રતિઘાતમૈત્રીભાવનાયોગક્ષાન્તિસૌરત્યેપરસત્ત્વસમાદાપનાવૈરવ્યાપાદગુણવર્ણસંપ્રકાશનતયા તથાગતચૈત્યતથાગતપ્રતિમાનાં ચ સુવર્ણખચનસુવર્ણપુષ્પસુવર્ણચૂર્ણાભિકિરણસુવર્ણવર્ણપટ્ટપતાકાધ્વજાલંકારસુવર્ણભાજનસુવર્ણવસ્ત્રાનુપ્રદાનત્વાદેકૈકનિચિતરોમકૂપ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં પણ્ડિતોપસંક્રમણકિંકુશલાકુશલપરિપૃચ્છનસાવદ્યાનવદ્યસેવ્યહીનમધ્યપ્રણીતધર્મપરિપૃચ્છનાર્થમીમાંસનપરિતુલનાસંમોહતથાગતચૈત્યકીટલૂતાલયાઞ્જલિયાનિર્માલ્યનાનાતૃણશર્કરાસમુદ્ધરણસંપ્રયોગત્વાત્સપ્તોત્સદ ઇત્યુચ્યતે । ( વૈદ્ય 311 ) દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃજ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠપૂજ્યશ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકાદિભ્ય ઉપાગતેભ્યઃ સત્કૃત્ય યથાભિપ્રાયમન્નપાનાસનવસ્ત્રાપશ્રયપ્રદીપકલ્પિતજીવિકપરિસ્કારસંપ્રદાનકૂપપુષ્કરિણીશીતજલપરીપૂર્ણમહાજનોપભોગાનુપ્રદાનત્વાત્સિંહપૂર્વાર્ધકાય ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયાવનમનપ્રણમનાભિવાદનાભયપ્રદાનદુર્બલાપરિભવશરણાગતાપરિત્યાગદૃઢસર્ગદાનાનુત્સર્ગત્વાચ્ચિતાન્તરાંસ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં સ્વદોષપરિતુલનપ્રસ્ખલિતપરછિદ્રાદોષદર્શનવિવાદમૂલપરભેદકરમન્ત્રપરિવર્જનસુપ્રતિનિસ્સર્ગમન્ત્રસ્વારક્ષિતવાક્કર્માન્તત્વાત્સુસંવૃત્તસ્કન્ધ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયાનાં પ્રત્યુત્થાનપ્રત્યુદ્રમનાભિવાદનકામાનાં ચ સર્વશાસ્ત્રવૈશારદ્યેન વિવાદકામસત્ત્વનિગ્રહસ્વધર્મવિનયાનુલોમનસમ્યક્પ્રવૃત્તરાજામાત્યસમ્યક્પ્રવૃત્તકુશલધર્મપથપ્રતિષ્ઠાપનપ્રભાવનતથાગતશાસનપરિગ્રહસંધારણસર્વકુશલચર્યાસમાદાપન પૂર્વંગમત્વાત્સિંહહનુરિત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં સર્વવસ્તુપરિત્યાગયથાભિપ્રાયયાચનકપ્રિયાભિધાનમુપસંક્રાન્તાનાં ચાવિમાનનાજિહ્મીકરણાવિક્ષેપં સર્વેષાં યથાભિપ્રાયપરિપૂરણદાનપરિત્યાગદૃઢસમાદાનાનુત્સર્ગત્વાચ્ચત્વારિંશત્સમદન્ત ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં પિશુનવચનપરિવર્જનભેદમન્ત્રાગ્રહણસંધિસામગ્રીરોચનસમગ્રાણાં ચેદાચિત્તેન પિશુનવચનવિગર્હણસંધિસામગ્રીગુણવર્ણપ્રકાશનપ્રયોગત્વાત્સુશુક્લદન્ત ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં કૃષ્ણપક્ષપરિવર્જનશુક્લપક્ષકુશલોપચયકૃષ્ણકર્મકૃષ્ણવિપાકપરિવર્જનશુક્લકર્મશુક્લવિપાકસંવર્ણનક્ષીરભોજનશુક્લવસ્ત્રપ્રદાનતથાગતચૈત્યેષુ સુધાકૃતકક્ષીરમિશ્રસંપ્રદાનસુમનાવાર્ષિકીધાનુસ્કારિમાલાગુણપુષ્પદામશુક્લવર્ણકુસુમાનુપ્રદાનત્વાદવિરલદન્ત ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં હાસ્યોચ્ચટ્યનવિવર્જનાનન્દકરણવાગનુરક્ષણાનન્દકરણવાગુદીરણપરસ્ખલિતાપરછિદ્રાપરિમાર્ગણસર્વસત્ત્વસમચિત્તસમાદાપનસમપ્રયોગસમધર્મદેશનદૃઢસમાદાનાપરિત્યાગત્વાદ્રસરસાગ્રવાનિત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં સર્વસત્ત્વાવિહેઠનાવિહિંસનવિવિધવ્યાધિસ્પૃષ્ટોપસ્થાનગ્લાનભૈષજ્યાનુપ્રદાનત્વાત્સર્વરસાર્થિકેભ્યશ્ચ સર્વરસપ્રદાનાપરિખેદત્વાદ્બહ્મસ્વર ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રમનૃતપરુષકર્કશશાઠ્યપરકટુકપરાભિષઙ્ગિન્યપ્રિયપરમર્ભઘટ્ટનવાક્પરિવર્જનમૈત્રીકરુણાપ્રયોગમુદિતાપ્રામોદ્યકરણીસ્નિગ્ધમમધુરશ્લક્ષ્ણહૃદયંગમસર્વેન્દ્રિયપ્રહ્લાદકરણીસમ્યગ્વાક્યસમ્યક્પ્રયોગત્વાદભિનીલનેત્ર ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃવત્સર્વસત્ત્વાપ્રતિહતચક્ષુપ્રયોગૈકપુત્રવદ્યાચનકમૈત્રીકારુણ્યપૂર્વંગમસંપ્રેક્ષણાજિહ્મીકરણપ્રસન્નેન્દ્રિયતથાગતચૈત્યાનિમિષનયનસંપ્રેક્ષણપરસત્ત્વતથાગતદર્શનસમાદાપનદૃઢસમાદાનત્વાદ્ગોપેક્ષનેત્ર ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં હીનચેતોવિવર્જનોદારવિપુલાધિમુક્તિપરિપૂરણાનુત્તરધર્મછન્દસત્ત્વસમાદાપનભૃકુટીમુખવિવર્જનસ્મિતમુખસર્વકલ્યાણમિત્રોપસંક્રમણાભિમુખપૂર્વંગમસર્વકુશલોપચયાવૈવર્તિકત્વાપ્રભૂતજિહ્વ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં સર્વવાગ્દોષવિવર્જનસર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મભાણકાપ્રમાણગુણવર્ણસંપ્રકાશનતથાગતસૂત્રાન્તલિખનવાચનપઠનવિજ્ઞાપનં તેષાં ચ ધર્માણામર્થપદપ્રભેદપરસત્ત્વસંપ્રાપણકૌશલ્યત્વાદુષ્ણીષાનવલોકિતમૂર્ધ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં માતાપિતૃશ્રમણબ્રાહ્મણગુરુદક્ષિણીયાનાં મૂર્ધ્નાં

ચરણતલપ્રણિપતનપ્રવ્રજિતવન્દનાભિવાદનકેશાવરોપણસુગન્ધતૈલમૂર્ધ્નિપરિષિઞ્ચનં સર્વયાચનકેભ્યશ્ચૂર્ણમાલ્યમાલાગુણમૂર્ધાભરણાનુપ્રદાનત્વાદ્ ( વૈદ્ય 312 ) ભ્રૂમધ્યે સુજાતપ્રદક્ષિણાવર્તોત્તપ્તવિશુદ્ધવર્ણાભાસોર્ણ ઇત્યુચ્યતે । દીર્ઘરાત્રં નિરર્ગલસર્વયજ્ઞયજનસમાદપનસર્વકલ્યાણમિત્રાનુશાસન્યનુદ્ધરધર્મભાણકાનાં દૌત્યપ્રેક્ષણે દિગ્ગમનાગમનાપરિખેદનસર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રત્ત્યેકબુદ્ધાર્યશ્રાવકધર્મભાણકમાતાપિતૃગુરુદક્ષિણીયતમોન્ધકારવિધમનતૈલધૃતતૃણોલ્કાપ્રદીપનાનાગન્ધતૈલપ્રદીપસર્વાકારવરોપેતપ્રાસાદિકતથાગતપ્રતિમાકારણક્ષીરપ્રતિભાસરત્નોત્તીર્ણકોશપ્રતિમણ્ડનપરસત્ત્વબોધચિત્તામુખીકરણકુશલસંભારવિશેષત્વાન્મહાસ્થામપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । મહાનારાયણબલોપેતત્વાન્મહાનારાયણ ઇત્યુચ્યતે । કોટીશતમારધર્ષણબલોપેતત્વાત્સર્વપરપ્રમર્દક ઇત્યુચ્યતે । દશતથાગતબલોપેતત્વાદ્દશતથાગતબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનકુશલહીનપ્રાદેશિકયાનવિવર્જનમહાયાનગુણસમુદાનયનબલોપેતાતૃપ્તબલપ્રયોગત્વાત્સ્થાનજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નકર્મસમાદાનહેતુશોવિપાકશોજ્ઞાનબલોપેતત્વાદતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસર્વકર્મસમાદાનહેતુવિપાકજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયવીર્યવિમાત્રતાજ્ઞાનબલોપેતત્વાત્સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયવીર્યવિમાત્રતાજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । અનેકધાતુનાનાધાતુલોકપ્રવેશજ્ઞાનબલોપેતત્વાદનેકધાતુનાનાધાતુલોકપ્રવેશજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । અનેકાધિમુક્તિનાનાધિમુક્તિનિરવશેષાધિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનબલોપેતત્વાદનેકાધિમુક્તિનાનાધિમુક્તિસર્વનિરવશેષાધિમુક્તિજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલોપેતત્વાત્સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । સર્વધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનવ્યવસ્થાપનજ્ઞાનબલોપેતત્વાસર્વધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનવ્યવસ્થાપનજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । અનેકવિધપૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યાસઙ્ગજ્ઞાનબલોપેતત્વાદનેકવિધપૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યાસઙ્ગજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । નિરવશેષસર્વરૂપાનાવરણદર્શનદિવ્યચક્ષુર્જ્ઞાનબલોપેતત્વાન્નિરવશેષસર્વરૂપાનાવરણદર્શનદિવ્યચક્ષુર્જ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । સર્વંવાસનાનુસંધિગતનિરવશેષસર્વાશ્રવક્ષયજ્ઞાનબલોપેતત્વાત્સર્વવાસનાનુસંધિગતનિરવશેષસર્વાશ્રવક્ષયજ્ઞાનબલોપેત ઇત્યુચ્યતે । નિરવશેષસર્વધર્માભિસંબુદ્ધપ્રતિજ્ઞારોહણસદેવલોકાનભિભૂતપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્તત્વાન્નિરવશેષસર્વધર્માભિસંપ્રબુદ્ધતિજ્ઞારોહણસદેવલોકે ઽનભિભૂતપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । સર્વસાંક્લેશિકાન્તરાયિકધર્માન્તરાયકરણાનિર્વાણસ્યેતિતત્પ્રતિજ્ઞારોહણસદેવકે લોકે ઽનાછેદ્યપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્તત્વાસર્વસાંક્લેશિકાન્તરાયિકધર્માન્તરાયકરણાનિર્વાણસ્યેતિ તત્પ્રતિજ્ઞારોહણસદેવકે લોકે ઽનાછેદ્યપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । નૈર્યાણિકીં પ્રતિપદં પ્રતિપદ્યમાનો નિર્વાણમારાગયિષ્યતીતિ પ્રતિજ્ઞારોહણસદેવકે લોકે ઽપ્રતિચોદ્યપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્તત્વાન્નૈર્યાણિકીં પ્રતિપદં પ્રતિપદ્યમાનો નિર્વાણમારાગયિષ્યતીતિ પ્રતિજ્ઞારોહણસદેવકે લોકે ઽપ્રતિચોદ્યપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । સવાશ્રવક્ષયજ્ઞાનપ્રહાણજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞારોહણસદેવકે લોકે ઽવિવર્ત્યપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્તત્વાત્સર્વાશ્રવક્ષયજ્ઞાનપ્રહાણજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞારોહણસદેવકે

લોકે ઽવિવર્ત્યપ્રતિજ્ઞાવૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । અસ્ખલિતપદધર્મદેશકત્વાદસ્ખલિતપદધર્મદેશક ઇત્યુચ્યતે । અરુતાનભિલાપ્યધર્મસ્વભાવાનુબુદ્ધત્વાદરુતાનભિલાપ્યધર્મસ્વભાવાનુબુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે । અવિરતત્વાદવિરત ઇત્યુચ્યતે । સર્વસત્ત્વરુતાપ્રમાણબુદ્ધધર્મરુતનિર્ઘોષાધિષ્ઠાનસમર્થત્વાત્સર્વસત્ત્વરુતાપ્રમાણબુદ્ધધર્મરુતનિર્ઘોષાધિષ્ઠાનસમર્થ ઇત્યુચ્યતે । ( વૈદ્ય 313 ) અમુષિતસ્મૃતિત્વાદમુષિતસ્મૃતિરિત્યુચ્યતે । નાનાત્વસંજ્ઞાવિગતત્વાન્નાનાત્વસંજ્ઞાવિગત ઇત્યુચ્યતે । સર્વચિત્તસમાહિતસુમાહિતસત્ત્વાત્સર્વચિત્તસમાહિતસુસમાહિત ઇત્યુચ્યતે । અપ્રતિસંખ્યાસમુપેક્ષકત્વાદપ્રતિસંખ્યાસમુપેક્ષક ઇત્યુચ્યતે । છન્દસંસ્કારસમાધ્યપરિહીનત્વાચ્છન્દસંસ્કારસમાધ્યપરિહીન ઇત્યુચ્યતે । વીર્યસંસ્કારસમાધ્યનાછેદ્યાપરિહીનવીર્યત્વાદ્વીર્યસંસ્કારસમાધ્યપરિહીનવીર્ય ઇત્યુચ્યતે । સ્મૃત્યપરિહીનત્વાદપરિહીનસ્મૃતિરિત્યુચ્યતે । અપરિહીનપ્રજ્ઞત્વાદપરિહીનપ્રજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે । વિમુક્ત્યપરિહીનત્વાદપરિહીનવિમુક્તિરિત્યુચ્યતે । વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાપ્રહીનત્વાદપરિહીનવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શન ઇત્યુચ્યતે । સર્વકાયકર્મવાક્કર્મમનસ્કર્મજ્ઞાનપૂર્વંગમજ્ઞાનાનુપરિવર્તિસમન્વાગતત્વાત્સર્વકાયવાઙ્ભમનસ્કર્મજ્ઞાનપૂર્વંગમજ્ઞાનાનુપરિવર્તિજ્ઞાનસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસ્વસઙ્ગાપ્રતિહતજ્ઞાનદર્શનસમન્વાગતત્વાત્ ત્ર્યધ્વાસઙ્ગાપ્રતિહતજ્ઞાનદર્શનસમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । અનાવરણવિમોક્ષપ્રતિલબ્ધત્વાદનાવરણવિમોક્ષપ્રતિલબ્ધ ઇત્યુચ્યતે । અધિષ્ઠિતસર્વસત્ત્વચરિતપ્રવેશકૌશલ્યાવસ્થિતત્વોદધિષ્ઠિતસર્વસત્ત્વચરિતપ્રવેશકૌશલ્યાવસ્થિત ઇત્યુચ્યતે । યથાપ્રત્યર્હધર્મદેશનાકુશલત્વાદ્યથાપ્રત્યર્હધર્મદેશનાકુશલ ઇત્યુચ્યતે । સર્વસ્વરાઙ્ગમણ્ડલપરમપારમિતાપ્રાપ્તત્વાત્સર્વસ્વરાઙ્ગમણ્ડલપરમપારમિતાપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે । સર્વરુતપ્રતિરુતનિશ્ચારણકૌશલ્યપ્રાપ્તત્વાદ્દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગરુત ઇત્યુચ્યતે । બ્રહ્મસ્વરરુતરવિતનિર્ઘોષ ઇત્યુચ્યતે । કલવિઙ્કરુતસ્વર ઇત્યુચ્યતે । દુન્દુભિસંગીતિરુતસ્વર ઇત્યુચ્યતે । ધરણીતલનિર્નાદનિર્ઘોષસ્વર ઇત્યુચ્યતે । સાગરનાગેન્દ્રમેઘસ્તનિતગર્જિતઘોષસ્વર ઇત્યુચ્યતે । સિંહવૃષભિતાભિગર્જિતનિર્ઘોષસ્વર ઇત્યુચ્યતે । સર્વસત્ત્વરુતરવિતાનુચરણસંતોષણસ્વર ઇત્યુચ્યતે । અસઙ્ગાનાવરણસર્વપર્ષન્મણ્ડલાભિરાધનસ્વર ઇત્યુચ્યતે । એકરુતાત્સર્વરુતસંપ્રાપનસ્વર ઇત્યુચ્યતે । બ્રહ્મેન્દ્રપૂજિત ઇત્યુચ્યતે । દેવેન્દ્રસત્કૃત ઇત્યુચ્યતે । નાગેન્દ્રનમસ્કૃત ઇત્યુચ્યતે । યક્ષેન્દ્રાવલોકિતમુખમણ્ડલ ઇત્યુચ્યતે । ગન્ધર્વેન્દ્રોપગીત ઇત્યુચ્યતે । રાક્ષસેન્દ્રપ્રસન્નેન્દ્રિયાનિનિમિષનયનસંપ્રેક્ષિત ઇત્યુચ્યતે । અસુરેન્દ્રાભિપ્રણત ઇત્યુચ્યતે । ગરુડેન્દ્રાવિહિંસાપ્રેક્ષિત ઇત્યુચ્યતે । કિન્નરેન્દ્રાભિષ્ટુત ઇત્યુચ્યતે । મહોરગેન્દ્રાભિલષિતદર્શન ઇત્યુચ્યતે । મનુજેન્દ્રાભિસંપૂજિત ઇત્યુચ્યતે । અહર્ગણસેવિત ઇત્યુચ્યતે । સર્વબોધિસત્ત્વસમાદાયકસમુત્તેજકસંહપ્રર્ષક ઇત્યુચ્યતે । નિરામિષધર્મદેશક ઇત્યુચ્યતે । અક્ષુણ્ણપદવ્યઞ્જનાવન્ધ્યધર્મદેશક ઇત્યુચ્યતે । કાલાનતિક્રમણધર્મદેશક ઇત્યુચ્યતે । ઇદં તન્મૈત્રેય ધર્મચક્રપ્રવર્તનં તથાગતગુણવર્ણપ્રદેશસ્ય યત્કિંચિદવતારમાત્રં સંક્ષેપેણ નિર્દેશિતઃ વિસ્તરેણ પુનમૈત્રેય તથાગતઃ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા નિર્દિશેત્ । ન ચાસ્ય નિર્દિશ્યમાનસ્ય પર્યન્તો ભવેત્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત્ -
ગમ્ભીરં દુર્દૃશં સૂક્ષ્મં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ ।
યત્ર મારા ન ગાહન્તે સર્વે ચ પરતીર્થિકાઃ

અનાલયં નિષ્પ્રપઞ્ચં અનુત્પાદમસંભવમ્ ।
વિવિક્તં પ્રકૃતીશૂન્યં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્

અનાયૂહમનિર્યૂહમનિમિત્તમલક્ષણમ્ ।
સમતાધર્મનિર્દેશં ચક્રં બુદ્ધેન વર્ણિતમ્

માયામરીચિ સ્વપ્નં ચ દકચન્દ્ર પ્રતિશ્રુત્કા ।
યથૈતે તથા તચ્ચક્રં લોકનાથેન વર્તિતમ્

પ્રતીત્યધર્મઓતારમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
સર્વદૃષ્ટિસમુચ્છેદો ધર્મચક્રમિતિ સ્મૃતમ્

આકાશેન સદા તુલ્યં નિર્વિકલ્પં પ્રભાસ્વરમ્ ।
અનન્તમધ્યનિર્દેશં ધર્મચક્રમિહોચ્યતે

અસ્તિનાસ્તિવિનિર્મુક્તમાત્મ્યનૈરાત્મ્યવર્જિતમ્ ।
પ્રકૃત્યાજાતિનિર્દેશં ધર્મચક્રમિહોચ્યતે

ભૂતકોટીમકોટીં ચ તથતાયાં તથત્વતઃ ।
અદ્વયો ધર્મનિર્દેશો ધર્મચક્રં નિરુચ્યતે

ચક્ષુઃ સ્વભાવતઃ શૂન્યં શ્રોતં ઘ્રાણં તથૈવ ચ ।
જિહ્વા કાયં ચ ચિત્તં ચ શૂન્યાત્માનો નિરીહકઃ

ઇદં તદીદ્દશં ચક્રં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ ।
બોધયત્યબુધાન્ સત્ત્વાંસ્તેન બુદ્ધો નિરુચ્યતે

સ્વયં મયાનુબુદ્ધો ઽયં સ્વભાવો ધર્મલક્ષણમ્ ।
ઋતે પરોપદેશેન સ્વયંભૂસ્તથ ચક્ષુમાન્

સર્વધર્મવશિપ્રાપ્તો ધર્મસ્વામી નિરુચ્યતે ।
નયાનયજ્ઞો ધર્મેષુ નાયકસ્તેન ચોચ્યતે

યથા ભવન્તિ વૈનેયા વિનયામ્યમિતાં જનાં ।
વિનેયપારમિપ્રાપ્તસ્તેન પ્રોક્તો વિનાયકઃ

નષ્ટમાર્ગા હિ યે સત્ત્વા માર્ગં દેશેમિ ઉત્તમમ્ ।
નયામિ પારિમં તીરં તસ્માદસ્મિ વિનાયકઃ

સંગ્રહાવસ્તુજ્ઞાનેન સંગૃહ્ય જનતામહમ્ ।
સંસારાટવિનિસ્તીર્ણઃ સાર્થવાહસ્તતો હ્યહમ્

વશવર્તી સર્વધર્મેષુ તેન ધર્મેશ્વરો જિનઃ ।
ધર્મચક્રં પ્રવર્તિત્વા ધર્મરાજો નિરુચ્યતે

ધર્મદાનપતિઃ શાસ્તા ધર્મસ્વામી નિરુત્તરઃ ।
સુયષ્ટયજ્ઞસિદ્ધાર્થઃ પૂર્ણાશઃ સિદ્ધમઙ્ગલઃ

આશ્વાસકઃ ક્ષેમદર્શી શૂરો મહારણંજહઃ ।
ઉત્તીર્ણસર્વસંગ્રામો મુક્તો મોચયિતા પ્રજાઃ

આલોકભૂતો લોકસ્ય પ્રજ્ઞાજ્ઞાનપ્રભંકરઃ ।
અજ્ઞાનતમસો હન્તા ઉલ્કાધારિ મહાપ્રભઃ

મહાવૈદ્યો મહાજ્ઞાની મહાક્લેશચિકિત્સકઃ ।
સત્ત્વાનાં ક્લેશવિદ્ધાનાં શલ્યહર્તા નિરુત્તરઃ

સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વવ્યઞ્જનશોભિતઃ ।
સમન્તભદ્રકાયેન હીનાનાં ચાનુવર્તકઃ

દશભિર્બલભિર્બલવાન્ વૈશારદ્યવિશારદઃ ।
આવેણિકૈરષ્ટદશૈ અગ્રયાની મહામુનિઃ

એષ સંક્ષેપનિર્દેશો ધર્મચક્રપ્રવર્તને ।
તથાગતગુણવર્ણઃ પરીત્તો ઽયં પ્રકાશિતઃ

બુદ્ધજ્ઞાનમનન્તં હિ આકાશવિપુલં સમમ્ ।
ક્ષપયેત્કલ્પ ભાષન્તો ન ચ બુદ્ધગુણક્ષયઃ