Lalitavistara · અધ્યાય 16

ઇતિ ॥
॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે ઽભિનિષ્ક્રમણપરિવર્તો નામ પઞ્ચદશમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 16
બિમ્બિસારોપસંક્રમણપરિવર્તઃ ષોડશઃ ।
એવં ખલુ ભિક્ષવશ્છન્દકો બોધિસત્ત્વાધિસ્થાનેન રાજ્ઞઃ શુદ્ધોદનસ્ય ગોપાયાઃ શાક્યકન્યાયાશ્ચ સર્વસ્ય ચાન્તઃપુરસ્ય સર્વસ્ય ચ શાક્યગણસ્ય શોકવિનોદકથામકાર્ષીત્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો લુબ્ધકરૂપાય દેવપુત્રાય કાશિકાનિ વસ્ત્રાણિ દત્ત્વા તસ્ય સકાશાત્કાષાયાનિ વસ્ત્રાણિ ગૃહીત્વા સ્વયમેવ પ્રવજ્યાં લોકાનુવર્તનામુપાદાય સત્ત્વાનુકમ્પાયૈ સત્ત્વપરિપાચનાર્થમ્ ॥
અથ બોધિસત્ત્વો યેનૈવ શાક્યા બ્રાહ્મણ્યા આશ્રમસ્તેનોપસંક્રામત્ । સા બોધિસત્ત્વં વાસેન ભક્તેન ચોપનિમન્ત્રયતે સ્મ । તતો બોધિસત્ત્વઃ પદ્માયા બ્રાહ્મણ્યા આશ્રમં ગચ્છતિ સ્મ । તયાપિ બોધિસત્ત્વો વાસેન ભક્તેન ચોપનિમન્ત્રિતો ઽભૂત્ ॥
તતો રૈવતસ્ય બ્રહ્મર્ષેરાશ્રમમગમત્ । અસાવપિ બોધિસત્ત્વં તથૈવોપનિમન્ત્રયતે સ્મ । તથૈવ રાજકો ઽપિ દતૃમદણ્ડિકપુત્રો બોધિસત્ત્વમુપનિમન્ત્રયતે સ્મ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો ઽનુપૂર્વેણ વૈશાલીં મહાનગરીમનુપ્રાપ્તો ઽભુત્ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેનારાડઃ કાલાપો વૈશાલીમુપનિસૃત્ય પ્રતિવસતિ સ્મ મહતા શ્રાવકસંઘેન સાર્ધં ત્રિભિઃ શિષ્યશતૈઃ । સ શિષ્યેભ્ય આકિંચન્યાયતનસહવ્રતાયૈ ધર્મં દેશયતિ સ્મ । સ બોધિસત્ત્વં દૂરત એવાગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા આશ્ચર્યપ્રાપ્તઃ શિષ્યાનામન્ત્રયતે સ્મ - પશ્યત પશ્યત ભો રૂપમસ્યેતિ । તે ઽબ્રુવન્ - એવં હ્યેતત્પશ્યામઃ । એનમતિવિસ્મયનીયમ્ ॥
તતો ઽહં ભિક્ષવો યેનારાડઃ કાલાપસ્તેનોપસંક્રમ્યારાડ કાલાપમેતદવોચત્ - ચરેયમહં ભો આરાડે કાલાપે બ્રહ્મચર્યમ્ । સો ઽવોચત્ - ચર ભો ગૌતમ તથારૂપેણ ધર્માખ્યાને યસ્મિન્ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો ઽલ્પકૃચ્છ્રેણાજ્ઞામારાધયતિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - અસ્તિ મે છન્દો ઽસ્તિ વીર્યમસ્તિ સ્મૃતિરસ્તિ સમાધિરસ્તિ પ્રજ્ઞા, યન્ન્વહમેકો ઽપ્રમત્ત આતાપી વ્યપકૃષ્ટો વિહરેયં તસ્યૈવ ધર્મસ્ય પ્રાપ્તયે સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ॥
અથ ખલ્વહં ભિક્ષવો એકો ઽપ્રમત્ત આતાપી વ્યપકૃષ્ટો વિહરન્નલ્પકૃચ્છ્રેણૈવં તં ધર્મમધ્યવગચ્છન્ સાક્ષાદકાર્ષમ્ ॥
અથ ખલ્વહં ભિક્ષવો યેનારાડઃ કાલાપસ્તેનોપસંક્રમ્યૈતદવોચત્ - એતાવદ્ભો ત્વયા આરાડ ધર્મો ઽધિગતઃ સાક્ષાત્કૃતઃ? સો ઽવોચત્ - એવમેતદ્ભો ગૌતમ । તમહમવોચત્ - મયાપિ ભો એષ ધર્મઃ સાક્ષાત્કૃતો ઽધિગતઃ । સો ઽવોચત્ - તેન હિ ભો ગૌતમ યદહં ધર્મ જાનામિ, ભવાનપિ તં જાનાતિ, યં ભવાન્ જાનાતિ, અહમપિ તં જાનામિ । તેન હ્યાવામુભાવપીમં શિષ્યગણં પરિહરાવઃ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવ આરાડઃ કાલાપઃ પરમયા પૂજયા માં પૂજયતિ સ્મ । અન્તેવાસિષુ ચ માં સમાનાર્થતયા સ્થાપયતિ સ્મ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - અયં ખલ્વારાડસ્ય ધર્મો ન નૈર્યાણિકો ન નિર્યાતિ, તત્કતરસ્ય સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય? યન્ન્વહમત ઉત્તરિ પર્યેષમાણશ્ચરેયમ્ ॥
અથ ખલ્વહં ભિક્ષવો યથાભિરામં વૈશાલ્યાં વિહૃત્ય મગધેષુ ચ પ્રક્રાન્તો ઽભૂત્ । સો ઽહં મગધેષુ ચર્યાં ચરન્ યેન માગધકાનાં રાજગૃહં નગરં તદનુસૃતો યેન ચ પાણ્ડવઃ પર્વતરાજસ્તેનોપસંક્રાન્તો ઽભૂવમ્ । તત્રાહં પાણ્ડવે પર્વતરાજપાર્શ્વે વ્યાહાર્ષમેકાક્યદ્વિતીયો ઽસહાયો ઽનેકૈર્દેવકોટિનયુતશતસહસ્રૈઃ સંરક્ષિતઃ ॥
તતો ઽહં કલ્યમેવ સંનિવાસ્ય પાત્રચીવરમાદાય તપોદદ્વારેણ રાજગૃહં મહાનગરં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્ પ્રાસાદિકેનાભિક્રાન્તેન પ્રતિક્રાન્તેન વ્યવલોકિતેન સંમિઞ્જિતેન પ્રસારિતેન પ્રાસાદિકેન સંઘાટીપટપાત્રચીવરધારણેનાવિક્ષિપ્તૈરિન્દ્રિયૈરબહિર્ગતેન માનસેન નિર્મિતવત્તૈલપાત્રધરવદ્યુગમાત્રં પશ્યન્ । તત્ર માં રાજગૃહકા મનુષ્યા દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતા અભૂવન્ - કિં સ્વિદયં બ્રહ્મા ભવિષ્યતિ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આહોસ્વિદ્વૈશ્રવણો આહોસ્વિત્કિંચિદ્ગિરિદૈવતમ્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
અથ વિમલધરો હ્યનન્તતેજો સ્વયમિહ પ્રવ્રજિયાન બોધિસત્ત્વઃ ।
શાન્તમનુ દાન્ત ઈર્યવન્તો વિહરતિ પાણ્ડવશૈલરાજપાર્શ્વે

રજનિ વિગતુ જ્ઞાત્વ બોધિસત્ત્વઃ પરમસુદર્શનિયં નિવાસયિત્વા ।
પાત્ર પ્રતિગૃહીય નીચમાનો પ્રવિશતિ રાજગૃહં સપિણ્ડપાત્રમ્

કનકમિવ સુધાતુજાતરૂપં કવચિતુ લક્ષણત્રિંશતા દ્વિભિશ્ચ ।
નરગણ તથ નારિ પ્રેક્ષમાણો ન ચ ભવતે ક્વચિ તૃપ્તિ દર્શનેન

વીથિ રચિત રત્નવસ્ત્રધાર્યૈ અવશિરિયા જનુ યાતિ પૃષ્ઠતો ઽસ્ય ।
કો નુ અયુ અદૃષ્ટપૂર્વસત્ત્વો યસ્ય પ્રભાય પુરં વિભાતિ સર્વમ્

ઉપરિ સ્થિહિય નારિણાં સહસ્રા તથરિવ દ્વારિ તથૈવ વાતયાને ।
રથ્ય ભરિત ગેહિ શૂન્ય કૃત્વા નરવરુ પ્રેક્ષિષુ તે અનન્યકર્માઃ

ન ચ ભુયુ ક્રયવિક્રયં કરોન્તી ન ચ પુન સૌણ્ડ પિબન્તિ મદ્યપાનમ્ ।
ન ચ ગૃહિ ન ચ વીથિયે રમન્તે પુરુષવરસ્ય નિરીક્ષમાણ રૂપમ્

પુરુષ ત્વરિતુ ગચ્છિ રાજગેહં અવચિષુ રાજ સ બિમ્બિસાર તુષ્ટો ।
દેવ પરમ તુભ્ય લબ્ધ લાભા સ્વયમિહ બ્રહ્મ પુરે ચરાતિ પિણ્ડમ્

કેચિ અવચિ શક્ર દેવરાજો અપરિ ભણન્તિ સુયામ દેવપુત્રઃ ।
તથ અપિ સંતુષિતં વ નિર્મિતશ્ચ અપરિ ભણન્તિ સુનિર્મિતેષુ દેવઃ

કેચિ પુન ભણન્તિ ચન્દ્રસૂર્યૌ તથપિ ચ રાહુ બલિશ્ચ વેમચિત્રી ।
કેચિ પુન ભણન્તિ વાચમેવં અયુ સો પાણ્ડવશૈલરાજવાસી

વચનમિમુ શ્રુણિત્વ પાર્થિવો ઽસૌ પરમૌદગ્રમના સ્થિતો ગવાક્ષે ।
પ્રેક્ષતિ વરસત્ત્વ બોધિસત્ત્વં જ્વલતુ શિરીય સુધાતુકાઞ્ચનં વા

પિણ્ડ દદિય રાજ બિમ્બિસારઃ પુરુષમવોચન્નિરીક્ષ ક્વ પ્રયાતી ।
દૃષ્ટ્વ ગિરિવરં સ ગચ્છમાનો અવચિષુ દેવ ગતઃ સ શૈલપાર્શ્વમ્

રજનિ વિગતુ જ્ઞાત્વ બિમ્બિસારો મહત જનૈઃ પરિવારિતો નરેન્દ્રઃ ।
ઉપગમિ પાણ્ડવશૈલરાજમૂલે શિરિય જ્વલન્તુ તમદૃશાતિ શૈલમ્

ધરણિ વ્રજિતુ યાનિ ઓરુહિત્વા પરમસુગૌરવ પ્રેક્ષિ બોધિસત્ત્વમ્ ।
મેરુરિવ યથા હ્યકમ્પમાનો ન્યસિય તૃણાનિ નિષણ્ણ સોસ્તિકેન

શિરસિ ચરણિ વન્દયિત્વ રાજા વિવિધકથાં સમુદાહરિત્વ વોચત્ ।
દદમિ તવ ઉપાર્ધુ સર્વરાજ્યાદ્ રમ ઇહ કામગુણૈરહં ચ પિણ્ડમ્

પ્રભણતિ ગિરિ બોધિસત્ત્વ શ્લક્ષ્ણં ધરણિપતે ચિરમાયુ પાલયસ્વ ।
અહમપિ પ્રવિજહ્ય રાજ્યમિષ્ટં પ્રવ્રજિતો નિરપેક્ષિ શાન્તિહેતોઃ

દહરુ તરુણયૌવનૈરુપેતઃ શુભતનુવર્ણનિભો ઽસિ વેગપ્રાપ્તઃ ।
વિપુલ ધન પ્રતીચ્છ નારિસંઘં ઇહ મમ રાજ્યિ વસાહિ ભુઙ્ક્ષ્વ કામાં

પરમપ્રમુદિતો ઽસ્મિ દશનાત્તે અવચિષુ સ માગધરાજ બોધિસત્ત્વમ્ ।
ભવહિ મમ સહાયુ સર્વરાજ્યં અહુ તવ દાસ્યિ પ્રભૂત ભુઙ્ક્ષ્વ કામાં

મા ચ પુન વને વસાહિ શૂન્યે મ ભુયુ તૃણેષુ વસાહિ ભૂમિવાસમ્ ।
પરમસુકુમારુ તુભ્ય કાયો ઇહ મમ રાજ્યિ વસાહિ ભુઙ્ક્ષ્વ કામાં

પ્રભણતિ ગિરિ બોધિસત્ત્વ શ્લક્ષ્ણં અકુટિલ પ્રેમણિયા હિતાનુકમ્પી ।
સ્વસ્તિ ધરણિપાલ તે ઽસ્તુ નિત્યં ન ચ અહુ કામગુણેભિરર્થિકો ઽસ્મિ

કામ વિષસમા અનન્તદોષા નરકપ્રપાતન પ્રેતતિર્યગ્યોનૌ ।
વિદુભિ વિગર્હિત ચાપ્યનાર્ય કામા જહિત મયા યથા પક્વખેટપિણ્ડમ્

કામ દ્રુમફલા યથા પતન્તી યથમિવ અભ્રબલાહકા વ્રજન્તિ ।
અધ્રુવ ચપલગામિ મારુતં વા વિકિરણ સર્વશુભસ્ય વઞ્ચનીયા

કામ અલભમાન દહ્યયન્તે તથ અપિ લબ્ધ ન તૃપ્તિ વિન્દયન્તી ।
યદ પુન અવશસ્ય ભક્ષયન્તે તદ મહદુઃખ જનેન્તિ ઘોર કામાઃ

કામ ધરણિપાલ યે ચ દિવ્યા તથ અપિ માનુષ કામ યે પ્રણીતા ।
એકુ નરુ લભેત સર્વકામાં ન ચ સો તૃપ્તિ લભેત ભૂયુ એષન્

યે તુ ધરણિપાલ શાન્તદાન્તા આર્ય અનાશ્રવ ધર્મપૂર્ણસંજ્ઞા ।
પ્રજ્ઞવિદુષ તૃપ્ત તે સુતૃપ્તા ન ચ પુન કામગુણેષુ કાચિ તૃપ્તિઃ

કામ ધરણિપાલ સેવમાના પુરિમ ન વિદ્યતિ કોટિ સંસ્કૃતસ્ય ।
લવણજલ યથા હિ નારૂ પીત્વા ભુયુ તૃષ વર્ધતિ કામ સેવમાને

અપિ ચ ધરણિપાલ પશ્ય કાયં અધ્રુવમસારકુ દુઃખયન્ત્રમેતત્ ।
નવભિ વ્રણમુખૈઃ સદા સ્રવન્તં ન મમ નરાધિપ કામછન્દરાગઃ

અહમપિ વિપુલાં વિજહ્ય કામાં તથપિ ચ ઇસ્ત્રિસહસ્ર દર્શનીયાં ।
અનભિરતુ ભવેષુ નિર્ગતો ઽહં પરમશિવાં વરબોધિ પ્રાપ્તુકામઃ

રાજા આહ -
કતમ દિશિ કુતો ગતો ઽસિ ભિક્ષો ક્વ ચ તવ જન્મ ક્વ તે પિતા ક્વ માતા ।
ક્ષત્રિય અથ બ્રાહ્મણો ઽથ રાજા પરિકથ ભિક્ષુ યદી ન ભારસંજ્ઞા

બોધિસત્ત્વ આહ -
શ્રતુ તિ ધરણિપાલ શાકિયાનાં કપિલપુરં પરમં સુઋદ્ધિસ્ફીતમ્ ।
પિતુ મમ શુદ્ધોદનેતિ નામ્ના તનુ અહુ પ્રવ્રજિતો ગુણાભિલાષી

રાજા આહ -
સાધુ તવ સુદૃષ્ટદર્શનં તે યનુ તવ જન્મ વયં પિ તસ્ય શિષ્યાઃ ।
અપિ ચ મમ ક્ષમસ્વ આશયેના યમપિ નિમન્ત્રિતુ કામવીતરાગો

યદિ ત્વય અનુપ્રાપ્તુ ભોતિ બોધિઃ તદ મમ સેતિ ભોતિ ધર્મસ્વામિમ્ ।
અપિ ચ મમ પુરા સુલબ્ધ લાભા મમ વિજિતે વસસીહ યત્સ્વયંભો

પુનરપિ ચરણાનિ વન્દયિત્વા કૃત્વ પ્રદક્ષિણુ ગૌરવેણ રાજા ।
સ્વકજનપરિવારિતો નરેન્દ્રઃ પુનરપિ રાજગૃહં અનુપ્રવિષ્ટઃ

મગધપુરિ પ્રવેશિ લોકનાથો વિહરિય શાન્તમના યથાભિપ્રાયમ્ ।
અર્થુ કરિય દેવમાનુષાણાં ઉપગમિ તીરુ નિરઞ્જના નરેન્દ્રઃ