Lalitavistara · અધ્યાય 17

॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે બિમ્બિસારોપસંક્રમણપરિવર્તો નામ ષોડશમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 17
દુષ્કરચર્યાપરિવર્તઃ સપ્તદશઃ ।
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન રુદ્રકો નામ રામપુત્રો રાજગૃહં નામ મહાનગરમુપનિસૃત્ય વિહરતિ સ્મ મહતા શિષ્યગણેન સાર્ધં સપ્તભિઃ શિષ્યશતૈઃ । સ તેભ્યો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસહવ્રતાયૈ ધર્મં દેશયતિ સ્મ । અદ્રાક્ષીત્ ખલ્વપિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો રુદ્રકં રામપુત્રં સંઘેગણિનં ગણાચાર્યં જ્ઞાતમભીપ્સિતં બહુજનપૂજિતં પણ્ડિતસંમતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચાસ્યૈતદભૂત્ - અયં ખલ્વપિ રુદ્રકો રામપુત્રઃ સંઘેગણી ગણાચાર્યઃ જ્ઞાતો ઽભીપ્સિતો બહુજનપૂજિતઃ પણ્ડિતસંમતઃ । સચેદહમસ્યાન્તિકમુપસંક્રમ્ય વ્રતતપમારભેયમ્, નૈષ મમાન્તિકે વિશિષ્ટસંજ્ઞો ભવેન્નાપિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનેન જ્ઞાતો ભવેન્નાપિ સંસ્કૃતાનાં સાશ્રવાનાં સોપાદાનાનાં ધ્યાનસમાધિસમાપત્તીનાં દોષો દત્તો ભવેત્ । યન્ન્વહં તથારુપમુપાયમુપસંદર્શયેયં યેનૈતે ચ પ્રત્યક્ષા ભવેયુઃ । ધ્યાનગોચરાણાં ચ સમાપત્ત્યારમ્બણાનાં લૌકિકસમાધીનામનિઃસરણતા દર્શિતા ભવેત્ । યન્ન્વહં રુદ્રકસ્ય રામપુત્રસ્ય સકાશમુપસંક્રમ્ય સ્વસમાધિગુણવિશેષોદ્ભાવનાર્થં શિષ્યત્વમભ્યુપગમ્ય સંસ્કૃતસમાધીનામસારતામુપદર્શયેયમિતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વ ઇદમર્થવશમધિકૃત્ય યેન રુદ્રકો રામપુત્રસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય રુદ્રકં રામપુત્રમેતદવોચત્ - કસ્તે માર્ષ શાસ્તા, કસ્ય વા ધર્મં દેશિતમાજાનાસિ?
ઇત્યેવમુક્તે રુદ્રકો રામપુત્રો બોધિસત્ત્વમેવમાહ - ન મે માર્ષ કશ્ચિચ્છાસ્તા । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સ્વયમેવ મયેદં સમ્યગધિગતમિતિ । બોધિસત્ત્વ આહ - કિં ભવતાધિગતમ્? આહ - નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્માર્ગઃ । બોધિસત્ત્વ આહ - લભેમહિ વયં ભવતઃ સકાશાદવવાદાનુશાસનીયસ્ય સમાધેર્માર્ગમ્? આહ - વાઢમસ્ત્વિતિ । યાવદ્દત્તો ઽવવાદો ઽભૂત્ ॥
તતો બોધિસત્ત્વ એકાન્તં ગત્વા પર્યઙ્કમાભુજ્યોપવિશતિ સ્મ । સમનન્તરોપવિષ્ટસ્ય ચ બોધિસત્ત્વસ્ય પુણ્યવિશેષેણ ચ જ્ઞાનવિશેષેણ ચ પૂર્વસુચરિતચર્યાફલવિશેષેણ ચ સર્વસમાધિપરિચયવિશેષેણ ચ ધ્યાનપ્રમુખાનિ સર્વાણિ લૌકિકાનિ લોકોત્તરાણિ સમાપત્તિશતાન્યામુખીભવન્તિ સ્મ સાકારાણિ સોદ્દેશાનિ યથાપિ તચ્ચિત્તવશવર્તિત્વાત્ । અથ ચ બોધિસત્ત્વઃ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ ઉત્થાયાસનાદ્યેન રુદ્રકો રામપુત્રસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્ય રુદ્રકં રામપુત્રમેવમાહ અસ્ત્યન્યો ઽપિ માર્ષ કશ્ચિદુત્તરે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેર્માર્ગઃ? સો ઽબ્રવીત્ - નાસ્તીતિ ॥
તતો બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભવત્ - ન ખલુ રુદ્રકસ્યૈવાસ્તિ શ્રદ્ધા વીર્યં સ્મૃતિઃ પ્રજ્ઞા । મમાપ્યસ્તિ શ્રદ્ધા વીર્યં સ્મૃતિઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા ।
અથ બોધિસત્ત્વો રુદ્રકં રામપુત્રમેવમાહ - મયાપ્યેષ માર્ષ ધર્મો ઽધિગતો યત્ર ત્વં નિર્યાતઃ । સો ઽવોચત્ - તેન હ્યાગચ્છ, ત્વં ચાહં ચેમં ગણં પરિહરાવ ઇતિ । સમાનાર્થે ચ બોધિસત્ત્વં ( વૈદ્ય 181 ) સ્થાપયતિ સ્મ આચાર્યસ્થાને ચ । બોધિસત્ત્વ આહ - નૈષ માર્ષ માર્ગો નિર્વૃતયે ન વિરાગાય ન નિરોધાય નોપશમાય નાભિજ્ઞાયૈ ન સંબોધયે ન શ્રામણાય ન બ્રાહ્મણાય ન નિર્વાણાય સંવર્તતે ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો રુદ્રકસ્ય રામપુત્રસ્ય સશિષ્યસ્યાવર્જનીકૃત્વ યાવદલમિતિ કૃત્વા પ્રક્રામત્ - અલં મમાનેનેતિ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયા રુદ્રકે રામપુત્રે બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ સ્મ । તેષામેતદભૂત્ - યસ્ય ખલુ વયમર્થાય દીર્ઘરાત્રં ઘટામહે ઉદ્યુજ્યામહે, ન ચ શક્નુમો ઽન્તં વા પર્યન્તં ચાધિગન્તુમ્, તચ્છ્રમણેન ગૌતમેનાલ્પકકૃચ્છણાધિગન્તું સાક્ષાત્કૃતમ્ । તચ્ચાસ્ય ન રોચતે । તથા ચોત્તરિ પર્યેષતે । નિઃસંશયમેષ શાસ્તા લોકે ભવિષ્યતિ । યચ્ચૈષ સાક્ષાત્કરિષ્યતિ, તદસ્મભ્યં સંવિભક્ષ્યતીતિ । એવં વિમૃષ્ય પઞ્ચકા ભદ્રવર્ગીયા રુદ્રકરામપુત્રસકાશાદપક્રમ્ય બોધિસત્ત્વમન્વબધ્નન્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો યથાભિપ્રેતં રાજગૃહે વિહૃત્ય મગધેષુ ચારિકાં પ્રક્રામત્ સાર્ધં પઞ્ચકૈર્ભદ્રવર્ગીયૈઃ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેનાન્તરાચ્ચ રાજગૃહસ્ય અન્તરાચ્ચ ગયાયા યો ઽન્યતમો ગણ ઉત્સવં કરોતિ સ્મ, તેન ચ ગણેન બોધિસત્ત્વો ઽભિનિમન્ત્રિતો ઽભૂત્ વાસેન ભક્તેન ચ સાર્ધં પઞ્ચકૈર્ભદ્રવર્ગીયૈઃ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો મગધેષુ ચર્યાં ચરન્ યેન માગધકાનાં ગયા તામનુસૃત્ય તામનુપ્રાપ્તો ઽભૂત્ । તત્ર ખલ્વપિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વઃ પ્રહાણાર્થી વિહરતિ સ્મ ગયાશીર્ષે પર્વતે । તત્રાસ્ય વિહરતસ્તિસ્ર ઉપમાઃ પ્રતિભાન્તિ સ્મ અશ્રુતપૂર્વા અનભિજ્ઞાતપૂર્વાઃ । કતમાસ્તિસ્રઃ? યે કેચિત્તે ખલ્વપિ શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ કામેભ્યો ઽનવકૃષ્ટકાયા વિહરન્તિ સ્મ । કામેભ્યો ઽનવકૃષ્ટચિત્તાશ્ચ વિહરન્તિ સ્મ । યાપિ ચૈષાં કામેષુ નન્દિઃ કામેષુ રાગઃ કામેષુ છન્દઃ કામેષુ તૃષ્ણા કામેષુ પિપાસા કામેષુ મૂર્છા કામેષુ પરિદાહઃ કામેષ્વધ્યવસાનતા, સાપ્યનુપશાન્તા । કિં ચાપિ તે આત્મોપક્રમિકાં શરીરોપતાપિકાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામમનાપાં વેદનાં વેદયન્તે । અથ તર્હિ અભવ્યા એવ તે ઉત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ । તદ્યથાપિ નામ પુરુષો ઽગ્ન્યર્થી જ્યોતિર્ગવેષી જ્યોતિં પર્યેષમાણઃ સ આર્દ્રં કાષ્ઠમાદાય આર્દ્રાં ચોત્તરારણીમુદકે પ્રક્ષિપ્ય મથ્નીયાત્, અભવ્યો ઽસાવગ્નિમુત્પાદયિતું તેજઃ પ્રાદુષ્કર્તુમ્ । એવમેવ ય ઇમે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ કામેભ્યો ઽનવકૃષ્ટકાયા અનવકૃષ્ટચિત્તાશ્ચ વિહરન્તિ, યાપ્યેષાં કામેષુ નન્દિઃ કામેષુ રાગઃ કામેષુ છન્દઃ કામેષુ તૃષ્ણા કામેષુ પિપાસા કામેષુ મૂર્છા કામેષુ પરિદાહઃ કામેષ્વધ્યવસાનં તદપ્યનુપશાન્તમ્ । કિં ચાપિ તે આત્મોપક્રમિકાં શરીરોપતાપિકાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકાં વેદનાં વેદયન્તે । અથ તર્હિ અભવ્યા એવોત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ । ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રથમા ઉપમા પ્રતિભાતિ સ્મ ॥
ભૂયશ્ચાસ્યૈતદભૂત્ - ય ઇમે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ કામેભ્યો વ્યપકૃષ્ટકાયચિત્તા વિહરન્તિ, યાપિ તેષાં કામેષુ નન્દીતિ સર્વં કર્તવ્યં યાવજ્જ્યોતિં પર્યેષત ઇતિ । સ આર્દ્રં કાષ્ઠમાદાય સ્થલે સ્થાપયિત્વા આર્દ્રાં ચોત્તરારણિં મથ્નીયાત્, અભવ્યો ઽસાવગ્નિમુત્પાદયિતુમ્ । એવમેવ યે ઇમે શ્રમણબ્રાહ્મણા ઇતિ સર્વં પૂર્વવત્કાર્યં યાવદભવ્યા ઉત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ । ઇયં દ્વિતીયા ઉપમા પ્રતિભાતિ સ્મ પૂર્વમશ્રુતા ચાવિજ્ઞાતા ચ ॥

પુનરપરં ય ઇમે શ્રમણબ્રાહ્મણા ભવન્તઃ કામેભ્યો વ્યપકૃષ્ટકાયચિત્તા વિહરન્તિ, યાપિ તેષાં કામેષુ નન્દિઃ । ઇતિ સર્વં પેયાલમ્ । તદપ્યેષામુપશાન્તમ્ । કિં ચાપિ તે આત્મોપક્રમિકાં શરીરોપતાપિકાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકાં વેદનાં વેદયન્તે । અથ ખલુ પુનર્ભવ્યા એવ તે ઉત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ । તદ્યથાપિ નામ ઇહ સ્યાત્પુરુષો ઽગ્ન્યર્થી જ્યોતિર્ગવેષી જ્યોતિઃ પર્યેષમાણઃ, સ શુષ્કં કાષ્ઠમાદાય શુષ્કાં ચોત્તરારણિં સ્થલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય મથ્નીયાત્, સ ભવ્યો ઽગ્નિમભિનિર્વર્તયિતું તેજઃ પ્રાદુષ્કર્તુમ્ । એવમેવ ય ઇમે ભવન્તઃ શ્રમણબ્રાહ્મણા ઇતિ સર્વં યાવદ્વેદનાં વેદયન્ત ઇતિ । અથ ચ પુનર્ભવ્યા એવ તે ઉત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ । ઇયં તૃતીયા ઉપમા પ્રતિભાતિ સ્મ અશ્રુતપૂર્વા ચ અવિજ્ઞાતપૂર્વા ચ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - અહં ખલ્વેતર્હિ કામેભ્યો વ્યપકૃષ્ટકાયો વિહરામિ વ્યપકૃષ્ટચિત્તશ્ચ । યાપિ મે કામેષુ નન્દીતિ સર્વં યાવત્તદપિ મે ઉપશાન્તમ્ । કિં ચાપિ અહમાત્મોપક્રમિકાં શરીરોપતાપિકાં દુઃખામિતિ પેયાલં યાવદ્વેદનાં વેદ્મિ । અથ ખલ્વહં ભવ્ય એવોત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો યથાભિપ્રેતં ગયાયાં વિહૃત્ય ગયાશીર્ષે પર્વતે જઙ્ગાવિહારમનુચંક્રમ્યમાણો યેનોરુબિલ્વા સેનાપતિગ્રામકસ્તદનુસૃતસ્તદનુપ્રાપ્તો ઽભૂત્ । તત્રાદ્રાક્ષીન્નદીં નૈરઞ્જનામચ્છોદકાં સૂપતીર્થાં પ્રાસાદિકૈશ્ચ દ્રુમગુલ્મૈરલંકૃતાં સમન્તતશ્ચ ગોચરગ્રામામ્ । તત્ર ખલ્વપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મનો ઽતીવ પ્રસન્નમભૂત્ - સમો બતાયં ભૂમિપ્રદેશો રમણીયઃ પ્રતિસંલયનાનુરૂપઃ । પર્યાપ્તમિદં પ્રહાણાર્થિકકુલપુત્રસ્ય । અહં ચ પ્રહાણાર્થી । યન્ન્વહમિહૈવ તિષ્ઠેયમ્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - પઞ્ચકષાયકાલે ઽહમિહ જમ્બુદ્વીપે ઽવતીર્ણો હીનાધિમુક્તિકેષુ સત્ત્વેષ્વાકીર્ણતીર્થ્યવર્ગેષુ નાનાદૃષ્ટિપ્રસ્કન્નેષુ કાયપિણ્ડગ્રાહાભિનિવિષ્ટેષુ નાનાવિધૈશ્ચાતાપનપરિતાપનૈઃ કાયશુદ્ધિં પર્યેષન્તે, પ્રજ્ઞાપયન્તિ ચ સંમૂઢાઃ । તદ્યથા - મન્ત્રવિચારકૈર્હસ્તપ્રલેહકૈર્નયાચનકૈરનામન્ત્રણકૈરનેકમૂલિકૈરમત્સ્યમાંસકૈરવાર્ષિકૈઃ સુરાતુષોદકર્વજનૈરેકત્રિપઞ્ચસપ્તકુલભિક્ષાગ્રહણૈર્મૂલફલશૈવાલકકુશપત્રગોમયગોમૂત્રપાયસદધિસર્પિઃ ફાણિતામપિષ્ટકમભક્ષણપાનૈઃ સારસિકાપોતકસંદંશિકોત્સૃષ્ટસંપ્રક્ષાલકૈઃ । ગ્રામ્યારણ્યાભિશ્ચ વૃત્તિભિઃ । ગોવ્રતમૃગશ્વવરાહવાનરહસ્તિવ્રતૈશ્ચ સ્થાનમૌનવીરાસનૈશ્ચ એકાલાપકૈર્યાવત્સપ્તાલાપકૈઃ । એકભક્તા એકાહોરાત્રચાતુર્થ્યપઞ્ચષટ્કાલાન્તરાશ્ચ ( વૈદ્ય 183 ) પક્ષક્ષપણમાસક્ષપણચાન્દ્રાયણૈશ્ચ ગૃધ્રોલૂકપક્ષધારણૈશ્ચ ફલમુઞ્જાસનવલ્કલદર્ભબલ્બજોષ્ટ્રકમ્બલાજકમ્બલકેશકમ્બલચર્મનિવેશનૈશ્ચ આર્દ્રપટાસ્તોપકજાલશયનૈશ્ચ ભસ્મશર્કરાપાષાણફલકકણ્ટકતૃણમુસલશયનાવાક્છિરોત્કુટુકસ્થણ્ડિલશયનૈશ્ચ એકવાસદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચષટ્સપ્તબહુવાસોભિર્નગ્નભાવૈશ્ચ સ્થાનાસ્થાનવિધિભિશ્ચ દીર્ઘકેશનખશ્મશ્રુજટામકુટધારણૈશ્ચ એકકોલતિલતણ્ડુલાહારૈશ્ચ ભસ્મમસિનિર્માલ્યોદ્ધૃતતમોરજપાંશુપઙ્કપરિમ્રક્ષણૈશ્ચ લોમમુઞ્જકેશનખચીવરપઞ્જરકરઙ્કધારણૈશ્ચ ઉષ્ણોદકતણ્ડુલોદકપરિસ્રાવિતકામ્બલિકસ્થાલીપાનીયપાનૈશ્ચ અઙ્ગારધાતુકષાયત્રિદણ્ડમુણ્ડિકકુણ્ડિકકપાલખટ્વાઙ્ગધારણૈશ્ચ શુદ્ધિં પ્રત્યવગચ્છન્તિ સંમૂઢાઃ । ધૂમપાનાગ્નિપાનાદિત્યનિરીક્ષણપઞ્ચતપૈકપાદોર્ધ્વબાહુસ્થાનૈકચરણૈશ્ચ તપઃ સંચિન્વન્તિ । તુષાદ્યઙ્ગારદાહનિકુમ્ભસાધનપક્વશિલાપચનાગ્નિજલપ્રવેશનમરુતીર્થગમનમરણૈશ્ચેષ્ટાં ગતિં મૃગયન્તે । ઓંકારવષટ્કારસ્વધાકારસ્વાહાકારાશીર્વચનસ્તુતિચયનાવાહનજપ્યમન્ત્રાધ્યયનધારણકરણૈશ્ચ શુદ્ધિં પ્રત્યવગચ્છન્તિ । શુદ્ધં ચાત્માનં મન્યમાના ઇમાનાશ્રયન્તે । તદ્યથા - બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રવિષ્ણુદેવીકુમારમાતૃકાત્યાયનીચન્દ્રાદિત્યવૈશ્રવણવરુણવાસવાશ્વિનૌનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગરાક્ષસપ્રેતભૂતકુમ્ભાણ્ડપાર્ષદગણપતિપિશાચાંશ્ચ દેવર્ષિરાજર્ષિબ્રહ્મર્ષીશ્ચ નમસ્યન્તિ, તેષુ ચ સારસંજ્ઞિનો ભવન્તિ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશં ચાશ્રયન્તે । ગિરીનદીનદ્યુત્સસરોહ્રદતડાગસાગરસરઃપલ્વલપુષ્કરિણીકૂપવૃક્ષગુલ્મલતાતૃણસ્થાણુગોષ્ઠશ્મશાન - ચત્વરશૃઙ્ગાટકાન્તરાપણમુખાનિ ચાશ્રયન્તે । ગૃહસ્તમ્ભોપલમુસલાસિધનુપરશુશરશક્તિત્રિશૂલાંશ્ચ નમસ્યન્તિ । દધિઘૃતસર્ષપયવપ્રતિસરાદૂર્વામણિકનકરજતાદિભિશ્ચ મઙ્ગલં પ્રત્યવગચ્છન્તિ । એવંવિધાનિ ઇમે તીર્થ્યાઃ કુર્વન્તે, આશ્રયન્તે ચ સંસારભયભીતાઃ ॥
ઇહ ચ કેચિત્પરત્ર મન્યન્તે સ્વર્ગાપવર્ગાવસ્માકમેતેભ્યો નિર્વર્ત્સ્યેત ઇતિ મિથ્યામાર્ગપ્રયાતા અશરણે શરણસંજ્ઞિનો ઽમઙ્ગલ્યે મઙ્ગલસંજ્ઞિનો ઽશુદ્ધ્યા શુદ્ધિં મન્યતોયન્ન્વહં તાદૃશં વ્રતતપોવિશેષમાલભેયં યથા સર્વપરપ્રવાદિનશ્ચ નિગૃહીતાઃ સ્યુઃ, કર્મક્રિયાપ્રણષ્ટાનાં ચ સત્ત્વાનાં કર્મક્રિયાવિપ્રણાશમાદર્શયેયમ્ । ધ્યાનગોચરાણાં ચ રૂપાવચરાણાં ચ દેવાનાં ધ્યાનવિશેષોપદર્શનાદાવર્જનં કુર્યામિતિ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વ એવં ચિન્તયિત્વા ષડ્વર્ષિકં મહાઘોરં વ્રતતપઃસુદુષ્કરાત્સુદુષ્કરાં દુષ્કરચર્યામાલભતે સ્મ । કેન કારણેનોચ્યતે દુષ્કરચર્યેતિ? દુષ્કરકારિકૈષા, તેનોચ્યતે દુષ્કરચર્યેતિ । ન સ કશ્ચિત્સત્ત્વઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યતે મનુષ્યો વા અમનુષ્યો વા, યઃ સમર્થસ્તથારૂપં દુષ્કરં ચરિતુમ્, અન્યત્ર ચરમભવિકાદ્બોધિસત્ત્વાત્, ય આસ્ફાનકધ્યાનં સમાપદ્યતે સ્મ । કેન કારણેનોચ્યતે આસ્ફાનકમિતિ? સ ચતુર્થધ્યાનમાદિત એવ સમાપદ્યમાન આશ્વાસપ્રશ્વાસાનુપરોધયતિ સંનિરોધયતિ । અકલ્પં તદ્ ધ્યાનમવિકલ્પમનિઞ્જનમપનીતમસ્પન્દનં સર્વત્રાનુગતં ચ સર્વત્ર ચાનિશ્રિતમ્ । ન ચ તદ્ ધ્યાનં જાતુ કેનચિત્સમાપન્નં પૂર્વં શૈષ્યેણ વા અશૈષ્યેણ વા પ્રત્યેકબુદ્ધેન ( વૈદ્ય 184 ) વા ચર્યાપ્રતિપન્નેન વા બોધિસત્ત્વેન । અતશ્ચાસ્ફાનકં નામોચ્યતે । આકાશમસ્ફરણમકરણમવિકરણં તચ્ચ સર્વં સ્ફરતીતિ હ્યાકાશસમં તદ્ ધ્યાનમ્ । તેનોચ્યતે આસ્ફાનકમિતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો લોકસ્યાશ્ચર્યસંદર્શનાર્થં તીર્થિકાનાં ચ દર્પનિર્ઘાતનાર્થં પરપ્રવાદિનાં ચ નિગ્રહાર્થં દેવાનાં ચાવર્જનાર્થમુચ્છેદશાશ્વતવાદિનાં ચ સત્ત્વાનાં ક્રર્મક્રિયાપ્રણષ્ટાનાં કર્મક્રિયાવતારણાર્થં પુણ્યફલોદ્ભાવનાર્થં જ્ઞાનફલસંદર્શનાર્થં ધ્યાનાઙ્ગવિભજનાર્થ કાયબલસ્થામસંદર્શનાર્થં ચિત્તશૌર્યસંજનનાર્થં ચ અસંસ્કૃતાયાં પૃથિવ્યાં પર્યઙ્કમાભુજ્ય નિષીદતિ સ્મ । નિષદ્ય ચ સ્વકાયં ચેતસા નિગૃહ્ણીતે સ્મ, નિષ્પીડયતિ સ્મ ॥

તતો મે ભિક્ષવો હૈમન્તિકાસ્વષ્ટકરાત્રિષુ તથા કાયં નિગૃહ્ણતો નિષ્પીડયતઃ કક્ષાભ્યામપિ સ્વેદાઃ પ્રશ્રવન્તિ સ્મ । લલાટાદપિ સ્વેદાઃ પ્રશ્રવન્તિ સ્મ । ભૂમૌ નિપતન્તિ સ્મ અવશ્યાયન્ત ઊષ્માયન્તો બાષ્પાયન્તઃ । તદ્યથાપિ નામ બલવાન્ પુરુષો દુર્બલતરં પુરુષં ગ્રીવાયાં ગૃહીત્વા નિષ્પીડયેત્, એવમેવ ભિક્ષવ ઇમં કાયં ચેતસા નિગૃહ્ણતો નિષ્પીડયતઃ કક્ષાભ્યામપિ સ્વેદાઃ પ્રશ્રવન્તિ સ્મ । લલાટાદપિ સ્વેદાઃ પ્રશ્રવન્તિ સ્મ । ભૂભૌ નિપતન્તિ સ્મ અવશ્યાયન્ત ઊષ્માયન્તો બાષ્પાયન્તઃ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - યન્ન્વહમાસ્ફાનકં ધ્યાનં ધ્યાયેયમ્ । તતો મે ભિક્ષવ આસ્ફાનકં ધ્યાનં ધ્યાયતો મુખતો નાસિકાતશ્ચાશ્વાસપ્રશ્વાસા ઉપનિરુદ્ધાવભૂતામ્ । કર્ણછિદ્રાભ્યામુચ્ચશબ્દા મહાશબ્દા નિશ્ચરન્તિ સ્મ । તદ્યથાપિ નામ કર્મારગગયા મથ્યમાનાયામુચ્ચશબ્દો મહાશબ્દો નિશ્ચરતિ, એવમેવ મે ભિક્ષવો મુખનાસિકાભ્યામાશ્વાસપ્રશ્વાસાવુપરુદ્ધાવભૂતાં શ્રોતછિદ્રાભ્યામુચ્ચશબ્દો મહાશબ્દો નિશ્ચરતિ સ્મ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - યન્ન્વહં ભૂય આસ્ફાનકં ધ્યાનં ધ્યાયેયમિતિ । તતો મે ભિક્ષવો મુખનાસિકાશ્રોત્રાણ્યુપરુદ્ધાનિ ચાભૂવન્ । તેષૂપરુદ્ધેષુ વાયુરુર્ધ્વં શિરઃકપાલમુપનિહન્તિ સ્મ । તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષવઃ પુરુષઃ કુણ્ડયા શક્ત્યા શિરઃકપાલમુપહન્યાદ્, એવમેવ મે ભિક્ષવો મુખનાસિકાશ્રોત્રેષૂપરુદ્ધેષુ આશ્વાસપ્રશ્વાસા ઉર્ધ્વં શિરઃકપાલમુપનિઘ્નન્તિ સ્મ ॥
તાં ચાવસ્થાં દૃષ્ટ્વા બોધિસત્ત્વસ્ય તત્ર કેચિદ્દેવા એવમાહુ - કષ્ટં ભોઃ કાલગતો બતાયં સિદ્ધાર્થઃ કુમારઃ । અપરે એવમાહુઃ - નાયં કાલગતઃ । અપિ તુધ્યાનવિહાર એષો ઽર્હતામેવંવિધ ઇતિ । તસ્યાં ચ વેલાયમિમાં ગાથામભાષન્ત -
મા ખલ્વયં શાક્યનરેન્દ્રગર્ભો હ્યપૂર્ણસંકલ્પ ઇહૈવ રણ્યે ।
કૃત્વા ત્રિલોકં દુખિતં હ્યનાથં કાલં કરિષ્યત્યકૃતાર્થ એવ

હા સત્ત્વસારા સદૃઢપ્રતિજ્ઞા સદ્ધર્મયજ્ઞેન નિમન્ત્રિતાભૂત્ ।
વયં પુરા તે તુષિતેષુ નાથા ક્વ સા પ્રતિજ્ઞા તવ શુદ્ધસત્ત્વ

અથ તે દેવપુત્રાસ્ત્રાયત્રિંશેષુ દેવેષુ ગત્વા માયાદેવ્યા એવમર્થં શ્રાવયન્તિ - કાલગતઃ કુમારઃ । અથ માયાદેવી અપ્સરાગણપરિવૃતા અર્ધરાત્રસમયે નૈરઞ્જનાયાસ્તીરે યેન બોધિસત્ત્વસ્તેનોપસંક્રાન્તા । સા પશ્યતિ સ્મ બોધિસત્ત્વં શુષ્કગાત્રમ્ । કાલગતમિવ દૃષ્ટ્વા બાષ્પગદ્ગદકણ્ઠા રોદિતુમારબ્ધા । તસ્યાં ચ વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
યદા જાતો ઽસિ મે પુત્ર વને લુમ્બિનિસાહ્વયે ।
સિંહવચ્ચાગૃહીતસ્ત્વં પ્રક્રાન્તઃ સપ્ત પદા સ્વયમ્

દિશાં ચાલોક્ય ચતુરે વાચા તે પ્રવ્યાહૃતા શુભા ।
ઇયં મે પશ્ચિમા જાતિઃ સા તે ન પરિપૂરિતા

અસિતેનાભિનિર્દિષ્ટો બુદ્ધો લોકે ભવિષ્યસિ ।
ક્ષુણ્ણં વ્યાકરણં તસ્ય ન દૃષ્ટા તેન નિત્યતા

ચક્રવર્તિશ્રિયં પુત્ર નપિ ભુક્તા મનોરમા ।
ન ચ બોધિમનુપ્રાપ્તો યાતો ઽસિ નિધનં વને

પુત્રાર્થે કં પ્રપદ્યામિ કં વ ક્રન્દામિ દુઃખિતા ।
કો મે દદ્યેકપુત્રસ્ય કિંચિત્પ્રાણસ્ય જીવિતમ્

બોધિસત્ત્વ આહ -
કૈષા અતિ ત્વાં કરુણં રુદાસિ પ્રકીર્ણકેશા વિનિવૃત્તશોભા ।
પુત્રં હ્યતીવા પરિદેવયન્તી વિચેષ્ટમાના ધરણીતલસ્થા

માયાદેવી આહ -
મયા તુ દશમાસાં વૈ કુક્ષૌ વજ્ર ઇવા ધૃતઃ ।
સા તે ઽહં પુત્રકા માતા વિલપામિ સુદુઃખિતા

અથ બોધિસત્ત્વ આશ્વાસયન્નુવાચ - ન ભેતવ્યં પુત્રલાલસે, શ્રમં તે સફલં કરિષ્યસિ । અમોઘં બુદ્ધપરિત્યાગમ્ । અસિતનિર્દેશં ચ વ્યક્તં કરિષ્યામિ । દીપંકરસ્ય વ્યાકરણં વ્યક્તીકરિષ્યામિ ચ ।
અપિ શતધા વસુધા વિકીર્યેત મેરુઃ પ્લવે ચામ્ભસિ રત્નશૃઙ્ગઃ ।
ચન્દ્રાર્કતારાગણ ભૂ પતેત પૃથજનો નૈવ અહં મ્રિયેયમ્ ।
યસ્માન્ન શોકો ત્વયિ અત્ર કાર્યો ન વૈ ચિરાદ્ દ્રક્ષ્યસિ બુદ્ધબોધિમ્

સહશ્રવણાદેવ દેવી માયા સંપ્રહર્ષિતરોમકૂપજાતા બોધિસત્ત્વં માન્દારવપુષ્પૈરભ્યવકિર્ય ત્રિપ્રદક્ષિણીકૃત્વા દિવ્યતૂર્યૈઃ સંપ્રવાદ્યમાનૈર્યેન સ્વભવનં તેનોપજગામ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - સન્ત્યેકે શ્રમણબ્રાહ્મણા યે અલ્પાહારતયા શુદ્ધિં મન્યન્તે । યન્ન્વહમલ્પાહારતયા પ્રતિપદ્યેયમિતિ । અભિજાનામ્યહં ભિક્ષવ એકમેવાદ્વિતીયં કોલમાહારમાહર્તુમ્ । સ્યાત્ખલુ પુનર્ભિક્ષવો યુષ્માકં એષા બુદ્ધિઃ - મહત્તરં તત્ર કાલે કોલમાસીદિતિ । ન ખલ્વેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અથ ખલ્વિયદેવ તત્ર કાલે કોલમભૂત્ । તસ્ય મે ભિક્ષવ એકમેવ કોલમાહારમાહરતો ઽદ્વિતીયં કાયો ઽત્યર્થં કર્શિતો ઽભૂદ્દુર્બલઃ । તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષવ આસીતકીપર્વાણિ વા કાલાપર્વાણિ વા, એવમેવ મે ઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાન્યભૂવન્ । તદ્યથાપિ નામ કર્કટપાર્શુકા, એવમેવ મે પાર્શુકા અભૂવન્ । તદ્યથાપિ નામ વાહનકારશાલાયાં વા હસ્તિશાલાયાં વા જીર્ણાયામુભયતો વિવૃતાયાં ગોપાનસ્યાન્તરિકાશ્ચ વિરાજન્તે વ્યવભાસન્તે, એવમેવ મે પાર્શુકા અન્તઃકાયે ઉભયતો વિરાજન્તે સ્મ વ્યવભાસન્તે સ્મ । તદ્યથાપિ નામ વર્તન્યા વેણી ઉન્નતાવનતા ભવતિ સમવિષમા, એવં મે પૃષ્ઠીકણ્ટકો ઽભૂદુન્નતાવનતઃ સમવિષમઃ । તદ્યથા તિક્તકાલાબુસ્તરુણો લૂન આમ્લાનો ભવતિ સંમ્લાનઃ સમુત્પુટકજાતઃ એવમેવ શિર આમ્લાનમભૂત્સંમ્લાનં સમુત્પુટકજાતમ્ । તદ્યથાપિ નામ ગ્રીષ્માણાં પશ્ચિમે માસે કૂપતારકા દૂરગતા ભવન્તિ, કૃચ્છ્રેણ સંપ્રકાશ્યન્તે, એવમેવ મે ઽક્ષિતારકૌ દુરગતાવભૂતાં કૃચ્છ્રેણ સંપ્રકાશ્યેતે સ્મ । તદ્યથાપિ નામાજપદં વોષ્ટ્રપદં વા, એવમેવ મે કક્ષાકુક્ષિવક્ષાદીન્યભૂવન્ । તતો યદાહં ભિક્ષવઃ પાણિના કુક્ષિં સ્પૃશામીતિ પૃષ્ઠિકણ્ટકમેવાસ્પ્રાક્ષમ્ । ઉત્તિષ્ઠામીતિ ચાભિસંસ્કુર્વંસ્તથૈવાવકુબ્જઃ પ્રયામેણ પ્રાપતમ્ । તતઃ કૃચ્છ્રેણોત્થિતો ઽપિ પાંશુકૃતાનિ ગાત્રાણિ પાણિના પ્રમૃજતો મે પૂતિરોમાણિ કાયાચ્છીર્યન્તે સ્મ । યાપિ મે ઽભૂત્પૌરાણી શુભવર્ણતનુઃ સાપ્યન્તરધાદ્યથાપીદં રૂક્ષપ્રધાનં પ્રહિતાત્મનઃ । સામન્તાશ્ચ મે ગોચરગ્રામવાસિન એવં સંજાનન્તે સ્મ - કાલકો બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । શ્યામકો બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । મદ્ગુરચ્છવિર્બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । યાપ્યસ્યાભૂત્પૌરાણી શુભવર્ણા નિભા, સાપ્યન્તર્હિતા ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - યન્ન્વહં ભૂયસ્યા માત્રયાલ્પાહારતયા પ્રતિપદ્યેયમિતિ । અભિજાનામ્યહં ભિક્ષવ એકમેવ તણ્ડુલમદ્વિતીયમાહારમાહર્તુમ્ । સ્યાદ્ભિક્ષવો યુષ્માકમેવં મહત્તરં તણ્ડુલં તસ્મિન્ કાલે ઽભૂદિતિ । ન ખલ્વેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અથૈતાવાનેવ તસ્મિન્ કાલે તણ્ડુલો ઽભૂત્ । તસ્ય મે ભિક્ષવ એકં તણ્ડુલમાહરતઃ ક્ષિપ્રં કાયો ઽભૂદિતિ પૂર્વવદ્યાવન્મદ્ગુરચ્છવિર્બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમ ઇતિ । યાપ્યસ્ય સાભૂત્પૌરાણી શુભવર્ણતનુઃ સાપ્યન્તર્હિતેતિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - યન્ન્વહં ભૂયસ્યા માત્રયાલ્પાહારતાયૈ પ્રતિપદ્યેયમિતિ । અભિજાનામ્યહં ભિક્ષવ એકમેવ તિલમદ્વિતીયમાહારમાહારયિતુમ્ । પેયાલં । યાવત્સાપ્યસ્ય શુભવર્ણતનુરન્તર્હિતેતિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - સન્ત્યેકે શ્રમણબ્રાહ્મણા યે ઽનાહારતયા શુદ્ધિં મન્યન્તે । યન્ન્વહં સર્વેણ સર્વમનાહારતાયૈ પ્રતિપદ્યેયમિતિ । તતો ઽહં ભિક્ષવો ઽનાહારસ્થિતો ઽભૂવન્ । તસ્ય મે ભિક્ષવો ઽનાહારસ્ય કાયો ઽતીવ શુષ્કો ઽભૂત્ કૃશો દુર્બલઃ, તદ્યથાપિ નામ આસિતકીપર્વાણિ વા કાલાપર્વાણિ વા । તતો દ્વિગુણત્રિગુણચતુર્ગુણપઞ્ચગુણદશગુણં મે કૃશાન્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાન્યભૂવન્ । તદ્યથા કર્કટકપાર્શુકા વાહનશાલાયાં વા ગોપાનસી (પાર્શ્વે) દ્વિપરિવર્તના વેણીવત્પૃષ્ઠીકણ્ટકઃ । તિક્તાલાબુવચ્છિરઃકપાલમ્, કૂપતારકા ઇવાક્ષિતારકે । સો ઽહં ભિક્ષવઃ સાધુકમુત્તિષ્ઠામીતિ ગાત્રાણ્યભિસંસ્કુર્વન્નવકુબ્જઃ પ્રાપતમ્ । કૃચ્છ્રેણાપિ ચોત્થિતઃ પાંશુકૃતાનિ મે ગાત્રાણિ પ્રમૃજતઃ પૂતિમૂલાનિ રોમાણ્યશીર્યન્ત । યાપિ મે સાભૂચ્છુભવર્ણતનુનિભા, સાપ્યન્તરધાત્ । તદ્યથાપિ તદ્રૂક્ષપ્રધાનપ્રહિતાત્મકત્વાત્ । સામન્તાશ્ચ મે ગોચરગ્રામવાસિનો જના એવં સંજાનન્તે સ્મ - કાલકો બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । શ્યામકો બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । મદ્ગુરચ્છવિર્બત ભોઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । યાપ્યસ્ય સાભૂત્પૌરાણી શુભવર્ણનિભા સાપ્યન્તર્હિતેતિ ॥
રાજાપિ તદા શુદ્ધોદનઃ પ્રતિપ્રતિદિવસં બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકે દૂતં પ્રેષયતિ સ્મ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો લોકસ્યાદ્ભુતક્રિયાસંદર્શનાર્થં પૂર્વવદ્યાવત્કર્મક્રિયાપ્રણષ્ટાનાં સત્ત્વાનાં કર્મક્રિયાવતારણાર્થં પુણ્યસંચયાનાં ચોદ્ભાવનાર્થં મહાજ્ઞાનસ્ય ચ ગુણસંદર્શનાર્થં ધ્યાનાઙ્ગાનાં ચ વિભજનાર્થમેકતિલકોલતણ્ડુલેન ષડ્વર્ષાણિ દુષ્કરચર્યામનુવર્તયન્તમુપદર્શયતિ સ્મ । અદીનમાનસઃ ષડ્વર્ષા બોધિસત્ત્વો યથા નિષણ્ણ એવાસ્થાત્ પર્યઙ્કેન । ન ચ ઈર્યાપથાચ્ચ્યવતે સ્મ । નાતપાચ્છાયામગમન્ન છાયાયા આતપમ્ । ન ચ વાતાતપવૃષ્ટિપરિત્રાણમકરોન્ન ચ દંશમશકસરીસૃપાનપનયતિ સ્મ । ન ચોચ્ચારપ્રશ્રાવશ્લેષ્મસિંહાણકાનુત્સૃજતિ સ્મ । ન ચ સમિઞ્જનપ્રસારણમકરોત્ । ન ચ પાર્શ્વોદરપૃષ્ઠસ્થાનેનાસ્થાત્ । યે ઽપિ ચ તે મહામેઘા દુર્દિનવર્ષાશનિશરદ્ગ્રીષ્મહૈમન્તિકાઃ, તે ઽપિ બોધિસત્ત્વસ્ય કાયે નિપતન્તિ સ્મ । ન ચાન્તતો બોધિસત્ત્વઃ પાણિનાપિ પ્રચ્છાદનમકરોત્ । ન ચેન્દ્રિયાણિ પિથયતિ સ્મ । ન ચેન્દ્રિયાર્થાન્ ગૃહ્ણિતે સ્મ । યે ચ તત્રાગમન્ ગ્રામકુમારકા વા ગ્રામકુમારિકા વા ગોપાલકા વા પશુપાલકા વા તૃણહારિકા વા કાષ્ઠહારિકા વા ગોમયહારિકા વા, તે બોધિસત્ત્વં પાંશુપિશાચમિતિ મન્યન્તે સ્મ । તેન ચ ક્રીડન્તિ સ્મ । પાંશુભિશ્ચૈનં મ્રક્ષયન્તિ સ્મ ॥
તત્ર બોધિસત્ત્વસ્તૈઃ ષડ્ભિર્વર્ષૈસ્તાવલ્લૂહન્યૂનદુર્બલકાયઃ સંવૃત્તો ઽભૂત્, યદસ્ય કર્ણશ્રોતાભ્યાં તૃણતૂલકં પ્રક્ષિપ્ય નાસાશ્રોતાભ્યાં નિષ્કાસ્યતે સ્મ । નાસાશ્રોતાભ્યાં પ્રક્ષિપ્ય કર્ણશ્રોતાભ્યાં ( વૈદ્ય 188 ) નિષ્કાસ્યતે સ્મ । કર્ણશ્રોતાભ્યાં પ્રક્ષિપ્ય મુખદ્વારેણ નિષ્કાસ્યતે સ્મ । મુખદ્વારેણ પ્રક્ષિપ્ય કર્ણનાસિકાશ્રોતાભ્યો નિષ્કાસ્યતે સ્મ । નાસાયાં પ્રક્ષિપ્ય કર્ણનાસિકામુખદ્વારેણ નિષ્કાસ્યતે સ્મ ॥
યે ચ તે દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા મનુષ્યામનુષ્યા બોધિસત્ત્વસ્ય ગુણેષુ પ્રત્યક્ષાઃ, તે રાત્રિંદિવં સમધિષ્ઠા બોધિસત્ત્વસ્ય પૂજાં કુર્વન્તિ સ્મ । પ્રણિધાનાનિ ચ કુર્વન્તિ સ્મ ॥
તત્ર બોધિસત્ત્વેન તૈ ષડ્ભિર્વર્ષૈર્દુષ્કરચર્યાં સંદર્શયતા પરિપૂર્ણાનિ દ્વાદશનયુતાનિ દેવમનુષ્યાણાં ત્રિભિર્યાનૈઃ પરિપાચિતાન્યભૂવન્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
તસ્ય ચ ગુણાન્વિતસ્ય પુરાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ।
ચિન્તા ઉપાયયુક્તા સત્ત્વાર્થહિતાય ઉત્પન્ના

પઞ્ચસુ કષાયકાલે હીને ઽધર્માધિમુક્તિકે લોકે ।
જાતો ઽસ્મિ જમ્બુદ્વિપે ધર્મક્રિયૌદ્ધુરે લોકે

આકીર્ણ તીર્થિકગણૈઃ કૌતૂહલમઙ્ગલૈરિમે યુક્તા ।
કાયોપક્રમકરણૈર્મન્યન્તે બાલિશાઃ શુદ્ધિમ્

અગ્નિપ્રવેશમરુપ્રપાતપાંશુભસ્માદિમક્ષિતા નગ્નાઃ ।
કાયપરિતાપનાર્થં પઞ્ચાતપયોગમનુયુક્તાઃ

મન્ત્રાવિચારકરણા કેચિદ્ધસ્તાવલેહકા અબુધાઃ ।
ન ચ કુમ્ભમુખકરોટાન્ન ધારકુશલાન્તરાચ્ચ ગૃહ્ણન્તિ

ન ચ યત્ર સ્વાનુભવતી ન ચાહિતં તેન તિષ્ઠવાક્યસ્ય ।
કુલભિક્ષ એક ગૃહ્યા શુદ્ધં મન્યન્તિહાત્માનમ્

વર્જેન્તિ સર્પિતૈલં ફાણિતદધિદુગ્ધમત્સ્યમાંસાનિ ।
શ્યામાકશાકભક્ષા મૃણાલગર્ડુલકણાભક્ષાઃ

મૂલફલપત્રભક્ષાઃ કુશચીવરચર્મકમ્બલધરાશ્ચ ।
અપરે ભ્રમન્તિ નગ્નાઃ સત્યમિદં મોહમન્યદિતિ મૂઢાઃ

ધારેન્તિ ઊર્ધ્વહસ્તા ઉર્ધ્વંકેશા જટાશ્ચ ધારેન્તિ ।
માર્ગાનતિપ્રનષ્ટા અમાર્ગસંસ્થાઃ સુગતિગમનકામાઃ

તૃણમુસલભસ્મશયનાઃ કણ્ટકશયનાશ્ચ ઉત્કુટધ્યાયિ ।
સ્થિત કેચિદેકપાદે ઊર્ધ્વમુખાશ્ચન્દ્રસૂર્ય પશ્યન્તઃ

ઉત્સાં સરસતડાગાં સાગરસરિતશ્ચ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ ।
વૃક્ષગિરિશૈલશિખરાં કુમ્ભં ધરણીં નમસ્યન્તે

વિવિધૈશ્ચ કારણૈસ્તે કાયં પરિશોધયન્તિ સંમૂઢાઃ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિપરીતાઃ ક્ષિપ્રં પ્રપતન્ત્યપાયેષુ

યન્નૂનમહં વ્રતતપ દુષ્કરચર્યાં સમારભે ઘોરામ્ ।
યં દુષ્કરં ન શક્યં ચરિતું દેવૈર્મનુષ્યૈર્વા

આસ્ફાનકં ચ ધ્યાનં ધ્યાયેયં વજ્રકલ્પદૃઢસ્થાનમ્ ।
યં ધ્યાનં ન સમર્થાઃ પ્રત્યેકજિનાપિ દર્શયિતુમ્

સન્તીહ દેવમનુજાઃ તીર્થિક લૂહવ્રતેન હૃષ્યન્તે ।
તેષ પરિપાકહેતો દુષ્કરવ્રતતપ રભેય સૂતીવ્રમ્

પર્યઙ્કમાભુજિત્વા ઉપવિષ્ટો ઽભૂત્સ્થલે અસંસ્તીર્ણે ।
કોલતિલતણ્ડુલેના આહારવિધિં વિદર્શયતિ

આશ્વાસવિપ્રહીનઃ પ્રશ્વાસવર્જિતુ ન ચેઞ્જતે બાલવાન્ ।
ષડ્વર્ષાણિ પ્રવરં ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

કલ્પં નો ન વિકલ્પં ન ચેઞ્જનં નાપિમન્યેન પ્રચારમ્ ।
આકાશધાતુસ્ફરણં ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

ન ચ આતપાતુ છાયાં છાયાયા નાતપં ગતશ્ચાસૌ ।
મેરુરિવ નિષ્પ્રકમ્પ્યો ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

ન ચ વાતવૃષ્ટિછદનં ન દંશમશકાસરીસૃપાત્રાણમ્ ।
અવિકોપિતયા ચર્યા ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

ન ચ કેવલમાત્માર્થં ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્ ।
અન્યત્ર કરુણચિત્તો ભાવી લોકસ્ય વિપુલાર્થમ્

યે ગ્રામદારકાશ્ચ ગોપાલાઃ કાષ્ઠહારતૃણહારાઃ ।
પાંશુપિશાચકમિતિ તં મન્યન્તે પાંશુના ચ મ્રક્ષન્તિ

અશુચીના ચ કિરન્તે વિવિધાસ્તે કારણાશ્ચ કારેન્તિ ।
ન ચ ઇઞ્જતે ભ્રમતિ વા ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

ન ચ નમતિ નો વિનમતે ન કાયપરિરક્ષણા સ્પૃશતિ ।
કિંચિન્નોચ્ચારપ્રસ્રવં શબ્દેષુ ન સંત્રસી ન પરપ્રેક્ષી

સંશુષ્કમાંસરુધિરં ચર્મસ્નાય્વસ્થિકાશ્ચ અવશિષ્ટા ।
ઉદરાચ્ચ પૃષ્ઠિવંશો વિદૃશ્યતે વર્તિતા યથા વેણી

યે તે કૃતાધિકારા દેવાઃ સુરનાગયક્ષગન્ધર્વાઃ ।
પ્રત્યક્ષગુણધરસ્યા કરોન્તિ પૂજાં દિવારાત્રૌ

પ્રણિધિં ચ કુર્વતે તે વયમપિ તાદૃશ ભવામહે ક્ષિપ્રમ્ ।
યથ એષ ગગનચિત્તો ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

ન ચ કેવલમાત્માર્થં ન ધ્યાનસ્વાદનાન્ન સુખબુદ્ધ્યા ।
અન્યત્ર કરુણબુદ્ધ્યા કરિષ્યત્યર્થં વિપુલ લોકે

નિહતાઃ પરપ્રવાદા ધ્યામીકૃત તીર્થિકા મતિવિહીનાઃ ।
કર્મક્રિયા ચ દર્શિત યા પ્રોક્તા કાશ્યપે વાચા

ક્રકુચ્છન્દકસ્ય બોધિ બોધિરિહ સુદુર્લભા બહુભિ કલ્પૈઃ ।
જનતાયા ઇત્યર્થં ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્

દ્વાદશનયુતા પૂર્ણા વિનીત મરુમાનુષાસ્ત્રિભિર્યાનૈઃ ।
એતદધિકૃત્ય સુમતિ ધ્યાયત્યાસ્ફાનકં ધ્યાનમ્