લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 39

એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ - 39
શ્રીઃ---
શૃણુ ભોગાન્ સુરેશાન દત્તૈસ્તુષ્યામિ યૈરહમ્।
યેષુ મે વિતતા શક્તિર્ભોગ્યભોગાય તિષ્ઠતે

1. તિષ્ઠતે; સ્વાશયં પ્રકાશયન્તી તિષ્ઠતીત્યર્થઃ। પ્રકાશનાર્થે તઙ્।
યથાશક્ત્યનુરૂપેણ તત્તદ્ભોગોપકલ્પને।
દિવ્યશક્તિપ્રભેદૈસ્તૈર્વિચિત્રૈઃ સ્ત્યાનતાં ગતૈઃ

સંપૂર્ણમીસ્વરાર્હં તદ્ભાવનીયમશેષતઃ।
મૃદ્વાસ્તરણસંસ્તીર્ણમાદાવાસનમુત્તમમ્

3. ભોગવિશેષા ઉચ્યન્તે---મૃદ્વિત્યાદિના। ભગવદારાધને ષડાસનાનિ; યથા---મન્ત્રાસનમ્, સ્નાનાસનમ્, અલંકારાસનમ્, ભોજ્યાસનમ્, પુનર્મન્ત્રાસનમ્, પર્યહ્કાસનં ચેતિ। તત્ર પ્રથમં મન્ત્રાસનમત્રોચ્યતે।
અર્ઘ્યં પાદ્યં મધૂપર્કસ્તથૈવાચમનીયકમ્।
પ્રણામપૂર્વકં પશ્ચાદાત્માત્મીયનિવેદનમ્

4. તસ્મિન્નાસને સમર્પણીયાનાહ---અર્ઘ્યમિત્યાદિના। આત્માત્મીયનિવેદનપ્રકારમાહ પાદ્મે (4-3-140)---"દાસોઽહં તે જગન્નાથ સપુત્રાદિપરિગ્રહઃ। પ્રેષ્યં પ્રશાધિ કર્તવ્યે માં નિયુઙ્‌ક્ષ્વ હિતે સદા॥" ઇતિ।
અનુજ્ઞાપ્ય તતઃ પશ્ચાત્ સ્નાનાસનમનુત્તમમ્।
પાદપીઠમથાર્ઘ્યં ચ તતઃ પાદ્યપ્રતિગ્રહઃ

5. દ્વિતીયં સ્નાનાસનમત્ર। અત્ર મન્ત્રઃ સાત્ત્વતે (6-26)---"સ્ફુટીકૃતં મયા દેવ ત્વિદં સ્નાનપરે ત્વયિ। સપાદપીઠં પરમં શુભં સ્નાનાસનં મહત્। આસાદયાશુ સ્નાનાર્થં મદનુગ્રહકામ્યયા॥" ઇતિ।
પાદ્યામ્બુ પાદુકે સ્નાનશાટી માત્રા ચ શાલિકા।
દર્પણં ગન્ધતોયં ચ પાણિપ્રક્ષાલનાર્થકમ્

6. માત્રા ચ શાલિકેતિ। અક્ષતાગ્રશુભ્રવર્ણશાલિતણ્ડુલપૂર્ણપાત્રમત્ર માત્રાપદાર્થઃ। તથા ચ પાદ્મે (4-6-36)---"શાલિતણ્ડુલમાત્રયા" ઇતિ। એતચ્ચ માત્રાદાનમારાધનમધ્યાપતિતવૈકલ્યપરિહારાય।
દન્તકાષ્ઠં ચ વદનપ્રક્ષાલાચમનામ્બુની।
ગન્ધતૈલં ચ ચૂર્ણં ચ શાલિગોધૂમસંભવમ્

હરિદ્રાચૂર્ણસંમિશ્રમીષત્પદ્મકભાવિતમ્।
ઉદ્વર્તનાર્થં તદનુ સ્નાનાર્થં ખલિસંયુતમ્

8. ખલિઃ મૃગમદાદિવાસનાવાસિતં ઘનીભૂતગન્ધતૈલકિટ્ટકમ્।
ઉષ્ણામ્બુ ચન્દનં ચન્દ્રમિશ્રિતં લેપનાર્થકમ્।
ક્ષીરં દધિ ઘૃતં ગવ્યં મધ્વૈક્ષવરસં તથા

9. ચન્દ્રઃ ઘનસારઃ।
સુગન્ધામલકાભિશ્ચ લોધ્રતોયં તતઃ પરમ્।
રક્તચન્દનતોયં ચ રજનીવારિ ચોત્તમમ્

ગ્રન્થિપર્ણીપયઃ પશ્ચાત્ તતશ્ચ તગરોદકમ્।
પ્રિયઙ્ગુજટિલાસિદ્ધાર્થકસર્વૌષધીજલમ્

પુષ્પપત્રફલામ્ભાંસિ બીજગન્ધોદકે તથા।
હેમરત્નસરિત્તીર્થકેવલામ્બૂનિ ચ ક્રમાત્

સ્નાનીયાંમ્બુસમેતાનિ દેયાન્યમ્બૂન્યમૂનિ તુ।
અર્ઘ્યપાત્રાત્તથૈવાર્ઘ્યં સ્નાનાનામન્તરાન્તરા

દદ્યાત્ સપુષ્પતોયેન ક્ષાલનં ચાન્તરાન્તરા।
સ્નાનશિષ્ટામ્બુસંપૂર્ણં હરિદ્રાશાલિસંભૃતમ્

14. સ્નપનાનન્તરં નીરાજનમુચ્યતે---સ્નાનશિષ્ટેતિ।
સ્રગાદિસંયુતં કુમ્ભં હસ્તે કૃત્વાપરત્ર તુ।
સિદ્ધાર્થૈર્ધૂપવત્ પાત્રં ભ્રામયિત્વા તુ મૂર્ધનિ

15. હસ્તે; વામહસ્તે। અપરત્ર; દક્ષિણહસ્તે।
બહિઃ ક્ષિપેત્તતો દદ્યાત્ સુધૌતે ચાઙ્ગશાટિકે।
કેશોદકાપકર્ષાર્થમમ્બરં દેહવારિહૃત્

અન્તરીયોત્તરીયે દ્વે સુધૌતે વાસસી શુભે।
ભાવિતે ગન્ધધૂપેન દદ્યાદ્ ભદ્રાસનં તતઃ

17. ભદ્રાસનમ્; સ્નાનાસનમ્।
શોધયેત્ પૂર્ણકુમ્ભૈસ્તુ ખપ્લુતં ભાવયેદ્ધરિમ્।
અલંકારાસનં પશ્ચાદ્દેયં મૃદ્વાસ્તરોલ્બણમ્

18. ખપ્લુતમ્; દ્વાદસાન્તસ્થિતમ્। તૃતીયમલંકારાસનમાહ--અલંકારેતિ।
તત્ર સર્વં પ્રદાતવ્યમર્ઘ્યપાદ્યાદિ પૂર્વવત્।
વિવેચનં ચ કેશાનાં કઙ્કતેન પ્રશોધનમ્

19. કઙ્કતં કેશપ્રસાધની।
શીર્ષણ્યાસ્તાઃ સુમનસસ્તતશ્ચૂડોપકલ્પનમ્।
ચન્દનાદ્યાઃ સુગન્ધાશ્ચ વ્યજનં શોષણાર્થકમ્

મકુટાદ્યા અલંકારાઃ પ્રદેયાઃ પરમાદ્ભુતાઃ।
સ્રજો નાનાવિધાકારાઃ સાત્ત્વિકૈઃ કુસુમૈશ્ચિતાઃ

પુષ્પાઞ્જલિઃ પદદ્વન્દ્વે પ્રાકારઃ સુમનશ્ચયૈઃ।
ગન્ધદ્રવ્યસુશીતેન હ્યઞ્જનેનાઞ્જનં દૃશોઃ

તથૈવાલમ્ભનં ચાપિ લલાટતિલકં તથા।
આદર્શો વિમલો મૃષ્ટઃ પરિતશ્ચ સમીક્ષણમ્

પ્રદીપશ્ચ પ્રધૂપશ્ચ વાહનં ચેતનેતરત્।
સ્તુતિમઙ્ગલગીતાનિ નૃત્તવાદિત્રદર્શનમ્

24. ચેતનેતરત્ વાહનમિતિ। સુવર્ણાદિનિર્મિતં હસ્ત્યશ્વાદિ।
માત્રાશ્ચ રત્નસંપૂર્ણા ભોગચ્છિદ્રપ્રપૂરણાઃ।
બુદ્ધ્યા વિરચિતાસ્તાસ્તા રાજરાજોચિતાઃ ક્રિયાઃ

અલંકારાસનસ્થાય ત્વેતે ભોગા હિ મન્મયાઃ।
અથ ભોજ્યાસનં દેયમર્ગ્યપાદ્યાદિકં તથા

26. મન્મયા ઇત્યનેનાધ્યાયાદાવુક્તો વિષયઃ સ્માર્યતે। તુરીયં ભોજ્યાસનમુપવર્ણ્યતે---અથેતિ।
યજેત મધુપર્કેણ યથા તદવધારય।
પયસો મધુનો દધ્નઃ સંયોગો મધુપર્કકઃ

27. મધુપર્કમાહ--પયસ ઇતિ।
પાત્રં પુરઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય મધુપર્કેણ પૂરિતમ્।
અર્હણં તર્પણં ચાર્ઘ્યાત્ પૃથક્ પાત્રદ્વયે ભવેત્

અર્હણેનાર્ચનં પૂર્વં તતશ્ચ મધુપર્કકમ્।
તર્પણં તર્પણીયાભિસ્તતો નિષ્પુંસનં કરે

29. અર્હણમાપોશનમ્। તર્પણમ્; પાનીયતીર્થમ્। નિષ્પુંસનમ્; હસ્તોદ્વર્તનમ્।
દેયમાચમનં પશ્ચાન્માત્રા ગૌર્માધુપર્કિકી।
યષ્ટવ્યમન્નયજ્ઞેન સાઙ્ગેન મધુપર્કવત્

30. પુનઃ મધુપર્કદાનસંભાવિતવૈકલ્યપરિહારાય ગવા માત્રાદાનમત્રોચ્યતે।
પ્રદેયા અન્નયજ્ઞાર્થા માત્રાઃ શાલ્યન્નનિર્મિતાઃ।
સકર્પૂરં ચ તામ્બૂલં પ્રદેયમનુવાસનમ્

31. પઞ્ચમે મન્ત્રાસને સમર્પણીયાનિ તામ્બૂલાદીનિ।
તતશ્ચ વિશ્રમાર્થાય વિમાનં પરમાદ્ભુતમ્।
પ્રદેયં તત્ર દાતવ્યં સર્વમર્ઘ્યાદિ પૂર્વવત્

32. ષષ્ઠં પર્યહ્કાસનમુચ્યતે---તતશ્ચેતિ।
જપં સમાચરેત્ પશ્ચાદલક્ષ્યમિતરૈર્જનૈઃ।
મન્ત્રસંસ્કૃતયા સમ્યક્ શુભયા હ્યક્ષમાલયા

33. જપસંખ્યાગણનોપકરણેષ્વક્ષમાલા પ્રશસ્તા।
પ્રાકૃતસ્ત્વઙ્ગુલીભિસ્તુ પર્વભિસ્તુ દશોત્તરઃ।
શતોત્તરાદિસંખ્યસ્તુ વિજ્ઞેયો હ્યક્ષમાલયા

વાચિકઃ ક્ષુદ્રકર્માર્થમુપાંશુ સિદ્ધિકર્મણિ।
માનસો મોક્ષલક્ષ્મીદો ધ્યાનાત્મા સર્વસિદ્ધિકૃત્

35. જપવિશેષો વાચિકાદિઃ।
અક્ષમાલા તથા કાર્યા ન દૃશ્યા પ્રાકૃતૈર્યથા।
અક્ષાસ્થિમાત્રા મણ્ય ઉત્તમાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ધાત્રીફલાસ્થિસદૃશા મધ્યમાઃ પરિકીર્તિતાઃ।
અધમા બદરાસ્થ્યાભાઃ શ્રેષ્ઠમષ્ટશતાત્મકમ્

તદર્ધં મધ્યમં પ્રોક્તં તદર્ધમધમં સ્મૃતમ્।
સૌવર્ણં દ્રવ્યસિદ્ધ્યર્થે પુષ્ટ્યર્થે પિતૃકર્મણિ

38. અક્ષમાલામણિવિશેષાનાહ---સૌવર્ણમિત્યાદિના।
રાજતં તામ્રરૂપં તુ મેધાવીર્યજયાપ્તયે।
ત્રાપુષં યક્ષિણીસિદ્ધૌ સૈસં રક્ષઃપિશાચયોઃ

વેતાલસાધનાર્થં તુ રીતિજં કાંસ્યજં તુ તત્।
અક્ષસૂત્રં પરિજ્ઞેયં નાગપન્નગસાધને

40. રીતિઃ પિત્તલલોહવિશેષઃ।
આયસં ક્ષુદ્રકર્માર્થમિતિ ધાતુમયો મણિઃ।
આયુરારોગ્યભૂત્યર્થઃ સર્વો મણિમયો મણિઃ

મોક્ષાય શાન્તયે ચૈવ સ્ફાટિકો મણિરુચ્યતે।
સૌભાગ્યે વૈદ્રુમઃ કાર્યઃ સૌત્રઃ કાર્યસ્તુ મુક્તયે

42. સૈત્રઃ; તન્તુનિર્મિતઃ।
શાન્તયે મુક્તયે પુષ્ટ્યૈ તુલસીમૂલજો મણિઃ।
સર્વસિદ્ધિપ્રદઃ પાદ્મો મણિઃ શાઙ્ખઃ શ્રિયૈ મતઃ

આયુઃપ્રજાયશોદઃ સ્યાન્મૌક્તિકો મણિરુત્તમઃ।
આદદ્યાદેકમેતેષાં શુભકાલે ગુણાધિકે

અસ્રેણ ગન્ધતોયેન ક્ષાલયેત્તદનન્તરમ્।
શાણકાર્પાસજોર્ણાનાં કૃત્વા સૂત્રં નવં દૃઢમ્

ત્રિગુણં ત્રિગુણીકૃત્ય ચતુર્ધા વા યથા દૃઢમ્।
ક્ષાલયિત્વાસ્રતોયેન તેનૈવ ગ્રથયેન્મણીન્

અનૂનાનધિકાંસ્તુલ્યાનચલાન્ ગ્રથિતાન્તરાન્।
ઇષ્ટસંખ્યામણિપ્રોતસૂત્રાન્તદ્વિતયોપમમ્॥
મણિં પ્રકલ્પયેન્મેરુમક્ષમાલાવિધિસ્ત્વયમ્

47. મેરુઃ જપસૂત્રપ્રધાનગ્રન્થિસ્થો બૃહન્મણિવિશેષઃ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે બહિર્યાગપ્રકાશો નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યેકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ********