લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 3

તૃતીયોઽધ્યાયઃ - 3
શ્રીરુવાચ---
નિત્યનિર્દોષનિઃસીમકલ્યાણગુણશાલિની।
અહં નારાયણી નામ સા સત્તા વૈષ્ણવી પરા

દેશાત્કાલાત્તથા રૂપાત્પરિચ્છેદો ન મે સ્મૃતઃ।
સંવિત્તિરેવ મે રૂપં સર્વૈશ્વર્યાદિકો ગુણઃ

2. સ્વરૂપનિરૂપકો ધર્મઃ જ્ઞાનમ્। અન્યે પઞ્ચાપિ ગુણાઃ નિરૂપિતસ્વરૂપગુણભૂતા ઇત્યર્થઃ।
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યવશેનૈવ વિભાગસ્તત્ર વર્તતે।
વિજ્ઞાનૈશ્વર્યશક્ત્યાત્મા વિભાગો યઃ સ ઈરિતઃ

3. ઇત્થં વિભાગોઽપિ મદિચ્છાકૃત એવેત્યાહ---સ્વસ્વાતન્ત્ર્યેતિ।
વિજ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તીનામુન્મેષસ્ત્વપરોઽધુના।
અતર્ક્યાયા મમોદ્યત્યા નિયોગાનર્હયા સદા

4. અપર ઇતિ। પૂર્વં શુદ્ધસૃષ્ટૌ એક ઉન્મેષ ઉક્તઃ। અધુના અશુદ્ધાત્મકત્રૈગુણ્યસૃષ્ટાવન્ય ઉન્મેષ ઇત્યર્થઃ।
ઇચ્છયાન્યત્કૃતં રૂપમાસીજ્જ્ઞાનાદિકે ત્રિકે।
યથૈવેક્ષુરસઃ સ્વચ્છો ગુડત્વં પ્રતિપદ્યતે

5. જ્ઞાનાદિત્રિકરૂપં સત્ત્વાદિત્રિકાત્મના અન્યથા કૃતમાસીદિત્યર્થઃ।
તદ્વત્સ્વચ્છમયં જ્ઞાનં સત્ત્વતાં પ્રતિપદ્યતે।
રજસ્ત્વં ચ મમૈશ્વર્યં તમસ્ત્વં શક્તિરપ્યુત

6. તદેવાહ---તદ્વદિતિ। જ્ઞાનં સત્ત્વતયા, ઐશ્વર્યં રજસ્તયા, શક્તિશ્ચ તમસ્તયા જાતમિતિ ભાવઃ।
એતે ત્રયો ગુણાઃ શક્ર ત્રૈગુણ્યમિતિ શબ્દ્યતે।
રજઃપ્રધાનં તત્સૃષ્ટૌ ત્રૈગુણ્યં પરિવર્તતે

7. ત્રૈગુણ્યમિતિ ચાતુર્વર્ણ્યમિતિવત્ સ્વાર્થે ષ્યઞ્‌।
સ્થિતૌ સત્ત્વપ્રધાનં તત્ સંહૃતૌ તુ તમોમુખમ્।
અહં સંવિન્મયી પૂર્વા વ્યાપિન્યપિ પુરંદર

અધિષ્ઠાય ગુણાન્ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિકારિણી।
નિર્ગુણાપિ ગુણાનેતાનધિષ્ઠાયાત્મવાઞ્છયા

9. નિર્ગુણાપીતિ। પૂર્વં ષાડુગુણ્યસ્યોક્તત્વાત્ અત્ર નિર્ગુણપદસ્ય સત્ત્વરજસ્તમોરૂપમિશ્રગુણરહિતેત્યર્થઃ। આત્મવાઞ્છયેત્યનેન જગત્સૃષ્ટ્યાદૌ લીલૈવ પ્રયોજનમિત્યુક્તં ભવતિ। યથાહ ભગવાન્ બાદરાયણઃ---"લોકવત્તુ લીલાકૈવલ્યમ્" ઇતિ।
ચક્રં પ્રવર્તયામ્યેકા સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તરૂપકમ્।
શક્રઃ---
વિધાદ્વયં સમાસ્થાય જ્ઞાનાદ્યે તુ યુગત્રયે

શુદ્ધેતરવિભાગેન કિમર્થં ત્વં પ્રવર્તસે।
વિધયોરનયોઃ પદ્મે સંબન્ધઃ કઃ પરસ્પરમ્

એતત્પૃષ્ટા મયા બ્રૂહિ નમસ્તે પદ્મસંભવે।
શ્રીઃ---
અનિયોજ્યં મમૈશ્વર્યમિચ્છૈવ મમ કારણમ્

મુહ્યન્ત્યત્ર મહાન્તોઽપિ તત્ત્વં શ્રૃણુ તથાપિ મે।
ઈશેશિતવ્યભાવેન પરિવર્તે સદા હ્યહમ્

13. શુદ્ધેતરસૃષ્ટ્યોઃ સંબન્ધ ઉચ્યતે---ઈશેશિતવ્યેતિ। રક્ષ્યરક્ષકભાવ ઇત્યર્થઃ।
ઈશો નારાયણો જ્ઞેય ઈશતા તસ્ય ચાપ્યહમ્।
ઈશિતવ્યં તુ વિજ્ઞેયં ચિદચિચ્ચ પુરંદર

ચિચ્છક્તિસ્તુ પરા તત્ર ભોક્તૃતાં પ્રતિપદ્યતે।
ભોગ્યોપકરણસ્થાનરૂપં તસ્યા અચિત્પદમ્

અનાદ્યયા સમાવિદ્ધા સા ચિચ્છક્તિરવિદ્યયા।
મત્પ્રવર્તિતયા નિત્યં ચિચ્છક્તિર્ભોક્તૃતાં ગતા

અહંમમત્વસંબન્ધાદ્ધ્યચિત્સ્વેનાભિમન્યતે।
અવિદ્યા સા તિરોભાવં વિદ્યયા યાતિ વૈ યદા

ચિચ્છક્તિર્નિરભીમાના તદા મદ્ભાવમેષ્યતિ।
તાં વિદ્યાં શુદ્ધમાર્ગસ્થાં પરવ્યૂહાદિરૂપિણી

પ્રવર્તયામિ કારુણ્યાજ્જ્ઞાનસદ્ભાવદર્શિની।
રક્ષ્યરક્ષકભાવોઽયં સંબન્ધો વિધયોર્દ્વયોઃ

વિધા રક્ષતિ શુદ્ધાદ્યા રક્ષ્યતે ચ વિધાપરા।
એતત્તે કથિતં શક્ર કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

શક્રઃ---
ઈશેશિતવ્યભાવેન કિમર્થં ત્વં પ્રવર્તસે।
ઈશિતવ્યં કિયદ્ભેદં કિંરૂપં તત્ર મે વદ

શ્રીઃ---
સ્વભાવો નાનુયોજ્યોઽયં મમ નારાયણસ્ય ચ।
ઈશોઽહમીશિતવ્યો ન સ ચ દેવઃ સનાતનઃ

ઈશિતવ્યં દ્વિધા પ્રોક્તં ચિદચિવ્દ્યતિરેકતઃ।
ચિચ્છક્તિર્ભોક્તૃરૂપાત્ર સા ચ ચિદ્રૂપધારિણી

ભોગ્યોપકરણસ્થાનૈરચિચ્છક્તિસ્ત્રિધા સ્થિતા।
પ્રસરન્ત્યાસ્તૃતીયં મે સા ચ પર્વ સ્મૃતં બુધૈઃ

વિભક્તે અપિ તે એતે શક્તી ચિદચિદાત્મિકે।
મત્સ્વાચ્છન્દ્યવશેનૈવ મમ રૂપે સનાતને

ચિચ્છક્તિર્વિમલા શુદ્ધા ચિન્મય્યાનન્દરૂપિણી।
અનાદ્યવિદ્યાવિદ્ધેયમિત્થં સંસરતિ ધ્રુવમ્

અચિચ્છક્તિર્જડાપ્યેવમશુદ્ધા પરિણામિની।
ત્રિગુણઆપિ મમૈવેદં સ્વાચ્છન્દ્યાત્ પ્રવિજૃમ્ભિતમ્

ધૂમકેતુર્યથા ધૂમં દીપ્યમાનો ભજેત્ સ્વયમ્।
શુદ્ધસંવિત્સ્વરૂપાપિ ભજે સાહમચિદ્ગતિમ્

28. જ્વલનસ્વભાવોઽપિ ધૂમકેતુર્યથા મલિનધૂમરૂપતાં પ્રતિપદ્યતે, તથા જ્ઞાનસ્વરૂપાપ્યહમચિદ્ભાવમાપદ્ય ઇત્યર્થઃ।
અનાક્રાન્તા વિકલ્પેન શબ્દૈરપ્યકદર્થિતા।
આદ્યાનોપધિનાપ્યેવં વર્તેઽહમચિદાત્મના

29. આધ્યાનોપધિનેતિ। મદિચ્છારૂપોપાદિનેત્યર્થઃ। ધ્યાનાલમ્બનાર્થમિતિ વાર્થઃ। યથા વક્ષ્યતિ---`ધ્યાનવિશ્રામભૂમયઃઽ (4-24) ઇતિ।
બહિરન્તઃપદાર્થે હિ ચિત્સ્વરૂપમખણ્ડિતમ્।
વિશિનષ્ટિ તથાપ્યેતચ્ચિત્રયોપાધિસંપદા

સ્વાતન્ત્ર્યમેવ મે હેતુર્નાનુયોજ્યાસ્મિ કિંચન।
ઇત્થંપ્રભાવામેવં માં વિદન્‌ ભુદ્ધો ભવિષ્યસિ

શક્રઃ---
કથં સૃજસિ વૈ લોકાન્ સુખદુઃખસમન્વિતાન્।
અસૃષ્ટિર્હિ વરં યદ્વા સૃષ્ટિરસ્તુ સુખાત્મિકા

32. અસૃષ્ટિરિતિ। અત્ર "સૃજેચ્ચ સુખમેવૈકમનુકમ્પાપ્રચોદિતઃ" ઇતિ શ્લોકવાર્ત્તિકવચનં સ્મર્તવ્યમ્।
શ્રીઃ---
અનાદ્યવિદ્યાવિદ્ધાનાં જીવાનાં સદસન્મયમ્।
સંચિતં કર્મ સંપ્રેક્ષ્ય મિશ્રાં સૃષ્ટિં કરોમ્યહમ્

શક્રઃ---
ક્ષીરોદસંભવે દેવિ સ્વાચ્છન્દ્યં તે કથં ભવેત્।
કર્મ ચેત્સમવેક્ષ્ય ત્વં વિદધાસિ સુખાસુખે

શ્રીઃ---
કુર્વત્યા મમ કાર્યાણિ કર્મ તત્કરણં સ્મૃતમ્।
કર્તુશ્ચ કરણાપેક્ષા ન સ્વાતન્ત્ર્યવિઘાતિની

નિરવદ્યા સ્વતન્ત્રાહં નાનુયોગપદે સ્થિતા।
વિભજે બહુધાત્માનં કર્તૃકર્મક્રિયાદિના

શક્રઃ---
યદ્વા તદ્વાસ્તુ તદ્દેવિ સ્વાતન્ત્ર્યં તે યદીદૃશમ્।
સૃષ્ટિપ્રકારમાખ્યાહિ નમસ્તે પદ્મસંભવે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે ત્રૈગુણ્યપ્રકાશો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ********