લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 4

ચતુર્થોઽધ્યાયઃ - 4
શ્રીઃ---
નિર્મલાકાશકલ્પાહં નિઃસમાનન્દચિન્મયી।
અહં નારાયણી નામ ભાવોઽહં તાદૃશો હરેઃ

ન શાન્તા નોદિતા નાપિ મધ્યમાહં ચિદાત્મિકા।
તાદૃશસ્ય હરેર્વિષ્ણોઃ સ્વરૂપમશિલાત્મનઃ

તસ્યાચિત્રૈકરૂપસ્ય વિકલ્પપદવીજુષઃ।
અચિત્રાહં તદાકારા સર્વતઃ સમતાં ગતા

તયોર્નૌ સંવિદાત્મૈવ વ્કચિદુન્મેષ ઉત્થિતઃ।
કોટિકોટિસહસ્રૌઘકોટિકોટિતમી કલા

સિસૃક્ષા નામ તદ્રૂપા સૃષ્ટિમિષ્ટાં કરોમ્યહમ્।
એકાંશેન વિશુદ્ધાધ્વરૂપા વર્તેઽહમઞ્જસા

વજ્રરત્નપ્રભા યદ્વત્પરિસ્ફુરતિ સર્વતઃ।
એવં શુદ્ધમયો માર્ગો મમ સ્ફુરતિ સર્વતઃ

અમેઘાકાશસંકાશાન્નિષ્પન્દોદધિરૂપતઃ।
મમ જ્ઞાનઘનાદ્રૂપાચ્છુદ્ધા સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે

નિર્વ્યાપારં સદાનન્દં શુદ્ધં સર્વાત્મકં પરમ્।
વ્યજ્યતે પ્રથમં જ્ઞાનં સ સંકર્ષણ ઉચ્યતે

હેત્વન્તરાનપેક્ષં યત્ સ્વાતન્ત્ર્યં વિશ્વનિર્મિતૌ।
તદૈશ્વર્યં તદાસીન્મે પ્રદ્યુમ્રઃ પુરુષોત્તમઃ

નિલીનચિત્રરૂપા યા સર્વત્ર સમવસ્થિતા।
અવ્યાહતાસીચ્છક્તિર્મે સોઽનિરુદ્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ

સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકર્તારો વિજ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તયઃ।
મમ રૂપમમી દેવાઃ પુરુષાઃ પુષ્કરેક્ષણાઃ

અતરહ્ગાર્ણવાભાસમસ્તામ્ભોદામ્બરોપમમ્।
રૂપં સિસૃક્ષમાણાયા વાસુદેવો મમાદિમમ્

જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજાંસ્યશેષતઃ।
ઉન્મિષન્તિ યદા તુલ્યં વાસુદેવસ્તદોચ્યતે

તેષાં જ્ઞાનબલોન્મેષે સંકર્ષણ ઉદીર્યતે।
બિભર્તિ સકલં વિશ્વં તિલકાલકવત્સ્વતઃ

બલમિત્યેવ તન્નામ તતો વેદાન્તશબ્દિતમ્।
વીર્યૈશ્વર્યસમુન્મેષે પ્રદ્યુમ્નઃ પરિકીર્તિતઃ

વિકારવિરહો વીર્યમવિકારી તતશ્ચ સઃ।
શક્તિતેજઃસમુન્મેષે હ્યનિરુદ્ધઃ સ ઈરિતઃ

તેજસ્ત્વન્યાનપેક્ષત્વમનિરુદ્ધત્વમપ્યુત।
શાસ્ત્રં સંકર્ષણાદેવ ભાતિ નિર્ઘાતશબ્દવત્

તત્ક્રિયા સકલા દેવાત્પ્રદ્યુમ્નાત્ સંભવેદ્યતઃ।
ક્રિયાફલમશેષં તદનિરુદ્ધાત્પ્રચક્ષતે

સૃજતે હ્યનિરુદ્ધોઽત્ર પ્રદ્યુમ્નઃ પાતિ તત્કૃતમ્।
સૃષ્ટં તદ્રક્ષિતં ચાત્તિ સ ચ સંકર્ષણઃ પ્રભુઃ

19. અત્રાનિરુદ્ધસ્ય સૃષ્ટિકર્તૃત્વં પ્રદ્યુમ્નસ્ય પાલનકર્તૃત્વં ચોચ્યતે। પૂર્વં તુ દ્વિતીયાધ્યાયે અનિરુદ્ધસ્ય પાલનકર્તૃત્વં પ્રદ્યુમ્નસ્ય સૃષ્ટિકર્તૃત્વં ચોક્તમ્। તત્તુ કલ્પાન્તરેણેતિ ધ્યેયમ્।
સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકાર્યેણ શાસ્ત્રધર્મફલેન ચ।
અનુગ્રહમિમે દેવાઃ સદા વિદધતે સ્વયમ્

યદ્યપ્યેકગુણોન્મેષસ્તથાપ્યેતે હિ ષડ્‌ગુણાઃ।
અન્યૂનાનધિકાઃ સર્વે વાસુદેવાત્સનાતનાત્

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગબુદ્ધ્યાદિર્નૈષાં ભૂતમયઃ સ્મૃતઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યમય એવૈષાં દિવ્યો દેહઃ સનાતનઃ

22. બુદ્ધિરત્રાન્તઃ કરણમ્। `નૈષાં ભૂતમયઃઽ ઇતિ વચનેન "ન ભૂતસઙ્ઘસંસ્થાનો દેહોઽસ્ય પરમાત્મનઃ" ઇતિ શાન્તિપર્વવચનં સ્મારિતમ્।
નૈવૈષાં વાસ્તવો ભેદશ્ચિન્તનીયો દિવસ્પતે।
તત્તત્કાર્યપ્રસિદ્ધ્યર્થં કૃતોઽસૌ કલ્પનાવશાત્

જ્ઞાનાન્નાન્યત્તથૈશ્વર્યં તસ્માન્નાન્યા ચ શક્તિકા।
મયૈતાઃ કલ્પિતાઃ શક્ર ધ્યાનવિશ્રામભૂમયઃ

24. ધ્યાનેતિ। ઉપાસકાનાં યથારુચ્યાલમ્બનદાનાય તત્ર ભેદપરિકલ્પનેત્યર્થઃ।
વસ્તુ પૂર્વં તતો ભાવઃ પશ્ચાદર્થસ્તતઃ ક્રિયા।
ચાતૂરૂપ્યમિદં જ્ઞેયં સર્વભાવેષુ સર્વદા

વાસુદેવાદિરૂપેણ ચતુર્ધાત્માનમાત્મના।
સંવિભજ્યાવતિષ્ઠેઽહં સર્વમાવૃત્ય સંવિદા

વાસુદેવાદયો દેવાઃ પ્રત્યેકં તુ ત્રિધા ત્રિધા।
કેશવાદિસ્વરૂપેણ વિભજન્તિ સ્વકં વપુઃ

27. એવં ચ કેશવાદિદામોદરાન્તા દ્વાદશાપિ વ્યૂહાન્તરભૂતા ધ્યેયાઃ।
એતદ્વ્યૂહાન્તરં નામ પઞ્ચરાત્રાભિશબ્દિતમ્।
કાર્યસ્ય નયને દેવા દ્વાદશૈતે વ્યવસ્થિતાઃ

વિભોરપ્યનિરુદ્ધસ્ય હિતાય જગતાં હરેઃ।
પ્રસરો વિભવો નામ પદ્મનાભાદયઃ સ્મૃતાઃ

આવિશ્યાવિશ્ય કુરુતે યત્ર દેવનરાદિકમ્।
જગદ્ધિતં જગન્નાથસ્તજ્જ્ઞેયં વિભવાન્તરમ્

30. `દેવનરાદિકમ્ઽ ઇત્યનેન દત્તાત્રેયબાદરાયણાદીનામપિ વિભવાન્તરત્વં ધ્યેયમ્।
દેવર્ષિપિતૃસિદ્ધાદ્યૈઃ સ્વયં વા જગતાં હિતે।
નિર્મિતં ભગવદ્રૂપમર્ચા સા શુદ્ધચિન્મયી

31. સ્વયમિત્યનેન સ્વયંવ્યક્તક્ષેત્રસ્થાર્ચા ગૃહ્યન્તે।
ઇત્યેષ લેશતો માર્ગઃ શુદ્ધસ્તે સંપ્રદર્શિતઃ।
ત્રૈગુણ્યમપરં માર્ગં ગદન્ત્યા મે નિશામય

યત્તે જ્ઞાનં પુરા પ્રોક્તં તત્સત્ત્વેન વિવર્તતે।
રજસ્તયા તદૈશ્વર્યં શક્તિશ્ચાપિ તમસ્તયા

પ્રાધાન્યેન રજસ્તત્ર સૃષ્ટૌ સંપરિવર્તતે।
અભિતઃ સત્ત્વતમસી ગુણૌ દ્વૌ તસ્ય તિષ્ઠતઃ

યા સા પૂર્વં મયા પ્રોક્તા કોટિકોટિતમી કલા।
તસ્યાઃ કોટિતમેનાહમંશેન વિસૃજે જગત્

સર્વસ્યાદ્યા મહાલક્ષ્મીસ્રિગુણાહં મહેશ્વરી।
રજોરૂપમધિષ્ઠાય સૃષ્ટિમિષ્ટાં કરોમ્યહમ્

36. અનેન ત્રિગુણજગત્સૃષ્ટિકર્તૃત્વદશાયાં મહાલક્ષ્મીસમાખ્યેતિ જ્ઞાયતે।
અગ્નીષોમમયૌ ભાવૌ દિવ્યૌ સ્રીપુંસલક્ષણૌ।
બિભ્રતી ચારુસર્વાઙ્ગી લોકાનાં હિતકામ્યયા

ચતુર્ભુજા વિશાલાક્ષી તપ્તકાઞ્ચનસંનિભા।
માતુલઙ્ગં ગદાં ખેટં સુધાપાત્રં ચ બિભ્રતી

મહાલક્ષ્મીઃ સમાખ્યાતા સાહં સર્વાઙ્ગસુન્દરી।
મહાશ્રીઃ સા મહાલક્ષ્મીશ્ચણ્ડા ચણ્ડી ચ ચણ્ડિકા

ભદ્રકાલી તથા ભદ્રા કાલી દુર્ગા મહેશ્વરી।
ત્રિગુણા ભગવત્પત્ની તથા ભગવતી પરા

એતાઃ સંજ્ઞાસ્તથા ચાન્યાસ્તત્ર મે બહુધા સ્મૃતાઃ।
વિકારયોગાદન્યાશ્ચ તાસ્તા વક્ષ્યામ્યશેષતઃ

લક્ષયામિ જગત્સર્વં પુણ્યાપુણ્યે કૃતાકૃતે।
મહનીયા ચ સર્વત્ર મહાલક્ષ્મીઃ પ્રકીર્તિતા

મહદ્ભિઃ શ્રયણીયત્વાન્મહાશ્રીરિતિ ગદ્યતે।
ચણ્ડસ્ય દયિતા ચણ્ડી ચણ્ડત્વાચ્ચણ્ડિકા મતા

કલ્યાણરૂપા ભદ્રાસ્મિ કાલી ચ કલનાત્સતામ્।
દ્વિષતાં કાલરૂપત્વાદપિ કાલી પ્રકીર્તિતા

સુહૃદાં દ્વિષતાં ચૈવ યુગપત્સદસદ્વિધેઃ।
ભદ્રકાલી સમાખ્યાતા માયાસ્ચર્યગુણાત્મિકા

45. માયાશ્ચર્યેતિ। અનેનાશ્ચર્યાવહત્વં માયાશબ્દાર્થ ઇત્યુક્તં ભવતિ। અનેન માયાશબ્દસ્ય મિથ્યાર્થકલ્વકલ્પનં વાર્યતે।
મહત્ત્વાચ્ચ મહામાયા મોહનાન્મોહિની મતા।
દુર્ગા ચ દુર્ગમત્વેન ભક્તરક્ષાવિધેરપિ

યોજનાચ્ચૈવ યોગાહં યોગમાયા ચ કીર્તિતા।
માયાયોગેતિ વિજ્ઞેયા જ્ઞાનયોજનતો નૃણામ્

47. જ્ઞાનયોજનત ઇતિ। અનેન "માયા વયુનં જ્ઞાનમ્" ઇતિ યાસ્કવચનાત્ માયાશબ્દસ્ય જ્ઞાનાર્થકત્વમુક્તં ભવતિ। "સંભવામ્યાત્મમાયયા" ઇત્યત્ર આત્મસંકલ્પેનેત્યર્થવર્ણનમપ્યેતન્મૂલકમેવ।
પૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યરૂપત્વાત્સાહં ભગવતી સ્મૃતા।
ભગવદ્યજ્ઞસંયોગાત્પત્ની ભગવતોઽસ્મ્યહમ્

48. યજ્ઞસંયોગાદિતિ। "પત્યુર્નો યજ્ઞસંયોગે" ઇત્યનુસાસનસિદ્ધં રૂપમ્। ભગવદ્યજ્ઞસ્ચ આશ્રિતજનરક્ષણરૂપો જ્ઞેયઃ। તત્રાસ્યાઃ સંયોગઃ પુરુષકારત્વાદિના।
વિશાલત્વાત્સ્મૃતા વ્યોમ પૂરણાચ્ચ પુરી સ્મૃતા।
પરાવરસ્વરૂપત્વાત્ સ્મૃતા ચાહં પરાવરા

શકનાચ્છક્તિરુક્તાહં રાજ્ઞ્યહં રઞ્જનાત્ સદા।
સદા શાન્તવિકારત્વાચ્છાન્તાહં પરિકીર્તિતા

મત્તઃ પ્રક્રિયતે વિશ્વં પ્રકૃતિઃ સાસ્મિ કીર્તિતા।
શ્રયન્તી શ્રયણીયાસ્મિ શ્રૃણામિ દુરિતં સતામ્

51. "શ્રિ શ્રયણે" "શૄ હિંસાયામ્" ઇતિ ચ ધાતુઃ।
શૃણોમિ કરુણાં વાચં શૃણામિ ચ ગુણૈર્જગત્।
(શયેઽન્તઃ) સર્વભૂતાનાં રમેઽહં પુણ્યકર્મણામ્

52. "શ્રુ શ્રવણે" "શૄ પ્રીણને" "શી સ્વપ્ને" "રમ્‌ ક્રીડાયામ્" ઇતિ ધાતવો વિવક્ષિતાઃ। શ્રીનામ્નિ શકારવિવરણમ્---શયેઽન્તરિતિ। રેફવિવરણમ્---રમેઽહમિતિ।
ઈડિતા ચ સદા દેવૈઃ શરીરં ચાસ્મિ વૈષ્ણવમ્।
એતાન્મયિ ગુણાન્ દૃષ્ટ્વા વેદવેદાન્તપારગાઃ

53. ઈકારવિવરણમ્---ઈડિતેતિ। "ઈડ સ્તુતૌ" ઇતિ ધાતુઃ। વિષ્ણોઃ શરીરં રૂપમિત્યર્થઃ।
ગુણયોગવિધાનજ્ઞાઃ શ્રિયં માં સંપ્રચક્ષતે।
સાહમેવંવિધા નિત્યા સર્વાકારા સનાતની

ગુણત્રયમધિષ્ઠાત્રી ત્રિગુણા પરિકીર્તિતા।
ગુણવૈષમ્યસર્ગાય પ્રવૃત્તાહં સિસૃક્ષયા

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભા તપ્તકાઞ્ચનભૂષણા।
નિરાલોકમિમં લોકં પૂરયામિ સ્વતેજસા

શૂન્યં તદખિલં લોકં સ્વેન પૂરયિતું પુરા।
ભરામિ ત્વપરં રૂપં તમસા કેવલેન તુ

સા ભિન્નાઞ્જનસંકાશા દંષ્ટ્રાઞ્ચિતવરાનના।
વિશાલલોચના નારી બભૂવ તનુમધ્યમા

ખડ્‌ગપાત્રશિરઃખેટૈરલંકૃતમહાભુજા।
કબન્ધહારા શિરસિ બિભ્રાણાહિશિરઃસ્રજમ્

સા માં પ્રોવાચ સંભૂતા તામસી પ્રમદોત્તમા।
નામ કર્મ ચ મે માતર્દેહિ તુભ્યં નમો નમઃ

શ્રીઃ---
તામબ્રવં વરારોહાં તામસીં પ્રમદોત્તમામ્।
દદામિ તવ નામાનિ યાનિ કર્માણિ તાનિ તે

મહાકાલી મહામાયા મહામારી ક્ષુધા તૃષા।
નિદ્રા કૃષ્ણા ચૈકવીરા કાલરાત્રિર્દુરત્યયા

એતાનિ તવ નામાનિ પ્રતિપાદ્યાનિ નામભિઃ।
એભિઃ કર્માણિ તે જ્ઞાત્વા યોઽધીતે સોઽશ્નુતે સુખમ્

અપર્યાપ્તમિમં સર્ગં મન્યમાનાહમાદિમમ્।
સત્ત્વોન્મેષમયં રૂપં ભરામિ સ્મેન્દુસંનિભમ્

અક્ષમાલાઙ્‌કુશધરા વીણાપુસ્તકધારિણી।
સા બભૂવ વરા નારી નામ કર્મ તદા હ્યદામ્

મહાવિદ્યા મહાવાણી ભારતી વાક્ સરસ્વતી।
આર્યા બ્રાહ્ની મહાધેનુર્વેદગર્ભા ચ ધીશ્ચ ગીઃ

નામાનુરૂપં કર્મ સ્યાત્ સાત્ત્વિક્યાઃ કાર્યમદ્ભુતમ્।
વયં તિસ્રો જગદ્ધાત્ર્યો માતરશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે મહાલક્ષ્મીસમુદ્ભૂતિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ********