લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 18

અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ - 18
શક્રઃ---
નમસ્તે પદ્મનિલયે નમસ્તે પદ્મસંભવે।
વિદિતં વેદિતવ્યં મે વેદાન્તેષ્વપિ દુર્લભમ્

બ્રૂહિ મન્ત્રમયં માર્ગમિદાનીં વિષ્ણુવલ્લભે।
યં વિજ્ઞાયાર્ચયેયં તે દિવ્યાં મન્ત્રમયીં તનુમ્

કુતો મન્ત્રસમુત્પત્તિઃ વ્ક ચ મન્ત્રઃ પ્રલીયતે।
મન્ત્રસ્ય કિં ફલં પદ્મે કેન મધ્યે પ્રપૂર્યતે

કિયત્યશ્ચ વિધા અસ્ય પરિમાણં કિયત્ કિલ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞભાવશ્ચ કીદૃશઃ પરમોઽમ્બુજે

મન્ત્રશ્ચ કેન સંગ્રાહ્ય ઉપદેષ્ટા ચ કીદૃશઃ।
ઉપાસનપ્રકારશ્ચ કથમસ્યાબ્જસંભવે

ઉપાસનોપયોગી ચ યાવાનર્થોઽમ્બુજાસને।
સિદ્ધિસાધનયોગશ્ચ પ્રત્યયાશ્ચ તથા તથા

યોગઃ સ્વાધ્યાયયોગશ્ચ રક્ષાયોગસ્તથૈવ ચ।
પ્રાયશ્ચિત્તવિધિશ્ચૈવ શ્રાદ્ધકલ્પસ્તથૈવ ચ

દીક્ષાપ્રતિષ્ઠયોઃ કલ્પો યન્ત્રકલ્પસ્તથૈવ ચ।
એતચ્ચ નિખિલં યચ્ચાપ્યદૃષ્ટમુપયુજ્યતે

પ્રબ્રૂહિ તદશેષેણ નમસ્તે પદ્મસંભવે।
તવૈષ શિરસા પાદૌ નતોઽસ્મિ કમલારૂણૌ

શરણં ચ પ્રપન્નોઽસ્મિ પઙ્કજે ત્વમધીહિ ભો।
શ્રીઃ---
પ્રશભારોઽયમતુલસ્ત્વયોદ્દિષ્ટઃ પુરંદર

વાચ્યસ્તે પ્રીતિસંયોગાચ્છૃણુ વક્ષ્યામ્યશેષતઃ।
અહમિત્યેવ યઃ પૂર્ણઃ પુરુષઃ પુષ્કરેક્ષણઃ

સ્વભાવઃ સર્વભાવાનામભાવાનાં ચ વાસવ।
ઇદંતયાવલીઢં યત્ સદસજ્જગતિ સ્થિતમ્

12. ઇદંતયેતિ। ઇદમિતિ પ્રતીતિવિષયતયેત્યર્થઃ। પરાક્ત્વેનેતિ યાવત્। યુષ્મદસ્મત્પ્રત્યયગોચરત્વં હિ ક્રમેણ પરાક્ત્વપ્રત્યક્ત્વયોર્લક્ષણમામનન્તિ।
તત્તલ્લક્ષણવન્તો યે તદહંત્વે વિલીયતે।
વિલીનેદંપદદ્વીપઃ પ્રાપ્તૈકધ્યશ્ચિદમ્બુધિઃ

13. વિલીનેત્યાદિ; ઇદંપદાર્થભૂતાઃ સર્વેઽપિ અચિત્પદાર્થાઃ; ત એવ દ્વીપાઃ ચિદમ્બુધૌ વાસુદેવે વિલીય તેન સહૈકત્વં પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ।
નિસ્તરઙ્ગોદયોઽનન્તો વાસુદેવઃ પ્રકાશતે।
પૂર્ણાહંતાસ્મિ તસ્યૈકા શક્તિરીશ્વરતામયી

નિત્યોદિતા સદાનન્દા સર્વતઃ સમતાં ગતા।
સર્વભાવસમુદ્ભૂતિઃ સર્વપ્રત્યક્ષસંમતા

15. નિત્યોદિતેતિ। ઉદયો દ્વિવિધઃ---શાન્તોદયઃ નિત્યોદયશ્ચેતિ। અવતારાવસ્થાયામાદ્યઃ। પરાવસ્થાયાં દ્વિતીયઃ।
યા હ્યેષા પ્રતિભા તત્તત્પદાર્થક્રમરૂષિતા।
ઉદ્ધૃતેષુ પદાર્થેષુ સાહમક્રમશાલિની

અવબોધાત્મિકાયા મે યા પ્રત્યગવમર્શિતા।
સા સ્ફુરત્તા મહાનન્દા શબ્દબ્રહ્મેતિ ગીયતે

17. પ્રત્યગવમર્શિતા; અહંપ્રત્યયગમ્યતા।
પ્રકાશાનન્દસારાહં સર્વમન્ત્રપ્રસૂઃ પરા।
શબ્દાનાં જનની શક્તિરુદયાસ્તમયોજ્ઝિતા

વ્યાપકં યત્પરં બ્રહ્મ નારાયણમનામયમ્।
શાન્તતા નામ યાવસ્થા સાહં શાન્તાખિલપ્રસૂઃ

તસ્યા મે ય ઉદેતિ સ્મ સિસૃક્ષાક્યોઽલ્પ ઉદ્યમઃ।
સ શબ્દાર્થવિભેદેન શાન્ત ઉન્મેષ ઉચ્યતે

શબ્દોદયપુરસ્કારઃ સર્વત્રાર્થોદય સ્મૃતઃ।
અર્થશબ્દપ્રવૃત્ત્યાત્મા શબ્દસ્ય સ્થૂલતા હિ સા

21. શબ્દસ્યોદયઃ પ્રથમમ્; અનન્તરમર્થસ્યેતિ તાન્ત્રિકસિદ્ધાન્તઃ। શ્રુતાવપિ "નામરૂપે વ્યાકરવાણિ" ઇતિ નામવ્યાકરણં પૂર્વં, તતો રૂપવ્યાકરણમુક્તં વેદિતવ્યમ્।
બોધોન્મેષઃ સ્મૃતઃ શબ્દઃ શબ્દોન્મેષોઽર્થ ઉચ્યતે।
ઉદ્યચ્છબ્દોદયઃ શક્તોઃ પ્રથમઃ શાન્તતાત્મનઃ

સ નાદ ઇતિ વિખ્યાતો વાચ્યતામસૃણસ્તદા।
નાદેન સહ શક્તિઃ સા સૂક્ષ્મેતિ પરિગીયતે

23. એવં ચ શબ્દબ્રહ્મ, પરા વાક્, નાદ ઇતિ પર્યાયાઃ
નાદાત્ પરો ય ઉન્મોષો દ્વિતીયઃ શક્તિસંભવઃ।
બિન્દુરિત્યુચ્યતે સોઽત્ર વાચ્યોઽપિ મસૃણઃ સ્થિતઃ

પશ્યન્તી નામ સાવસ્થા મમ દિવ્યા મહોદયા।
તતઃ પરો ય ઉન્મેષસ્તૃતીયઃ શક્તિસંભવઃ

25. બિન્દોરનન્તરં શક્ત્યુન્મેષસ્ય મધ્યમેતિ નામ।
મધ્યમા સા દશા તત્ર સંસ્કારયતિ સંગતિમ્।
વાચ્યવાચકભેદસ્તુ તદા સંસ્કારતામયઃ

ચતુર્થસ્તુ ય ઉન્મેષઃ શક્તેર્માધ્યમિકાત્ પરઃ।
વૈખરી નામ સાવસ્થા વર્ણવાક્યસ્ફુટોદયા

અસ્તિ શક્તિઃ ક્રિયાત્મા મે બોધરૂપાનુયાયિની।
સા પ્રાણયતિ નાદાદિં શક્ત્યુન્મેષપરંપરામ્

શાન્તરૂપાથ પશ્યન્તી મધ્યમા વૈખરી તથા।
ચતૂરૂપા ચતૂરૂપં વચ્મિ વાચ્યં સ્વનિર્મિતમ્

વાસુદેવાદયઃ સૂક્ષ્મા વાચ્યાઃ શાન્તાદયઃ ક્રમાત્।
અહમેકપદી જ્ઞેયા પ્રકાશાનન્દરૂપિણી

વાચ્યવાચકભેદેન પુનઃ સા દ્વિપદી સ્મૃતા।
ઊષ્માન્તઃસ્થસ્વરસ્પર્શભેદાચ્ચાહં ચતુષ્પદી

31. શષસહા ઊષ્માણઃ। યરલવા અન્તઃસ્થાઃ। અચઃ સ્વરાઃ। કાદયો માવસાનાઃ સ્પર્શાઃ।
અષ્ટવર્ગવિભેદાચ્ચ સાહમષ્ટપદી સ્મૃતા।
અઘોષરૂપેણાન્યેન યુક્તા નવપદી સ્મૃતા

32. અષ્ટ વર્ગાઃ---સ્વરવર્ગઃ, કાદિપાન્તવર્ગાઃ પઞ્ચ, ઊષ્મવર્ગઃ, અન્તઃસ્થવર્ગશ્ચેતિ। અઘોષાશ્ચ---યમાઃ, જિહ્વામૂલીયોપધ્માનીયૌ વિસર્ગશ્ચેતિ।
અહમેકપદી દિવ્યા શબ્દબ્રહ્મમયી પરા।
ઘોષવર્ણસ્વરૂપેણ વર્તેઽહં દ્વિપદી પુનઃ

33. પ્રકારાન્તરેણૈકધ્યાદિકમુચ્યતે। શબ્દબ્રહ્મરૂપેણૈકરૂપા। ધ્વનિવર્ણાત્મના દ્વિરૂપા।
તક્ષતી સલિલં સર્વં દ્રવ્યજાતિગુણક્રિયાઃ।
ચતુર્ધાભિદધાનાહં ચતુષ્પદ્યુદિતા બુધૈઃ

34. તક્ષતી; તક્ષન્તી તનૂકુર્વતી। સર્વં સલિલં સંસરણહેતું પ્રાકૃતતુષ્ટિમ્। સલિલાક્યસ્તુષ્ટિવિશેષઃ સાંખ્યસમયપ્રસિદ્ધઃ। અત્ર "ગૌરીર્મિમાય સલિલાનિ તક્ષત્યેકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી। અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી સહસ્રાક્ષરા પરમે વ્યોમન્॥" (ઋ. 1-164-41) ઇતિ શ્રુતિરનુક્રિયતે। ચતુષ્પદી; દ્રવ્યજાતિગુણક્રિયાશબ્દાત્મના ચતૂરૂપા।
નામભાવદ્વયોપેતા સાહમષ્ટપદી સ્મૃતા।
અવિકલ્પવિકલ્પસ્થા સાહં નવપદી સ્મૃતા

35. તેષામેવ શબ્દાર્થાત્મના પ્રત્યેકં દ્વૈવિધ્યે સંકલય્યાષ્ટરૂપા।
વ્યોમ્ન્યહં પરમે દિવ્યા હ્યનન્તાક્ષરમાલિની।
ઇયદ્વિતતિવિસ્તીર્ણા પૂર્ણાહંતાહમાદિમા

36. એષા ચ વ્યવસ્થા પ્રાકૃતલોક એવ। અપ્રાકૃતલોકે તુ અનન્તાક્ષરરૂપા।
મન્ત્રાણાં જનની જ્ઞેયા ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિની।
ઉદ્યન્તિ મન્ત્રકલ્લોલા મત્ત એવ ચિદમ્બુધેઃ

મામાશ્રિત્ય વિવર્તન્તે યાન્તિ ચાસ્તં મુહુર્મયિ।
સંવિદાનન્દસંદોહસુન્દરાઃ શબ્દદેહકાઃ

38. વિવર્તન્તે; પરિણમન્તિ। નાત્રાન્યપરિભાષિતો વિવર્તો વિવક્ષિતઃ, `ત્રૈગુણ્યં પરિણામિ તત્ઽ ઇત્યુક્તત્વેન ત્રિગુણપરિણામત્વાત્ શબ્દસ્ય।
સામર્થ્યપૂર્ણાઃ ફલદા મન્ત્રાત્માનો હિ મન્મયાઃ।
વર્ણાઃ પદાનિ વાક્યાનિ સહપ્રકરણાહ્નિકૈઃ

અધ્યાયાશ્ચ પરિચ્છેદાઃ સર્ગા ઉછ્વાસકાસ્તથા।
પટલાદ્યા અવચ્છેદાઃ પ્રશ્રવાકાનુવાકકાઃ

મણ્ડલાનિ ચ કાણ્ડાનિ સંહિતા વિવિધાત્મિકાઃ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ સૂક્તાનિ ચ ખિલૈઃ સમમ્

શાસ્રતન્ત્રાત્મકાઃ શબ્દા બાહ્યાબાહ્યાગમાસ્તથા।
ભાષાશ્ચ વિવિધાસ્તાસ્તા વ્યક્તાવ્યક્તગિરઃ સ્મૃતાઃ

મન્ત્રરૂપભિદં શક્ર વિદ્ધિ મદ્રૂપવેદિનામ્।
ભાવનાતારતમ્યેન મન્ત્રમન્ત્રિવ્યવસ્થિતિઃ

માં ત્રાયતેઽયમિત્યેવં યોગેન સ્વીકૃતો ધ્વનીઃ।
ગુપ્તાશયઃ સદા યશ્ચ મન્ત્રજ્ઞં ત્રાયતે ભયાત્

સ મન્ત્રઃ સંસ્મૃતોઽહંતાવિકાસઃ શબ્દજૈઃ ક્રમૈઃ।
પૂર્ણાહંતાસમુદ્ભૂતૈઃ શુદ્ધબોધાન્વયો યતઃ

સર્વે મન્ત્રા મદીયાઃ સ્યુઃ પ્રભવાપ્યયવેદિનામ્।
મદીયાશ્ચાન્યદીયાશ્ચ ભાવનાતારતમ્યતઃ

પ્રકૃત્યન્વયિનો મન્ત્રા મદીયાઃ સ્યુઃ પ્રધાનતઃ।
ભવદ્ભાવાત્મકં બ્રહ્મ સ્વારસ્યેન વિશન્તિ યે

પ્રકૃત્યન્વયિનો મન્ત્રાસ્તારિકોત્તારિકાદયઃ।
મન્ત્રાઃ સ્વરસતો યાન્તિ યે ભાવં ભવદુત્તરમ્

તેઽપવર્ગપ્રદા જ્ઞેયાસ્તારપ્રાસાદકાદયઃ।
ભાવોત્તરાં સમાં વાપિ યે ભજન્તિ ભવત્સ્થિતિમ્

ભોગાપવર્ગદા મન્ત્રા જ્ઞેયાસ્તે તારિકાદયઃ।
વિશન્તિ ભાવમેવૈકે યાન્ત્યેકે ભવદેવ ચ

ભુક્તિદા મુક્તિદાશ્ચૈવ દ્વિતયે તે વ્યવસ્થયા।
પ્રકૃત્યન્વયિનામેવં સ્વભાવઃ પરિકીર્તિતઃ।
અભિસંધિબલાત્ સર્વં દ્વિતયે તે વિતન્વતે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે મન્ત્રસ્વરૂપકથનં નામ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ********