લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 19

એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ - 19
શ્રીઃ---
સિસૃક્ષાલક્ષણા પૂર્વા પૂર્ણાહંતા હરેરહમ્।
સૃષ્ટિરૂપા પરા શક્તિરૂપેત્યેવોદિતાસ્મ્યહમ્

1. સિસૃક્ષાવસ્થાયામ્ અહંતેતિ નામ્ના પ્રથિતા। સૃષ્ટ્યવસ્થાયાં પરા શક્તિરિતિ નામ્ના પ્રથિતા।
દશ પઞ્ચ ચ તુલ્યા મે દશાસ્રિદશનન્દન।
અનુત્તરં સ્વસંવેદ્યં ચિદ્રૂપં મમ શાશ્વતમ્

2. દશેત્યાદિ; અકારાદિબિન્દ્વન્તાઃ પઞ્ચદશ દશા જ્ઞેયાઃ। વિસર્ગસ્ય દશાપ્રકૃતિત્વાત્ દશાસુ ન પરિગણનમિતિ જ્ઞેયમ્।
વાક્તત્ત્વં તદકારાત્મા સર્વવાઙ્‌મયસંભવઃ।
તદેવાનન્દરૂપેણ દ્વિતીયઃ સ્વર ઇષ્યતે

ઇચ્છાત્મના તૃતીયઃ સ્યાદીશાનાત્મા તુરીયકઃ।
ઉન્મેષઃ પઞ્ચમઃ ષષ્ઠ ઊર્જતારૂપ ઉચ્યતે

ચતુષ્કં મધ્યમં યત્તદિચ્છાદેરેવ વિક્રિયા।
અનુત્તરેચ્છાસંયોગાદેકારો નામ જાયતે

5. ચતુષ્કમિતિ। ઋૠલૃલૄકારરૂપમિત્યર્થઃ। તસ્માત્ તેષાં ન પૃથક્ ગ્રહણં કૃતમ્।
તસ્યૈવાનન્દસંયોગાજ્જાગદ્યોનિરુદાહૃતા।
અનુત્તરોન્મેષયોગાદોકારો નામ જાયતે

6. જગદ્યોનિઃ ઐકારઃ।
તસ્યૈવાનુત્તરશ્લેષાત્ સદ્યોજાતસમુદ્ભવઃ।
અનુત્તરાદ્ભવન્ત્યેતે વિકાસા વેદ્યસંશ્રયાઃ

7. સદ્યોજાતઃ ઔકારઃ।
તાદૃક્તાદૃક્સમુન્મેષા આનન્દાદ્યાસ્રયોદશ।
ત્રયોદશતયોન્મેષાઃ શ્રિતા વેદનશેષિતામ્

8. વેદનશેષિતામ્; સંવિદ્રૂપેણ પરિશેષિતામ્। અસ્ય સૂક્ષ્મદશામિત્યુત્તરેણાન્વયઃ।
અનુત્તરીં સૂક્ષ્મદશાં સ તુ પઞ્ચદશઃ સ્વરઃ।
એતાઃ પઞ્ચદશાવસ્થા વિસૃષ્ટેઃ સ્ફુરણોદ્યમાઃ

9. સૂક્ષ્મદશા બિન્દુઃ। સ ચ પઞ્ચદશઃ અકારમારભ્ય ગણને ભવતિ।
દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવમઙ્ગૈઃ પૂર્ણા સિસૃક્ષયા।
દૈવી સૃષ્ટિમયી શક્તિઃ કૃત્યે કૃત્યે કૃતોદ્યમા

10. સિસૃક્ષયેતિ હેતૌ તૃતીયા।
વિસૃજત્યાસ્તુ તસ્યા મે તત્ત્વાનાં પઞ્ચવિંશતિમ્।
પુરુષાદ્યાઃ પૃથિવ્યન્તાઃ કાદિમાન્તાઃ સમુદ્ગતાઃ

11. મે ઇતિ પઞ્ચમ્યર્થે વિભક્તિપ્રતિરૂપકમવ્યયમ્; મદિત્યર્થઃ। સમુદ્ગતા ઇત્યનેનાન્વેતિ। કાદિમાન્તા ઇતિ વ્યુત્ક્રમેણાન્વયઃ।
તત્તદક્ષરસંસ્ફૂર્તેસ્તત્તત્તત્ત્વં સમુદ્ગતમ્।
ચતુષ્કં ધારાણારૂપં યાદિવાન્તમુદીર્યતે

12. ધારણેતિ। પરદશાયા અપરદશામવતરતઃ પુરુષસ્ય ધારણાત્ ધારણેતિ સમાખ્યા।
ધારયન્તિ યતો મધ્યે પુરુષં ધારણાઃ સ્મૃતાઃ।
કલા કિંચિત્ક્રિયારૂપા યકારો વાતસંજ્ઞિતઃ

કિંચિજ્જ્ઞાનાત્મિકા વિદ્યા રેફઃ પાવકસંજ્ઞિતઃ।
સ્તમ્ભમોહાત્મિકા માયા લકારઃ પૃથિવી મતઃ

રઞ્જનાત્મા રાગશક્તિર્વકારો વરુણાત્મકઃ।
પરાપરદશામધ્યે ધારયન્ત્યો નરં સદા

ચતસ્રો ધારણા જ્ઞેયાસ્તા એતાસ્તત્ત્વકોવિદૈઃ।
શાદિક્ષાન્તં તુ વિજ્ઞેયં વિશુદ્ધં બ્રહ્મપઞ્ચકમ્

શષસહોઽનિરુદ્ધાદ્યા વિજ્ઞેયાસ્રિદશેશ્વર।
સૃજન્ત્યાઃ ક્ષુભિતં રૂપં સૃષ્ટ્યાદૌ યન્મમાદ્ભુતમ્

17. અનિરુદ્ધાદ્યા ઇતિ ક્રમેણાન્વયઃ। શકારઃ અનિરુદ્ધાત્મકઃ।
ક્ષોભિકા સા મહાશક્તિઃ ક્ષાત્મા સત્યાપરાહ્વયા।
પૃથિવ્યાદ્યા વિયત્પ્રાન્તા યા દિવ્યાઃ પઞ્ચ શક્તયઃ

18. ક્ષકારસ્ય સત્યાત્મકત્વમાહ---ક્ષોભિકેતિ।
બલાદિપઞ્ચકાત્માનો દિવ્યા મત્સત્ત્વનામિકાઃ।
જ્ઞાનાત્માનો મમોદ્યત્યાસ્તા એતાઃ શાદિશક્તયઃ

19. બલાદીતિ। બલૈશ્વર્યવીર્યશક્તિતેજાંસીત્યર્થઃ।
વિસર્ગો નામ યઃ પ્રોક્તઃ પુરા પઞ્ચદશાઙ્ગવાન્।
સાહં સોમમયી શક્તિઃ કિરણાયુતસંકુલા

સંકોચશ્ચ વિકાસશ્ચ તાવેવ પરિકીર્તિતૌ।
અઙ્ગાનામન્તિમો યસ્તુ પ્રોક્તઃ પઞ્ચદશો મયા

21. બિન્દુઃ સંકોચઃ। વિસર્ગઃ વિકાસઃ। અન્તિમ ઇતિ। બિન્દુરિત્યર્થઃ।
આદાનશીલં તં વિદ્ધિ સૂર્યં ભોક્તારમઞ્જસા।
સૂર્યાચન્દ્રમસાવેતૌ બિન્દુસર્ગૌ પુરંદર

22. ભોક્તારમ્; સંહારકમિત્યર્થઃ। બિન્દુઃ સૂર્યઃ। વિસર્ગશ્ચન્દ્રમા ઇત્યર્થઃ।
કિરણાઃ સપ્ત સપ્ત સ્યુર્દેવયોરનયોર્દ્વયોઃ।
ચતુર્દશ સ્વરાઃ શિષ્ટાઃ સપ્ત યુગ્માનિ કલ્પયેત્

તેષુ સપ્તસુ યુગ્મેષુ પૂર્વે સપ્ત પુરંદર।
શોષકાઃ સૂર્યરૂપાયા ભોક્ત્રાક્યાયા મમાંશવઃ

24. પૂર્વે સપ્તેતિ। અ, ઇ, ઉ, ઋ, લૃ, એ, ઓ ઇતિ સપ્તેત્યર્થઃ।
ઉત્તરે સપ્ત યુગ્મેષુ શીતલાહ્લાદકારિણઃ।
પોષકાઃ સોમરૂપાયા ભોગ્યાખ્યાયા મમાંશવઃ

25. ઉત્તરે સપ્તેતિ। આ, ઈ, ઊ, ૠ, લૄ, ઐ ઔ ઇતિ સપ્તેત્યર્થઃ।
આલોકસ્તીક્ષ્ણતા વ્યાપ્તિર્ગ્રહણં ક્ષેપણેરણે।
પાક ઇત્યુદિતાઃ પૂર્વે કિરણાઃ સૂર્યસંભવાઃ

26. અકારાદ્યોકારાન્તાનાં સપ્તાનાં યુગ્મસ્થપૂર્વવર્ણઆનાં સૂર્યકિરણાત્મકત્વં ગુણાંશ્ચાહ---આલોક ઇત્યાદિ। તથા ચ જયાખ્યે---"આલોકસ્તીક્ષ્ણતા વ્યાપ્તિર્ગ્રહણં ક્ષેપણેરણે। પાકઃ પ્રાપ્તિરિતિ હ્યષ્ટૌ સૂર્યભાગે વ્યવસ્થિતાઃ। અકારાદિષુ હ્રસ્વેષુ વર્ણેષ્વેતેષ્વનુક્રમાત્"॥ (6-13) ઇતિ। અત્રાનુસ્વારમપિ સંયોજ્યાષ્ટત્વમુક્તમ્।
દ્રવતા શીતભાવશ્ચ શાન્તિઃ કિરણૈઃ કાન્તિશાલિની।
રસતાનન્દ ઇત્યેતે સપ્ત ચાન્દ્રમસાઃ કરાઃ

27. એવમુત્તરવર્ણાનાં સોમકિરણાત્મકત્વં ગુણાંશ્ચાહ---દ્રવતેત્યાદિના। જયાખ્યે ચ---"દ્રવતા શૈત્યભાવશ્ચ તૃપ્તિઃ કાન્તિઃ પ્રસન્નતા। રસતાસ્વાદ આનન્દો હ્યષ્ટૌ ચાન્દ્રા ઇમે મતાઃ॥" (6-15) ઇતિ। અત્ર વિસર્ગં સંયોજ્યાષ્ટત્વં ભાવ્યમ્।
અગ્નીષોમાત્મકૈરેભિઃ કિરણૈઃ કાન્તિશાલિની।
પુમાંસં બિન્દુરૂપં તમઙ્ગીકૃત્ય વિશેષણી

સોમરૂપોત્તરા શક્તિકોટિમણ્ડલમણ્ડિતા।
મહાસૃષ્ટિર્મહાનન્દા પ્રવર્તેઽન્ત્યસ્વરાત્મના

તસ્યાઃ પ્રવર્તમાનાયા ઉદ્ગતં બ્રહ્મપઞ્ચકમ્।
ક્ષાદિ શાન્તં સુરેશાન શક્ત્યુન્મેષવિશેષિતમ્

ક્ષ ઇત્યેવ મહાક્ષોભ ઉદિતઃ સત્યસંજ્ઞયા।
વાસુદેવાખ્યયા હોઽભૂતા સાખ્યઃ સંકર્ષણોદયઃ

31. ક્ષાદિશાન્તાધિષ્ઠાયિબ્રહ્મપઞ્ચકનામાન્યાહ---સત્યેત્યાદિના।
પ્રદ્યુમ્નઃ ષાખ્યયા જ્ઞેયો હ્યનિરુદ્ધસ્તુ શાખ્યયા।
તા એતાઃ શક્તયઃ પઞ્ચ પઞ્ચબ્રહ્માત્મિકાઃ પરાઃ

32. બ્રહ્માત્મિકાઃ; બ્રહ્મમય્ય ઇત્યર્થઃ।
સ્ફૂર્તયો મદભિન્નાસ્તા જગદુત્પત્તિહેતવઃ।
જ્વાલા ઇવ મહાવહ્નેર્બ્રહ્મણો મમ શક્તયઃ

33. બ્રહ્મણો મમેતિ। બ્રહ્માભિન્નાયા મમેત્યર્થઃ।
ચતસ્રો ધારણા જાતા વાદ્યા યાન્તાઃ પુરંદર।
તુર્યાદ્યા જાગ્રદન્તાસ્તા અવસ્થાઃ પરિકીર્તિતાઃ

પુમાંસં ધારયન્ત્યેતા મધ્યતો દશયોર્દ્વયોઃ।
યૈષા બ્રહ્મદશા પ્રોક્તા પ્રાકૃતી ભાદિકા ચ યા

35. મધ્યત ઇતિ। પરાપરદશયોર્મધ્યે ઇત્યર્થઃ। ભાદિકેતિ। ભકારાદિકકારપર્યન્તાધિષ્ઠાતૃભૂતાઃ પ્રકૃત્યાદિપૃથિવ્યન્તા જ્ઞેયાઃ।
મધ્યે તયોર્મકારાખ્યો ધારણાનાં ચતુષ્કતઃ।
ધ્રિયતે સ પુમાન્ પ્રોક્તો જાગ્રદાદિવિભેદવાન્

યદિ ન ધ્રિયતે તાભિર્દશામન્યતરાં વ્રજેત્।
બ્રાહ્નીં વા પ્રાકૃતીં વાપિ નૈવ સ્યાત્ સંસૃતિસ્તતઃ

ઇત્યર્થં ધારણા મત્તઃ પ્રાદુર્ભૂતા મમાજ્ઞયા।
તતો દશાચતુષ્કસ્થઃ પુરુષો ભોક્તૃસંજ્ઞકઃ

38. ધારણાઃ અન્તઃસ્થાઃ। બ્રહ્મપ્રાકૃતદશામધ્યસ્થત્વાત્ અન્તઃસ્થા ઇત્યુક્તાઃ। અહિર્બુધ્ન્યે તુ---"અન્તઃસ્થા ઇતિ ચ પ્રોક્તા અન્તઃસ્થપુરુષેશયાઃ" ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યન્તરમુક્તમ્।
મત્તો જજ્ઞે મ ઇત્યેવં યોગ્યો ભોગાપવર્ગયોઃ।
ભોગાનાં પ્રસવાર્થાય પુરુષસ્યાસ્ય વાસવ

39. મત્તો જજ્ઞે મ ઇત્યેવમિત્યનેન મશબ્દસ્ય જીવવાચકસ્ય વ્યુત્પત્તિરભિપ્રેતા। મનધાતોર્નિષ્પત્તિરપ્યન્યત્રોક્તા।
અચૈતન્યં પરં સૂક્ષ્મં ગુણસામ્યમનુલ્બણમ્।
યોનિસ્વભાવસંજ્ઞાતં મત્તોઽભૂદ્ભ ઇતિ સ્વયમ્

40. અચૈતન્યમિતિ બહુવ્રીહિઃ। અચેતનમિત્યર્થઃ। "અચેતના પરાર્થા ચ નિત્યા સતતવિક્રિયા" ઇત્યન્યત્રોક્તમ્। અનુલ્વણમ્; અવ્યક્તમિત્યર્થઃ। યોનિઃ સ્વભાવ ઇતિ ચ તન્નામ। ભ ઇતિ; ભકારવાચ્યત્વેનેત્યર્થઃ।
ભોગ્યભોગાદિસિદ્ધ્યર્થં ભુઞ્જાનસ્ય વિપશ્ચિતઃ।
બાદ્યાત્ કકારપર્યન્તાદ્વર્ણગ્રામાત્ પુરંદર

41. તત્ત્વાવિર્ભાવક્રમમનુરુદ્ય બાદ્યાદિત્યાદિના વર્ણાનાં વ્યત્ક્રમેણ નિર્દેશઃ કૃતઃ।
વ્યક્તાનિ જજ્ઞિરે મત્તો વિંશતિસ્રીણિ ચ ક્રમાત્।
બુદ્ધ્યહંકારમનસાં સૃષ્ટિર્બાદિત્રયાત્તથા

શ્રોત્રાદેર્નાદિતાન્તેષુ પઞ્ચકસ્ય સમુદ્ભવઃ।
વાગાદેર્ણાદિટાન્તેષુ પઞ્ચકસ્ય સમુદ્ભવઃ

શબ્દાદ્યાઃ પઞ્ચતન્માત્રા ઞાદિચાન્તેષુ જજ્ઞિરે।
વિયદાદીનિ ભૂતાનિ ઙાદિકાન્તેષુ જજ્ઞિરે

બોધઃ શબ્દાત્મનોદેતિ શબ્દસ્ત્ત્વર્થાત્મના તતઃ।
વિદ્ધિ બોધં તુ મદ્રૂપં સર્વેયં મત્તતિસ્તતઃ

વર્ણાધ્વનસ્ત્વિયં રીતિર્મધ્યમા કથિતા તવ।
આદ્યામન્તાં ચ દેવેશ ગદન્ત્યા મે નિશામય

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે વર્ણોત્પત્તિનિરૂપણં નામ એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યેકોનવિંશોઽધ્યાયઃ********