લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 17

સપ્તદશોઽધ્યાયઃ - 17
શક્રઃ---
નમસ્તે કમલાવાસે જનન્યૈ સર્વદેહિનામ્।
ગૃહિણ્યૈ પદ્મનાભસ્ય નમસ્તે સરસીરુહે

ઉપાયાસ્તે ત્રયઃ પૂર્વે કથિતા અવધારિતાઃ।
વ્યાચક્ષ્વામ્બ ચતુર્થં તમુપાયં પરમમ્બુજે

શ્રીઃ---
એકો નારાયણો દેવો વાસુદેવઃ સનાતનઃ।
ચાતુરાત્મ્યં પરં બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દમવ્રણમ્

એકાહં પરમા શક્તિસ્તસ્ય દેવી સનાતની।
કરોમિ સકલં કૃત્યં સર્વભાવાનુગામિની

શાન્તાનન્તચિદાનન્દં યદ્ બ્રહ્મ પરમં ધ્રુવમ્।
મહાવિભૂતિસંસ્થાનં સર્વતઃ સમતાં ગતમ્

5. મહાવિભૂતિઃ નિત્યવિભૂતિઃ। "ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ" ઇત્યુક્તરીત્યા લીલાવિભૂત્યપેક્ષયા તસ્યા મહત્ત્વાત્ મહાવિભૂતિત્વમ્।
તસ્ય શક્તિરહં બ્રાહ્ની શાન્તાનન્દચિદાત્મિકા।
મહાવિભૂતિરનઘા સર્વતઃ સમતાં ગતા

આશ્વાસનાય જીવાનાં યત્તન્મૂર્તીકૃતં મહઃ।
નારાયણઃ પરં બ્રહ્મ દિવ્યં નયનનન્દનમ્

તદા મૂર્તિમતી સાહં શક્તિર્નારાયણી પરા।
સમા સમવિભક્તાઙ્ગા સર્વાવયવસુન્દરી

તયોર્નૌ પરમં વ્યોમ નિર્દુઃખં પદમુત્તમમ્।
ષાડ્‌ગુણ્યપ્રસરો દિવિયઃ સ્વાચ્છન્દ્યાદ્દેશતાં ગતઃ

9. મદીયેચ્છયા ષાડ્‌ગુણ્યપ્રસર એવાપ્રાકૃતદિવ્યદેશતાં પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ।
સ્વકર્મનિરતૈઃ સિદ્ધૈર્વેદવેદાન્તપારગૈઃ।
અનેકજન્મસંતાનનિઃશેષિતકષાયકૈઃ

ક્લેશેન મહતા સિદ્ધૈરન્તરાયાતિગૈઃ ક્રમાત્।
સંખ્યાવિધિવિધાનજ્ઞૈઃ સાંખ્યૈઃ સંખ્યાનપારગૈઃ

પ્રત્યાહૃતેન્દ્રિયગ્રામૈર્ધારણાધ્યાનશાલિભિઃ।
યૌગૈઃ સમાહિતૈઃ શશ્વત્ક્લેશેન યદવાપ્યતે

અચ્છિદ્રાઃ પઞ્ચકાલજ્ઞાઃ પઞ્ચયજ્ઞવિચક્ષણાઃ।
પૂર્ણે વર્ષશતે ધીરાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ યદઞ્જસા

13. અચ્છિદ્રાઃ; ભગવદનનુભવરૂપચ્છિદ્રરહિતાઃ। યથોક્તમ્---"યન્મુહૂર્તં ક્ષણં વાપિ વાસુદેવો ન ચિન્ત્યતે। સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સા ભ્રાન્તિઃ સા ચ વિક્રિયા॥" ઇતિ। અભિગમનોપાદાનેજ્યાસ્વાધ્યાયયોગાખ્યાઃ પઞ્ચ કાલાઃ।
યત્તત્પુરાણમાકાશં સર્વસ્માત્ પરમં ધ્રુવમ્।
યત્પદં પ્રાપ્ય તત્ત્વજ્ઞા મુચન્તે સર્વબન્ધનૈઃ

સૂર્યકોટિપ્રતીકાશાઃ પૂર્ણેન્દ્વયુતસંનિભાઃ।
યસ્મિન્ પદે વિરાજન્તે મુક્તાઃ સંસારબન્ધનૈઃ

ઇન્દ્રિયચ્છિદ્રવિધુરા દ્યોતમાનાશ્ચ સર્વતઃ।
અનિષ્યન્દા અનાહારાઃ ષાડ્‌ગુણ્યતનવોઽમલાઃ

એકાન્તિનો મહાભાગા યત્ર પશ્યન્તિ નૌ સદા।
ક્ષપયિત્વાધિકારાન્ સ્વાન્ શશ્વત્કાલેન ભૂયસા

17. ક્ષપયિત્વેતિ। અત્ર "યાવદધિકારમવસ્થિતિરાધિકારિકાણામ્" ઇતિ શારીરકસૂત્રં તદુપબૃંહણાનિ વચનાનિ ચાનુસંધેયાનિ।
વેધસો યત્ર મોદન્તે શંકરાઃ સપુરંદરાઃ।
સૂરયો નિત્યસંસિદ્ધાઃ સર્વદા સર્વદર્શિનઃ

વૈષ્ણવં પરમં રૂપં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ યત્ર તે।
અષ્ટાક્ષરૈકસક્તાનાં દ્વિષટ્‌કાર્ણરતાત્મનામ્

19. અષ્ટાક્ષરઃ નારાયણાષ્ટાક્ષરમન્ત્રઃ। દ્વિષટ્‌કાર્ણઃ વાસુદેવદ્વાદશાક્ષરમન્ત્રઃ।
ષડક્ષરપ્રસક્તાનાં પ્રણવાસક્તચેતસામ્।
જિતંતાસક્તચિત્તાનાં તારિકાનિરતાત્મનામ્

20. ષઢક્ષરઃ શ્રીવિષ્ણુષડક્ષરમન્ત્રઃ। જિતંતા "જિતતે પુણ્ડરીકાક્ષ" ઇત્યાદિશ્લોકરૂપમન્ત્રઃ। અસ્ય મહિ માદિકમહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયામુક્તં વેદિતવ્યમ્। તારિકા હ્રીંમન્ત્રઃ।
અનુતારાપ્રસક્તાનાં યત્ પદં વિમલાત્મનામ્।
અનન્તવિહગેશાનવિષ્વક્સેનાદયોઽમલાઃ

21. અનુતારા શ્રીંમન્ત્રઃ।
મદાજ્ઞાકારિણો યત્ર મોદન્તે સકલેશ્વરાઃ।
તત્ર દિવ્યવપુઃ શ્રીમાન્ દેવદેવો જનાર્દનઃ

અનન્તભોગપર્યઙ્કે નિષણ્ણઃ સુસુખોજ્જ્વલે।
વિજ્ઞાનૈશ્વર્યવીર્યસ્થૈઃ શક્તિતેજોબલોલ્બણૈઃ

આયુધૈર્ભૂષણૈર્દિવ્યૈરદ્ભુતૈઃ સમલંકૃતઃ।
પઞ્ચાત્મના સુપર્ણેન પક્ષિરાજેન સેવિતઃ

24.પઞ્ચાત્મના પઞ્ચોપનિષન્મન્ત્રસ્વરૂપેણ।
સારૂપ્યમેયુષા સાક્ષાચ્છ્રીવત્સકૃતલક્ષ્મણા।
સેનાન્યા સેવિતઃ સમ્યગ્વિષ્વક્સેનેન દીપ્યતા

25. સારૂપ્યં શઙ્ખચક્રાદિના ભગવત્સારૂપ્યમ્। તદેવાહ---શ્રીવત્સેતિ। ઇદં ચ વિશેષણદ્વયં સેનાન્યેત્યનેનાન્વેતિ।
ક્ષેમાય સર્વલોકાનામાધ્યાનાય મનીષિણામ્।
મુક્તયેઽખિલબન્ધાનાં રૂપદાનાય યોગિનામ્

આસ્તે નારાયણઃ શ્રીમાન્ વાસુદેવઃ સનાતનઃ।
સુકુમારો યુવા દેવઃ શ્રીવત્સકૃતલક્ષણઃ

ચતુર્ભુજો વિશાલાક્ષઃ કિરીટી કૌસ્તુભં વહન્।
હારનૂપુરકેયૂરકાઞ્ચીપીતામ્બરોજ્જ્વલઃ

વનમાલાં દધદ્દિવ્યાં પઞ્ચશક્તિમયીં પરામ્।
સર્વાવયવસંપન્નઃ સર્વાવયવસુન્દરઃ

29. સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારનિગ્રાહાનુગ્રહાઃ પઞ્ચ શક્યઃ।
રાજરાજોઽખિલસ્યાસ્ય વિશ્વસ્ય પરમેશ્વરઃ।
કાન્તસ્ય તસ્ય દેવસ્ય વિષ્ણોઃ સદ્ગુણશાલિનઃ

દયિતાહં સદા દેવી જ્ઞાનાનન્દમયી પરા।
અનવદ્યાનવદ્યાઙ્ગી નિત્યં તદ્ધર્મધર્મિણી

ઈશ્વરી સર્વભૂતાનાં પદ્માક્ષી પદ્મમાલિની।
શક્તિભિઃ સેવિતા નિત્યં સૃષ્ટિસ્થિત્યાદિભિઃ પરા

32. ઈશ્વરીતિ। ઈષ્ટે ઇત્યર્થે કર્તરિ ઔણાદિકો વરટ્‌ પ્રત્યયઃ।
દ્વાત્રિંશતા સહસ્રેણ સૃષ્ટિશક્તિભિરાવૃતા।
વૃતા તદ્‌દ્વિગુણાભિશ્ચ દિવ્યાભિઃ સ્થિતિશક્તિભિઃ

તતશ્ચ દ્વિગુણાભિશ્ચ પૂર્ણા સંહૃતિશક્તિભિઃ।
નાયિકા સર્વશક્તીનાં સર્વલોકમહેશ્વરી

મહિષી દેવદેવસ્ય સર્વકામદુઘા વિભોઃ।
તુલ્યા ગુણવયોરૂપૈર્મનઃપ્રમથની હરેઃ

તૈસ્તૈરનુગુણૈર્ભાવૈરહં દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
કરોમિ સકલં કૃત્યં નિત્યં તદ્ધર્મધર્મિણી

સાહમઙ્કે સ્થિતા વિષ્ણોર્દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
લાલિતા તેન ચાત્યન્તં સામરસ્યમુપેયુષી

કદાચિત્ સર્વદર્શિન્યાઃ કૃપા મે સ્વયમુદ્ગતા।
ક્લિશ્યતઃ પ્રાણિનો દૃષ્ટ્વા સંસારજ્વલનોદરે

કથં ન્વિમે ભવિષ્યન્તિ દુઃખોત્તીર્ણાઃ સુખોત્તરાઃ।
સંસારપરસીમાનમાપ્રુયુર્માં કથં ન્વિતિ

સાહમન્તઃ કૃપાવિષ્ટા દેવદેવમચૂચુદમ્।
ભગવન્ દેવદેવેશ લોકનાથ મમ પ્રિય

સર્વાદે સર્વમધ્યાન્ત સર્વ સર્વોત્તરાચ્યુત।
ગોવિન્દ પુણ્ડરીકાક્ષ પુરાણ પુરુષોત્તમ

દુસ્તરાપારસંસારસાગરોત્તારકારણ।
વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞકાલાખ્યક્લૃપ્તભાવચતુષ્ટય

વાસુદેવ જગન્નાથ સંકર્ષણ જગત્પ્રભો।
પ્રદ્યુમ્ન સુભગ શ્રીમન્નનિરુદ્ધાપરાજિત

નાનાવિભવસંસ્થાન નાનાવિભવભાજન।
દિવ્યશાન્તોદિતાનન્દષાડ્‌ગુણ્યોદયવિગ્રહ

સ્ફુરત્કિરીટકેયૂરહારનૂપુરકૌસ્તુભ।
પીતામ્બર મહોદાર પુણ્ડરીકનિભેક્ષણ

ચતુર્મૂર્તે ચતુર્વ્યૂહ શરદિન્દીવરદ્યુતે।
અભિરામશરીરેશ નારાયણ જગન્મય

અમી હિ પ્રાણિનઃ સર્વે નિમગ્નાઃ ક્લેશસાગરે।
ઉત્તારં પ્રાણિનામસ્માત્કથં ચિન્તયસિ પ્રભો

ઇત્યુક્તો દેવદેવેશઃ સ્મયમાનોઽબ્રવીદિદમ્।
અરવિન્દાસને દેવિ પદ્મગર્ભે સરોરુહે

ઉત્તારહેતવોઽમીષામુપાયા વિહિતા મયા।
કર્મ સાંખ્યં તથા યોગ ઇતિ શાસ્ત્રવ્યપાશ્રયાઃ

પ્રત્યવોચમહં દેવમિત્યુક્તા પુરુષોત્તમમ્।
દેવદેવ ન તે શક્યાઃ કર્તું કાલેન ગચ્છતા

કાલો હિ કલયન્નેવ સ્વતન્ત્રો ભવદાત્મકઃ।
જ્ઞાનં સત્ત્વં બલં ચૈષામાયુશ્ચ વિનિકૃન્તતિ

અન્તઃકરણસંસ્થા હિ વાસના વિવિધાત્મિકાઃ।
તત્તત્કાલવશં પ્રાપ્ય યાતયન્તિ શરીરિણઃ

ઉદાસીનો ભવાનેવં પ્રાણિનાં કર્મ કુર્વતામ્।
તત્તત્કાલાનુકૂલાનિ તત્ફલાનિ પ્રયચ્છતિ

યેન ત્વં બત સંરબ્ધઃ પ્રાણિનઃ પાલયિષ્યસિ।
પ્રબ્રૂહિ તમુપાયં મે પ્રણતાયૈ જનાર્દન

ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચેદં ભગવાનુત્સ્મયન્નિવ।
સરોરુહે વિજાનીષે સર્વમેવાત્મનો ગતમ્

માં તુ જિજ્ઞાસસે દેવિ તથાપિ શૃણુ ભામિનિ।
ઉપાયાશ્ચાપ્યપાયાશ્ચ શાસ્રીયા નિર્મિતા મયા

56. ઉપાયાઃ પુણ્યસંપાદકાઃ જ્યોતિષ્ટોમાદયઃ। અપાયાઃ પાપસંપાદકાઃ પરહિંસાદયઃ।
વિહિતા ય ઉપાયાસ્તે નિષિદ્ધાશ્ચેતરે મતાઃ।
અધો નયન્ત્યપાયાસ્તં ય એનાનનુવર્તતે

ઊર્ધ્વં નયન્ત્યુપાયાસ્તં ય એનાનનુવર્તતે।
ઉપાયાપાયસંત્યાગી મધ્યમાં વૃત્તિમાશ્રિતઃ

58. સંત્યાગીતિ। પુણ્યપાપસંપાદકાનિ કામ્યનિષિદ્ધાનિ પરિત્યજ્ય નિત્યનૈમિત્તિકક્રિયાપર ઇત્યર્તઃ।
મામેકં શરણં પ્રાપ્ય મામેવાન્તે સમશ્નુતે।
ષડઙ્ગં તમુપાયં ચ શૃણુ મે પદ્મસંભવે

59. મામેકમ્; મામેવેત્યર્થઃ। એકશબ્દોઽવધારણાર્થઃ સન્ અન્યયોગવ્યવચ્છેદે વર્તતે। અત્રેદં બોધ્યમ્---શરણવરણાત્ પૂર્વં મધ્યમવૃત્ત્યાશ્રયણં ભવતુ વા, મા વા। અસ્તિ ચેત્, શરણવરણે ત્વરામુપજનયતિ। ન ચેત્, વિલમ્બઃ। શરણવરણાનન્તરં તુ યાવજ્જીવં મધ્યમવૃત્ત્યાશ્રયણમવશ્યં કર્તવ્યમ્। ન ચેત્ વિલમ્બેન ફલં સ્યાત્। પૂર્વકૃતાનિ તુ કર્માણિ ન્યાસબલાદેવ નશ્યન્તિ। પશ્ચાત્ કૃતાનિ તુ પ્રામાદિકાનિ ન શ્લિષ્યન્તિ। બુદ્ધિપૂર્વકૃતાન્યપિ પ્રાયશ્ચિત્તાપનોદ્યાનિ ભવન્તિ। અતઃ ચાન્દ્રાયણાદિપ્રાયશ્ચિત્તપરિહરણાય મધ્યમવૃત્ત્યાશ્રણમાવશ્યકં વિધીયત ઇતિ।
આનુકૂલ્યસ્ય સંકલ્પઃ પ્રાતિકૂલ્યસ્ય વર્જનમ્।
રક્ષિષ્યતીતિ વિશ્વાસો ગોપ્તૃત્વવરણં તથા

આત્મનિક્ષેપકાર્પણ્યે ષડ્વિધા શરણાગતિઃ।
એવં માં શરણં પ્રાપ્ય વીતશોકભયક્લમઃ

નિરારમ્ભો નિરાશીશ્ચ નિર્મમો નિરહંકૃતિઃ।
મામેવ શરણં પ્રાપ્ય તરેત્ સંસારસાગરમ્

સત્કર્મનિરતાઃ શુદ્ધાઃ સાંખ્યયોગવિદસ્તથા।
નાર્હન્તિ શરણસ્થસ્ય કલાં કોટિતમીમપિ

63. સત્કર્મનિરતાઃ; કર્મયોગનિષ્ઠાઃ। સાંખ્યવિદઃ; જ્ઞાનયોગિનઃ। યોગવિદઃ; ભક્તિયોગિનઃ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
પ્રીતાહમભવં શક્ર તદિદં વર્ણિતં તવ

શક્રઃ---
દેવપ્રિયે મહાદેવિ નમસ્તે પઙ્કજાસને।
આનુકૂલ્યાદિકં ભાવં મમ વ્યાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્

શ્રીઃ---
આનુકૂલ્યમિતિ પ્રોક્તં સર્વભૂતાનુકૂલતા।
અન્તઃ સ્થિતાહં સર્વેષાં ભાવાનામિતિ નિશ્ચયાત્

66. આનુકૂલ્યસંકલ્પો ન કેવલમાવયોર્વિષયે। કિંતુ અસ્મચ્છેષભૂતેષુ સર્વેષ્વપિ ભૂતેષ્વિત્યાહ---સર્વેતિ।
મયીવ સર્વભૂતેષુ હ્યાનુકૂલ્યં સમાચરેત્।
તથૈવ પ્રાતિકૂલ્યં ચ ભૂતેષુ પરિવર્જયેત્

ત્યાગો ગર્વસ્ય કાર્પણ્યં શ્રુતશીલાદિજન્મનઃ।
અઙ્ગસામગ્ર્યસંપત્તેરશક્તેરપિ કર્મણઆમ્

અધિકારસ્ય ચાસિદ્ધેર્દેશકાલગુણક્ષયાત્।
ઉપાયા નૈવ સિદ્યન્તિ હ્યપાયા બહુલાસ્તથા

ઇતિ યા ગર્વહાનિસ્તદ્દૈન્યં કાર્પણ્યમુચ્યતે।
શક્તેઃ સૂપસદત્વાચ્ચ કૃપાયોગાચ્ચ શાશ્વતાત્

ઈશેશિતવ્યસંબન્ધાદનિદંપ્રથમાદપિ।
રક્ષિષ્યત્યનુકૂલાન્ન ઇતિ યા સુદૃઢા મતિઃ

સ વિશ્વાસો ભવેચ્છક્ર સર્વદુષ્કૃતનાશનઃ।
કરુણાવાનપિ વ્યક્તં શક્તઃ સ્વામ્યપિ દેહિનામ્

અપ્રાર્થિતો ન ગોપાયેદિતિ તત્પ્રાર્થનામતિઃ।
ગોપાયિતા ભવેત્યેવં ગોપ્તૃત્વવરણં સ્મૃતમ્

તેન સંરક્ષ્યમાણસ્ય ફલે સ્વામ્યવિયુક્તતા।
કેશવાર્પણપર્યન્તા હ્યાત્મનિક્ષેપ ઉચ્યતે

નિક્ષેપાપરપર્યાયો ન્યાસઃ પઞ્ચાઙ્ગસંયુતઃ।
સંન્યાસસ્ત્યાગ ઇત્યુક્તઃ શરણાગતિરિત્યપિ

ઉપાયોઽયં ચતુર્થસ્તે પ્રોક્તઃ શીઘ્રફલપ્રદઃ।
અસ્મિન્ હિ વર્તમાનાનાં વિધૌ વિપ્રનિષેવિતે

પૂર્વે ત્રય ઉપાયાસ્તે ભવેયુરમનોહરાઃ।
આનુકૂલ્યેતરાભ્યાં ચ વિનિવૃત્તિરપાયતઃ

કાર્પણ્યેનાપ્યુપાયાનાં વિનિવૃત્તિરિહોદિતા।
રક્ષિષ્યતીતિ વિશ્વાસાદભીષ્ટોપાયકલ્પનમ્

ગોપ્તૃત્વવરણં નામ સ્વાભિપ્રાયનિવેદનમ્।
સર્વજ્ઞોઽપિ હિ વિશ્વેશઃ સદા કારુણિકોઽપિ સન્

79. શરણ્યસ્ય સર્વજ્ઞત્વાત્ કરુણાકરત્વાચ્ચ સ્વયમેવાર્તાન્ રક્ષિષ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ---સર્વજ્ઞોઽપીતિ। સંસારતન્ત્રવાહિત્વં નામ લીલાવિભૂતિનિર્વહણમ્। વ્યાજાનપેક્ષરક્ષણે સુકૃદ્દુષ્કૃત્સાધારણ્યેન સર્વરક્ષણપ્રસક્તૌ ધર્માધર્મકૃત્યાકૃત્યન્યાયાન્યાયસંકરપ્રસઙ્ગઃ। સ્વેચ્છયા કાંશ્ચિદેવ રક્ષન્ અન્યાન્ ન રક્ષતિ ચેત્ "સમોઽહં સર્વભૂતેષુ" ઇત્યુદ્ધોષયતસ્તસ્ય વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ।
સંસારતન્ત્રવાહિત્વાદ્રક્ષાપેક્ષાં પ્રતીક્ષતે।
આત્માત્મીયભરન્યાસો હ્યાત્મનિક્ષેપ ઉચ્યતે

હિંસાસ્તેયાદયઃ શાસ્રૈરપાયત્વેન દર્શિતાઃ।
કર્મસાંખ્યાદયઃ શાસ્રૈરુપાયત્વેન દર્શિતાઃ

અપાયોપાયસંત્યાગી મધ્યમાં સ્થિતિમાસ્થિતઃ।
રક્ષિષ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય નિક્ષિપ્તસ્વસ્વગોચરઃ

બુધ્યેત દેવદેવેશં ગોપ્તારં પુરુષોત્તમમ્।
શક્રઃ---
ઉપાયાપાયયોર્મધ્યે કીદૃશી સ્થિતિરમ્બિકે

અપાયોપાયતામેવ ક્રિયા સર્વાવલમ્બતે।
સ્વીકારે વ્યતિરિકે ચ નિષેધવિધિશાસ્રયોઃ

84. નિષિદ્ધસ્વીકારે વિહિતાસ્વીકારે ચાપાયઃ। વિહિતસ્વીકારે નિષિદ્ધાસ્વીકારે ચોપાયઃ।
દૃશ્યતે કર્મણો વ્યક્તમપાયોપાયરૂપતા।
શ્રીઃ---
ત્રિવિધાં પશ્ય દેવેશ કર્મણો ગહનાં ગતિમ્

નિષેધવિધિશાસ્રેભ્યસ્તાં વિધાં ચ નિબોધ મે।
અનર્થસાધનં કિંચિત્કિંચિચ્ચાપ્યર્થસાધનમ્

86. હિંસાદિ અનર્થસાધનમ્। જ્યોતિષ્ટોમાદિ સ્વર્ગાદ્યર્થસાધનમ્। પ્રાયશ્ચિત્તાદિ અનર્થપરિહારકમ્।
અનર્થપરિહારં ચ કિંચિત્ કર્મોપદિશ્યતે।
ત્રૈરાશ્યં કર્મણામેવં વિજ્ઞેયં શાસ્રચક્ષુષા

અપાયોપાયસંજ્ઞૌ તુ પૂર્વરાશી પરિત્યજેત્।
તૃતીયો દ્વિવિધો રાશિરનર્થપરિહારકઃ

88. અનર્થપરિહારકં તૃતીયં દ્વિવિધમ્---ચાન્દ્રાયણાદિ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઉત્પન્નાનર્થનાશકમ્। નિત્યનૈમિત્તિકાદિ ભાવ્યનર્થપરિહારકમિતિ।
પ્રાયશ્ચિત્તાત્મકઃ કશ્ચિદુત્પન્નાનર્થનાશનઃ।
તમંશં નૈવ કુર્વીત મનીષી પૂર્વરાશિવત્

89. તૃતીયે પ્રથમાં વિધામાહ---પ્રાયસ્ચિત્તેતિ।
ક્રિયમાણં ન કસ્મૈચિદ્યદર્થાય પ્રકલ્પતે।
અક્રિયાવદનર્થાય તત્તુ કર્મ સમાચરેત્

90. તૃતીયે દ્વિતીયાં વિધામાહ---ક્રિયમાણેત્યાદિ। નિત્યનૈમિત્તિકરૂપમિત્યર્થઃ।
એષા સા વૈદિકી નિષ્ઠા હ્યુપાયાપાયમધ્યમા।
અસ્યાં સ્થિતો જગન્નાથં પ્રપદ્યેત જનાર્દનમ્

સકૃદેવ હિ શાસ્રાર્થઃ કૃતોઽયં તારયેન્નરમ્।
ઉપાયાપાયસંયોગે નિષ્ઠયા હીયતેઽનયા

અપાયસંપ્લવે સદ્યઃ પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્।
પ્રાયસ્ચિત્તિરિયં સાત્ર યત્પુનઃ શરણં શ્રયેત્

93. અપાયસંપ્લવ ઇતિ। બુદ્ધિપૂર્વાપરાધસંભવ ઇત્યર્થઃ।
ઉપાયાનામુપાયત્વસ્વીકારેઽપ્યેતદેવ હિ।
અવિપ્લવાય ધર્માણાં પાલનાય કુલસ્ય ચ

94. જ્યોતિષ્ટોમાદીનાં મોક્ષોપાયત્વસ્વીકારેઽપિ નિષ્ઠાપ્રચ્યુતિર્ભવત્યેવ। તસ્માત્ તાનિ ન કુર્વીત। અયમત્ર નિર્ગલિતાર્થઃ---ભક્તિયોગનિષ્ઠાનાં તદ્યોગમહિમ્નેવ પ્રપત્તિયોગનિષ્ઠાનામપિ પ્રપત્તિમહિમ્નૈવ પૂર્વતનાનિ સર્વાણ્યપિ બુદ્ધિપૂર્વકાણ્યબુદ્ધિપૂર્વકાણિ ચ મોક્ષવિરોધિકર્માણિ સમૂલનાશં નશ્યન્તિ। પ્રપન્નાનાં પ્રાયશઃ પ્રપત્તેરનન્તરં તાદૃશાનિ કર્માણિ ન સંભવન્ત્યેવ। કદાચિજ્જાતાન્યપ્યબુદ્ધિપૂર્વકાણિ અશ્લિષ્ટાનિ ભવન્તિ। બુદ્ધિપૂર્વકાણિ તુ પુનઃ પ્રપદનેન નશ્યન્તિ। અકૃતપુનઃપ્રપદનાનાં તુ સ્વલ્પદણ્ડેન તદ્ભોગાત્તન્નાશઃ। પ્રારબ્ધકર્માણ્યપિ પ્રપન્નસ્યાર્તિતારતમ્યેન સદ્યો વા તદ્દેહાવસાને વા નશ્યન્તિ। ભક્તિયોગાત્ ન્યાસયોગસ્યાયં મહિમાતિશયઃ---ભક્તિયોગઃ પ્રારબ્ધકર્માણિ નાપોહયિતુમલમ્। ન્યાસયોગસ્તુ પ્રારબ્ધકર્માણ્યપ્યપોહયિતુમલમ્। યદ્યાર્ત્યતિશયાત્ પ્રપત્તિકાલે સદ્યસ્તન્નાશોઽપિ પ્રાર્થિતઃ, તદા સદ્ય એવ તાનિ નસ્યન્તિ। યદિ તદ્દેહાવસને પ્રાર્થિતઃ, તદા તદ્દેહાવસાન એવ નશ્યન્તિ। ન તુ ભક્તિયોગનિષ્ઠાનામિવ તદ્ભોગાર્થદેહાન્તરાપાદકાનિ। તથા ચાહુઃ---"સાધ્યભક્તિસ્તુ સા હન્ત્રી પ્રારબ્ધસ્યાપિ ભૂયસી" ઇતિ। કિંચ વૈદિકાનિ કામ્યકર્માણિ નિષ્કામનયા ભક્તિયોગાઙ્ગતયાનુષ્ઠાતુમભ્યનુજ્ઞાયન્તે। પ્રપન્નાનાં તુ નિષ્કામનયાપિ તેષામનુષ્ઠાનં સ્વરૂપવિરુદ્ધમિતિ।
સંગ્રહાય ચ લોકસ્ય મર્યાદાસ્થાપનાય ચ।
પ્રિયાય મમ વિષ્ણોશ્ચ દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

મનીષી વૈદિકાચારં મનસાપિ ન લઙ્ઘયેત્।
યથા હિ વલ્લભો રાજ્ઞો નદીં રાજ્ઞા પ્રવર્તિતામ્

લોકોપયોગિનીં રમ્યાં બહુસસ્યવિવર્ધિનીમ્।
લઙ્ઘયઞ્શૂલમારોહેદનપેક્ષોઽપિ તાં પ્રતિ

એવં વિલઙ્ઘયન્ મર્ત્યો મર્યાદાં વેદનિર્મિતામ્।
પ્રિયોઽપિ ન પ્રિયોઽસૌ મે મદાજ્ઞાવ્યતિવર્તનાત્

98. અયં ભાવઃ---નિત્યનૈમિત્તિકકર્માણિ ન સર્વથા ફલરહિતાનિ। કિંતુ પ્રત્યવાયોત્પત્તિનિરોધફલાનિ। આનુષઙ્ગિકમપિ હિ પ્રાજાપત્યાદિલોકપ્રાપ્તિરૂપફલં સ્મર્યતે। તત્ર વિનિયોગપૃથક્ત્વાત્ પ્રત્યવાયોત્પત્તિનિરોધફલકાનિ તાન્યાદ્રિયન્તે। પ્રત્યવાયશ્ચ ભગવન્નિગ્રહ એવ। એવંચ ભગવન્નિગ્રહોત્પત્તિનિરોધાય તાનિ ક્રિયન્ત ઇતિ ન સર્વાત્મના નિરર્થકાનીતિ। અતઃ "પ્રયોજનમનુદ્દિશ્ય ન મન્દોઽપિ પ્રવર્તતે" ઇતિ ચોદ્યસ્ય નાવકાશઃ।
ઉપાયત્વગ્રહં તત્ર વર્જયન્ મનસા સુધીઃ।
ચતુર્થમાશ્રયન્નેવમુપાયં શરણાશ્રયમ્

અતીત્ય સકલં ક્લેશં સંવિશત્યમલં પદમ્।
અપાયોપાયનિર્મુક્તાં મધ્યમાં સ્થિતિમાસ્થિતા

શરણાગતિરગ્ર્યૈષા સંસારાર્ણવતારિણી।
ઇદં શરણમજ્ઞાનામિદમેવ વિજાનતામ્

ઇદં તિતીર્ષતાં પારમિદમાનન્ત્યમિચ્છતામ્।
પ્રાયશ્ચિત્તપ્રસઙ્ગે તુ સર્વપાપસમુદ્ભવે

મામેકાં દેવદેવસ્ય મહિષીં શરણં શ્રયેત્।
ઉપાયાદ્વિરતઃ શશ્વન્માં ચૈવ શરણં વ્રજેત્

તનૂકૃત્યાખિલં પાપં માં ચાપ્નોતિ નરઃ શનૈઃ।
અથોપાયપ્રસક્તશ્ચ ભુક્ત્વા ભોગાનનામયાન્

અન્તે વિરક્તિમાસાદ્ય વિશતે પરમં પદમ્।
ઉપાયઃ સુકરઃ સોઽયં દુષ્કરસ્ચ મતો મમ

105. નનુ ચિરકાલસાધ્યસ્ય ભક્તિયોગસ્ય ક્ષણકાલસાધ્યસ્ય ન્યાસયોગસ્ય ચ મોક્ષાક્યતુલ્યફલત્વં ન ઘટતે, ગુરુલઘૂપાયયોર્વિકલ્પાયોગાત્। તથા સતિ પ્રેક્ષાવન્તઃ સર્વેઽપિ લઘૂપાય એવ પ્રવર્તેરન્, ન ગુરૂપાય ઇતિ તદ્વિધેરનનુષ્ઠાનલક્ષણમપ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યત્રાહ---ઉપાયઃ સુકર ઇતિ। યદ્યપ્યયં ન્યાસયોગઃ ક્ષણકાલકર્તવ્યત્વાત્ કર્માદ્યનઙ્ગકત્વાચ્ચ સુકર એવ, તથાપ્યત્યન્તદુર્લભમહાવિશ્વાસાદ્યઙ્ગાપેક્ષત્વાત્ દુરૂહમધ્યમવૃત્ત્યાશ્રયત્વાચ્ચ દુષ્કર એવેતિ ભાવઃ। અત્ર યદ્યપિ જ્ઞાનશક્ત્યાદિપૌષ્કલ્યતદ્રાહિત્યાભ્યામધિકારિભેદાત્ વ્યવસ્થા સુવચા, તથાપિ `ઇદમેવ વિજાનતામ્ઽ ઇત્યાદિના જ્ઞાનાદિમતામપિ ન્યાસયોગવિધાનાત્ સા રીતિર્નાદૃતા।
શિષ્ટૈર્નિષેવ્યતે સોઽયમકામહતચેતનૈઃ।
અકામૈશ્ચ સકામૈશ્ચ તસ્માત્સિદ્ધ્યર્થમાત્મનઃ

અર્ચનીયા નરૈઃ શશ્વન્મમ મન્ત્રમયી તનુઃ।
પ્રવિશ્ય વિધિવદ્દીક્ષાં ગુરોર્લબ્ધ્વાર્થસંપદઃ।
મન્મયૈરર્ચયેન્મન્ત્રૈર્મામિકાં માન્ત્રિકીં તનુમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે રહસ્યોપાયપ્રકાશો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ********