લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 11

એકાદશોઽધ્યાઃ - 11
શ્રીઃ---
નિર્દોષો નિરધિષ્ઠેયો નિરવદ્યઃ સનાતનઃ।
વિષ્ણુર્નારાયણઃ શ્રીમાન્ પરમાત્મા સનાતનઃ

ષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહો નિત્યં પરં બ્રહ્માક્ષરં પરમ્।
તસ્ય માં પરમાં શક્તિં નિત્યં તદ્ધર્મધર્મિણીમ્

2.બ્રહ્માક્ષરશબ્દયોઃ પ્રકૃતિજીવયોરપિ પ્રયોગાત્ તદ્વ્યુદાસાય પરમિતિ વિશેષણમ્।
સર્વભાવાનુગાં વિદ્ધિ નિર્દોષામનપાયિનીમ્।
સર્વકાર્યકરી સાહં વિષ્ણોરવ્યયરૂપિણઃ

શુદ્ધાશુદ્ધમયૈર્ભાવૈર્વિતત્યાત્માનમાત્મના।
પરવ્યૂહાદિસંભેદં વ્યૂહયન્તી હરેઃ સદા

શુદ્ધષાડ્‌ગુણ્યમાદાય કલપયન્તી તથા તથા।
તેન નાનાવિધં રૂપંવ્યૂહાદ્યુચિતમઞ્જસા

ઉન્મેષયામિ દેવસ્ય પ્રકારં ભવદુત્તરમ્।
વ્યાપારસ્તસ્ય દેવસ્ય સાહમસ્મિ ન સંશયઃ

મયા કૃતં હિ યત્ કર્મ તેન તત્ કૃતમુચ્યતે।
અહં હિ તસ્ય દેવસ્ય સ્મૃતા વ્યાપ્રિયમાણતા

ઇતિ શક્ર પરં રૂપં વ્યૂહરૂપં ચ દર્શિતમ્।
તૃતીયં વિભવાખ્યં તુ રૂપમદ્ય નિશામય

તુર્યાદિજાગ્રદન્તં યત્ પ્રોક્તં પદચતુષ્ટયમ્।
વાસુદેવાદિના વ્યાપ્તમનિરુદ્ધાન્તિમેન તુ

તત્ર તત્ર પદે ચૈવ ચાતુરાત્મ્યં તથા તથા।
અવ્યક્તવ્યક્તરૂપૈઃ સ્વૈરુદિતં તે યથોદિતમ્

વ્યૂહાદ્ વ્યૂહસમુત્પત્તૌ પદાદ્યાવત્પદાન્તરમ્।
અન્તરં સકલં દેશં સંપૂરયતિ તેજસા

પૂજિતસ્તેજસાં રાશિરવ્યક્તો મૂર્તિવર્જિતઃ।
વિશાખયૂપ ઇત્યુક્તસ્તત્તજ્જ્ઞાનાદિબૃંહિતઃ

12. વિશાખયૂપો નામાપ્રાકૃતે દિવ્યલોકે ભ્રાજમાનો જ્યોતિર્મયઃ સ્તમ્ભાકારો ભગવદ્રૂપવિશેષઃ। તત્રાધોભાગમારભ્ય ઊર્ધ્વભાગપર્યન્તં ચત્વારિ પર્વાણિ ક્રમેણાનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નસંકર્ષણવાસુદેવાધિષ્ઠિતાનિ સ્પષ્ટતરસ્પષ્ટકિંચિત્સ્પષ્ટાસ્પષ્ટશઙ્ખચક્રાદિલક્ષ્માણિ। પ્રતિપર્વ પ્રાગાદિક્રમેણ ચતુર્ષ્વપિ પાર્શ્વેષુ ક્રમેણ વાસુદેવાદયો વ્યૂહા ભ્રાજન્તે। એવં વિભાગશ્ચ યોગિના ધ્યાનાલમ્બનાર્થં ભગવતૈવ કલ્પિતઃ। અસ્ય ચ વિસ્તરઃ સાત્ત્વતસંહિતાયાં દ્રષ્ટવ્યઃ।
તસ્મિંસ્તસ્મિન્ પદે તસ્માન્મૂર્તિશાખાચતુષ્ટયમ્।
વાસુદેવાદિકં શક્ર પ્રાદુર્ભવતિ વૈ ક્રમાત્

એવં સ્વપ્નપદાજ્જાગ્રત્પદવ્યૂહવિભાવને।
સ્વપ્રાત્પદાજ્જાગ્રદન્તે તૈજસઃ પૂજ્યતે મહાન્

વિશાખયૂપો ભગવાન્ સ દેવસ્તેજસાં નિધિઃ।
તુર્યાદ્યે સ્વપ્નપર્યન્તે ચાતુરાત્મ્યત્રિકે હિ યત્

તત્તદૈશ્વર્યસંપન્ને ષાડ્‌ગુણ્યં સુવ્યવસ્થિતમ્।
તદાદાયાખિલં દિવ્યં શુદ્ધસંવિત્પુરઃસરમ્

વિભજન્નાત્મનાત્માનં વાસુદેવાદિરૂપતઃ।
પુનવિભવવેલાયાં વિના મૂર્તિચતુષ્ટયમ્

વિશાખયૂપ એવૈષ વિભવાન્ ભાવયત્યુત।
તે દેવા વિભવાત્માનઃ પદ્મનાભાદયો મતાઃ

પદ્મનાભો ધ્રુવોઽનન્તઃ શક્રીશો મધુસૂદનઃ।
વિદ્યાધિદેવઃ કપિલો વિશ્વરૂપો વિહંગમઃ

19. એત એવ દેવા વ્યઞ્જનાધિષ્ઠાતૃતયા તત્તન્મહિષીભિઃ સહાત્રૈવ વિંશાધ્યાયે વક્ષ્યન્તે।
ક્રોડાત્મા બડવાવક્ત્રો ધર્મો વાગીશ્વરસ્તથા।
એકાર્ણવાન્તઃશાયી ચ તથૈવ કમઠાકૃતિઃ

વરાહો નરસિંહશ્ચાપ્યમૃતાહરણસ્તથા।
શ્રીપતિર્દિવ્યદેહોઽથ કાન્તાત્મામૃતધારકઃ

રાહુજિત્ કાલનેમિઘ્નઃ પારિજાતહરસ્તથા।
લોકનાથસ્તુ શાન્તાત્મા દત્તાત્રેયો મહાપ્રભુઃ

ન્યગ્રોધશાયી ભગવાનેકશૃઙ્ગતનુસ્તથા।
દેવો વામનદેહસ્તુ સર્વવ્યાપી ત્રિવિક્રમઃ

નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ।
જ્વલત્પરશુભૃદ્રામો રામશ્ચાન્યો ધનુર્ધરઃ

વેદવિદ્ભગવાન્ કલ્કી પાતાલશયનઃ પ્રભુઃ।
ત્રિંશચ્ચાષ્ટાવિમે દેવાઃ પદ્મનાભાદયો મતાઃ

વિભોર્વિશાખયૂપસ્ય તત્તત્કાર્યવશાદિમે।
સ્ફૂર્તયો વિભવાઃ ખ્યાતાઃ કાર્યં ચૈષામસંકરમ્

શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વનોર્મધ્યે પદ્મનાભો વ્યવસ્થિતઃ।
ધ્રુવાદયોઽપરે દેવા વિવૃતા વિશ્વમન્દિરે

રૂપાણ્યસ્ત્રાણિ ચૈતેષાં શક્તયશ્ચાપરા વિધાઃ।
સર્વં તત્ સાત્ત્વતે સિદ્ધં સંજ્ઞામાત્રં પ્રદર્શિતમ્

શાખાસ્તુ વાસુદેવાદ્યા વિભોર્દેવસ્ય કીર્તિતાઃ।
વિશાખયૂપો ભગવાન્ વિતતાભિઃ કરોતિ તત્

ચતસૃભ્યોઽથ શાખાભ્યઃ કેશવાદ્યં ત્રયં ત્રયમ્।
દામોદરાન્તમુદ્ભૂતં તદ્‌ વ્યૂહાન્તરમુચ્યતે

તાભ્ય એવ હિ શાખાભ્યઃ શ્રિયાદીનાં ત્રયં ત્રયમ્।
પૂર્વત્રયાનુરૂપેણ શક્તીનાં ચ સમુદ્ગતમ્

પરાદિવિભવાન્તાનાં સર્વેષાં દેવતાત્મનામ્।
શુદ્ધષાડ્‌ગુણ્યરૂપાણિ વપૂંષિ ત્રિદશેશ્વર

યાવન્ત્યસ્ત્રાણિ દેવાનાં ચક્રશઙ્ખાદિકાનિ વૈ।
ભૂષણાનિ વિચિત્રાણિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

ધ્વજાશ્ચ વિવિધાકારાઃ કાન્તયશ્ચ સિતાદિકાઃ।
વાહનાનિ વિચિત્રાણિ સત્યાદ્યાનિ સુરેશ્વર

શક્તયો ભોગદાશ્ચૈવ વિવિધાકારસંસ્થિતાઃ।
આન્તઃકરણિકો વર્ગસ્તદીયા વૃત્તયોઽખૈલાઃ

યચ્ચ યચ્ચોપકરણં સામાન્યં પુરુષાન્તરૈઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યનિર્મિતં વિદ્ધિ તત્સર્વં બલસૂદન

શુદ્ધસંવિન્મયી સાહં ષાડ્‌ગુણ્યપરિપૂરિતા।
તથા તથા ભવામ્યેષામિષ્ટં યદ્ધિ યથા યથા

ન વિના દેવેદેવેન સ્થિતિર્મમ હિ વિદ્યતે।
મયા વિના ન દેવસ્ય સ્થિતિર્વિષ્ણોર્હિ વિદ્યતે

તાવાવામેકતાં પ્રાપ્તૌ દ્વિધા ભૂતૌ ચ સંસ્થિતૌ।
વિધાં ભજાવહે તાં તાં યદ્દદ્યત્ર હ્યપેક્ષિતમ્

શક્રઃ---
સિન્ધુકન્યે નમસ્તુભ્યં નમસ્તે સરસીરુહે।
પરવ્યૂહાદિભેદેન કિં પ્રયોજનમીશિતુઃ

શ્રીઃ---
અનુગ્રહાય જીવાનાં ભક્તાનામનુકમ્પયા।
પરવ્યૂહાદિભેદેન દેવદેવપ્રવૃત્તયઃ

શક્રઃ---
દેવદેવપ્રિયે દેવિ નમસ્તે કમલોદ્ભવે।
અનુગ્રહાય ભક્તાનામેકૈવાસ્તુ વિધા હરેઃ

શ્રીઃ---
જીવાનાં વિવિધાઃ શક્ર સંચિતાઃ પુણ્યસંચયાઃ।
સંચિન્વન્તિ ન તે જીવાસ્તુલ્યકાલં કથંચન

કશ્ચિદ્ધિ સુકૃતોન્મેષાત્ કદાચિત્ પુરુષો નૃષુ।
શ્રીમતા કમલાક્ષેણ જાયમાનો નિરીક્ષ્યતે

અન્યદા પુરુષોઽન્યશ્ચેત્યેવં ભિન્નાઃ શુભાશયાઃ।
ભેદોઽધિકારિણાં પુણ્યતારતમ્યેન જાયતે

વિવેકઃ કસ્યચિન્મન્દો ભગવત્તત્વવેદને।
મદ્યમસ્તુ પરસ્યાથ દિવ્યોઽન્યસ્ય તુ જાયતે

ઈશાનુગ્રહવૈષમ્યાદેવં ભેદે વ્યવસ્થિતે।
તત્તત્કાર્યાનુરોધેન પરવ્યૂહાદિભાવના

ક્રિયતે દેવદેવેન શક્તિં મામધિતિષ્ઠતા।
સંસિદ્ધયોગતત્ત્વાનામધિકારઃ પરાત્મનિ

વ્યામિશ્રયોગયુક્તાનાં મધ્યાનાં વ્યૂહભાવને।
વૈભવીયાદિરૂપેષુ વિવેકવિધુરાત્મનામ્

અહંતામમાતાર્તાનાં ભક્તાનાં પરમેશ્વરે।
અધિકારસ્ય વૈષમ્યં ભક્તાનામનુદૃશ્ય સઃ

ભજતે વિવિધં ભાવં પરવ્યૂહાદિશબ્દિતમ્।
ઇતિ તે લેશતઃ શક્ર દર્શિતા ઉભયાત્મકાઃ

ભવદ્ભાવોત્તરા વ્યૂહા મમ નારાયણસ્ય ચ।
શુદ્ધે શુદ્ધેતરસ્મિંશ્ચ કોશવર્ગે મદુદ્ભવે

સ્થિતિર્નૌ દર્શિતા તેઽદ્ય પૃથક્ સહ ચ કેવલા।
એવંપ્રકારાં માં જ્ઞાત્વા પ્રત્યક્ષાં સર્વસંમતામ્

ઉપાયૈર્વિવિધૈઃ શશ્વદુપાસ્ય વિવિધાત્મિકામ્।
ક્લેશકર્માશયાતીતો મદ્ભાવં પ્રતિપદ્યતે

54. ક્લેશકર્માશયા અનન્તરાધ્યાયે વક્ષ્યન્તે।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે વિભવપ્રકાશો નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યેકાદશોઽધ્યાયઃ********