લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 12

દ્વાદશોઽધ્યાયઃ - 12
શક્રઃ---
ચિચ્છક્તિરેવ તે શુદ્ધા યદિ જીવઃ સનાતનઃ।
ક્લેશકર્માશયસ્પર્શઃ કથમસ્ય સરોરુહે

ક્લેશાઃ કે કતિ તે પ્રોક્તાઃ કર્મ કીદૃક્‌ ચ કિંવિધમ્।
આશયો નામ કો દેવિ તદેતત્ કિંફલં સ્મૃતમ્

સિન્ધુકન્યે તદેતન્મે બ્રૂહિ તુભ્યં નમો નમઃ।
સર્વજ્ઞે ન ત્વદન્યેન વક્તુમેતદ્ધિ શક્યતે

શ્રીઃ---
અહં નારાયણી દેવી સ્વચ્છસ્વચ્છન્દચિન્મયી।
સ્વતન્ત્રા નિરવદ્યાહં વિષ્ણોઃ શ્રીરનપાયિની

ઈશેશિતવ્યભેદેન દ્વિધા રૂપં મયા કૃતમ્।
ઈશિતવ્યં ચ તદ્ભિન્નં સ્વાચ્છન્દ્યાદેવ મે દ્વિધા

ચિચ્છક્તિરેકા ભોક્ત્રાખ્યા પરા ભોગ્યાદિરૂપિણી।
કાલકાલ્યવિભેદેન સા દ્વિધા ભેદિતા મયા

તત્ર કાલ્યાત્મિકા શક્તિર્મોહિની બન્ધની તથા।
પ્રકૃતિઃ સવિકારૈષા ચિચ્છક્તિર્બધ્યતેઽનયા

ક્લિશ્યતે યેન રૂપેણ ચિચ્છક્તિર્ભોક્તૃતાં ગતા।
સ ક્લેશઃ પઞ્ચધા જ્ઞેયો નામાન્યસ્ય ચ મે શૃણુ

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ।
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા તમસો ગતિરુત્તમા

અસઙ્ગિન્યપિ ચિચ્છક્તિઃ શુદ્ધાપ્યપરિણામિની।
આવિદ્ધમાત્મનો રૂપં નૈર્મલ્યેન વિભર્તિ સા

શક્રઃ---
વ્યાહતામિવ પશ્યામિ ચિચ્છક્તેઃ ક્લેશસઙ્ગિતામ્।
મુહ્યતીવ મનો મેઽદ્ય તં મોહં છિન્ધિ પદ્મજે

શ્રીઃ---
સ્વતન્ત્રા સર્વસિદ્ધીનાં હેતુશ્ચાત્ર મહાદ્ભુતા।
શક્તિર્નારાયણસ્યાહં નિત્યા દેવી સદોદિતા

તસ્યા મે પઞ્ચ કર્માણિ નિત્યાનિ ત્રિદશેશ્વર।
તિરોભાવસ્તથા સૃષ્ટિઃ સ્થિતિઃ સંહૃતિરેવ ચ

અનુગ્રહ ઇતિ પ્રોક્તં મદીયં કર્મપઞ્ચકમ્।
એતેષાં ક્રમશો વ્યાખ્યાં કર્મણાં શક્ર મે શ્રૃણુ

તત્ર નામ તિરોભાવોઽન્યદ્ભાવઃ પરિકીર્ત્યતે।
સ્વચ્છાપિ સા મદીયા હિ ચિચ્છક્તિર્ભોક્તૃસંજ્ઞિતા

મદીયયા યયા શક્ત્યા વર્તતે પ્રકૃતેર્વશે।
તિરોભાવાભિધાના મે સાવિદ્યાશક્તિરુચ્યતે

મદીયં ભેદિતં રૂપં સત્યસંકલ્પયા મયા।
યોઽવરોહો મદીયસ્તે વર્ણિતઃ પ્રથમઃ પુરા

ચિચ્છક્તિર્જીવ ઇત્યેવં વિબુધૈઃ પરિકીર્ત્યતે।
મત્સ્વાચ્છન્દ્યવશાદેવ તસ્ય ભેદઃ પ્રકીર્તિતઃ

મદીયં ચૈત્યરૂપં યત્ સત્યસંકલ્પયા કૃતમ્।
મયા તદેકીકરણં ચિચ્છક્તેઃ ક્રિયતે હિ યત્

અવિદ્યા સા પરા શક્તિસ્તિરોભાવ ઇતિ સ્મૃતઃ।
પઞ્ચ પર્વાણિ તસ્યાસ્તુ સન્તિ તાનિ નિબોધ મે

તમસ્તુ પ્રથમં પર્વ નામાવિદ્યેતિ તસ્ય તુ।
અનાત્મન્યસ્વભૂતે ચ ચૈત્યે જીવસ્ય યા મતિઃ

સ્વતયાહંતયા ચૈવ તમોઽવિદ્યા ચ સા સ્મૃતા।
સ્વીકૃતેઽહંતયા ચૈત્યે માનો યસ્તત્ર જાયતે

અસ્મિતાખ્યો મહામોહો દ્વિતીયં ક્લેશપર્વ તત્।
ચૈત્યચેતનયોરેકભાવાપત્તિરવિદ્યયા

મોહોઽસ્મિતા મહામોહ ઇતિ શબ્દૈર્નિગદ્યતે।
સુખાનુસ્તૃતિહેતુર્યા વાસનાસ્મિતયાહિતા

સ રાગો રઞ્જ્યવિષયસ્તૃતીયં ક્લેશપર્વ તત્।
દુઃખાનુસ્મૃતિહેતુર્યા વાસનાસ્મિતયાહિતા

સ દ્વેષો દ્વેષ્યવિષયશ્ચતુર્થં ક્લેશપર્વ તત્।
દુઃખં જિહાસતો યોગૈઃ પ્રેપ્સતશ્ચ સુખં તથા

તદન્તરાયૈર્વિત્રાસો મધ્યે યો નામ જાયતે।
અન્ધાખ્યોઽભિનિવેશઃ સ પઞ્ચમં ક્લેશપર્વ તત્

દેહમાત્મતયા બુદ્ધ્વા તતસ્તાદાત્મ્યમાગતઃ।
રઞ્જનીયમભિપ્રેપ્સુર્જિહાસુશ્ચ તથેતરત્

તદન્તરાયવિત્રસ્તસ્તત્પ્રતીકારમાચરન્।
ઇષ્ટસ્ય પ્રાપ્તયેઽનિષ્ટવિઘાતાય ચ ચેતનઃ

યદયં કુરુતે કર્મ ત્રિવિધં ત્રિવિધાત્મકમ્।
તત્કર્મ ગદિતં સદ્ભિઃ સાંખ્યયોગવિચક્ષણૈઃ

તત્પ્રસૂતં સુખં દુઃખં તથા દુઃખસુખાત્મકમ્।
વિપાકસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તસ્તત્ત્વશાસ્રવિશારદૈઃ

વાસના આશયાઃ પ્રોક્તાઃ ક્લેશકર્મવિપાકજાઃ।
અન્તઃકરણવર્તિન્યઃ સમન્તાચ્છેરતે હિ તાઃ

જન્યન્તે વાસના નિત્યં પઞ્ચભિઃ ક્લેશપર્વભિઃ।
સદૃશારમ્ભહેતુશ્ચ વાસના કર્મણાં તથા

સુખાદિવાસના ચૈવ વિપાકૈર્જન્યતે ત્રિધા।
ચતુર્ભિર્લક્ષણૈરિત્થંભૂતા ક્લેશાદિનામકૈઃ

બન્ધની જીવકોશસ્ય તિરોભાવાભિધા વિધા।
શક્ત્યાનયૈવ બદ્ધાનાં જીવાનાં મમ નિત્યદા

સાંતત્યેન પ્રવર્તન્તે મમ સૃષ્ટ્યાદિશક્તયઃ।
સૃષ્ટિશક્તિર્દ્વિધા સા મે શુદ્ધ્યશુદ્ધિવશાન્મયા

વિવિચ્ય દર્શિતા સા તે સા પુનઃ સપ્તધા સ્થિતા।
અનિશં ક્રિયતે ત્વેકા પ્રાજાપત્યેન કર્મણઆ

ષટ્‌કોશસંભવાસ્ત્વન્યાસ્તત્તત્કાલસમુદ્ભવાઃ।
સર્ગક્રમે પ્રકૃત્યુત્થે સૃષ્ટિર્જ્ઞેયા ત્રિધા પુનઃ

ભાવિકી લૈઙ્ગિકી ચૈવ ભૌતિકી ચેતિ ભેદતઃ।
યથા ન્યગ્રોધધાનાયાં ત્રૈગુણ્યે પ્રકૃતૌ તથા

યા સ્થિતિર્મહદાદેઃ સા ભાવસૃષ્ટિર્નિગદ્યતે।
સમષ્ટિવ્યષ્ટિભેદેન લિઙ્ગં યત્સૃજ્યતે મયા

વિરાજશ્ચ તથાન્યેષાં ભૂતાનાં લિઙ્ગજા તુ સા।
મહદાદ્યા વિશેષાન્તા વિંશતિશ્ચ ત્રયશ્ચ યે

પદાર્થા લિઙ્ગદેહસ્થા વિરાજઃ પરિકીર્તિતાઃ।
ખાનાં સમષ્ટિભૂતાનાં તથાન્તઃકરણસ્ય ચ

ત્રિધા સ્થિતસ્ય યે યેંઽશાઃ પ્રતિજીવં વ્યવસ્થિતાઃ।
સ્થૂલાનાં ચૈવ ભૂતાનાં યે સૂક્ષ્માઃ કીર્તિતાઃ પુરા

વ્યષ્ટયોઽષ્ટાદશેમાશ્ચ ક્લેશાઃ કર્માણિ વાસનાઃ।
પ્રાણાશ્ચેતિ તદુદ્દિષ્ટં લિઙ્ગં જીવગણાશ્રયમ્

ચિચ્છક્તયો હિ લિઙ્ગસ્થાઃ સંસરન્તિ યથા તથા।
શુદ્ધે હિ ભગવજ્જ્ઞાને જાતે સત્કર્મજીવિનાપ્ત્

જીવાનાં વિનિવર્તન્તે લિઙ્ગાન્યેતાનિ નાન્યદા।
વિરાજઃ સ્થૂલદેહો યો બ્રહ્માણ્ડાપરનામવાન્

ચતુર્વિધાનિ ચાન્યાનિ શરીરાણિ શરીરિણામ્।
એષા મે ભૌતિકી સૃષ્ટિરિતીદં સૃષ્ટિચિન્તનમ્

સ્થિતિર્નામ તૃતીયા મે શક્તિર્યા તે પુરોદિતા।
તસ્યાઃ સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ તન્મે શક્ર નિશામય ॥ 48 ।
આદ્યસૃષ્ટિક્ષણો યસ્તુ સંજિહીર્ષાક્ષણશ્ચ યઃ।
યત્સ્થૈર્યકરણં નામ તયોરન્તરવર્તિનામ્

નાનારૂપૈર્મદીયૈઃ સા સ્થિતિશક્તિઃ પરા મમ।
વિષ્ણુના દેવદેવેન મયા ચૈવ તથા તથા

યા સ્થિતિઃ કથિતા સા તુ પ્રથમા તત્ત્વચિન્તકૈઃ।
મન્વન્તરાધિપૈશ્ચૈવ દ્વિતીયા પરિકીર્તિતા

મનુપુત્રૈસ્તૃતીયાન્યા ક્ષુદ્રૈરિતિ ચતુર્વિધા।
ચતુર્થી સંહૃતીશક્તિસ્તસ્યા ભેદમિમં શૃણુ

નાશો જરાયુજાદીનાં ભૂતાનાં નિત્યદા તુ યા।
સા નિત્યા સંહૃતિસ્ત્વન્યા શક્ર નૈમિત્તિકી સ્મૃતા

ત્રૈલોક્યવિષયા સા તુ બ્રહ્મપ્રસ્વાપહેતુકા।
તૃતીયા પ્રાકૃતી પ્રોક્તા મહદાદિવ્યપાશ્રયા

પ્રાસૂતી તુ ચતુર્થી સ્યાદવ્યક્તવિષયા તુ સા।
માયી યા પઞ્ચમી પ્રોક્તા પ્રસૂતિવિષયા તુ યા

શાક્તી ષષ્ઠી તુ વિજ્ઞેયા માયાસવિષયા તુ સા।
સપ્તમ્યાત્યન્તિકી પ્રોક્તા વિલયો યોગિના મયિ

સૂક્ષ્માણિ વિનિવર્તન્તે શરીરાણિ તદા સતામ્।
એષા સપ્તવિધા શક્ર સંહૃતિસ્તે મયોદિતા।
પઞ્ચમ્યનુગ્રહાખ્યા મે શક્તિર્વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે તિરોભાવાદિશક્તિપ્રકાશો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ********