લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 1003-1022

દિત્યાદિભ્યઃ પત્યુતતરપદાચ્ચ પ્રાગ્દીવ્યતિયેષ્વર્થેષુ ણ્યઃ સ્યાત્ । અણો ઽપવાદઃ । દિતેરપત્યં દૈત્યઃ । અદિતેરાદિત્યસ્ય વા ॥
હલો યમાં યમિ લોપઃ

હલઃ પરસ્ય યમો લોપઃ સ્યાદ્ વા યમિ । ઇતિ યલોપઃ । આદિત્યઃ । પ્રાજાપત્યઃ । ( દેવાદ્યઞઞૌ ) । દૈવ્યમ્। દૈવમ્ । ( બહિષષ્ટિલોપો યઞ્ચ ) । બાહ્યઃ ( ઈકક્ચ ) ॥
કિતિ ચ

કિતિ તદ્ધિતે ચાચામાદેરચો વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ । વાહીકઃ । ( ગોરજાદિપ્રસઙ્ગે યત્ ) । ગોરપત્યાદિ ગવ્યમ્ ॥
ઉત્સાદિભ્યો ઽઞ્

ઔત્સઃ ॥
ઇત્યપત્યાદિવિકારાન્તાર્થ સાધારણપ્રત્યયાઃ ॥ 1 ॥
અથાપત્યાધિકારઃ
સ્ત્રીપુંસાભ્યાં નઞ્સ્નઞૌ ભવનાત્

ધાન્યાનાં ભવન ઇત્યતઃ પ્રાગર્થેષુ સ્ત્રીપુંસાભ્યાં ક્રમાન્નઞ્સ્નઞૌ સ્તઃ । સ્ત્રૈણઃ । પૈંસ્નઃ ॥
તસ્યાપત્યમ્

ષષ્ઠ્યન્તાત્કૃતસન્ધેઃ સમર્થાદપત્યેર્ઽથે ઉક્તા વક્ષ્યમાણાશ્ચ પ્રત્યયા વા સ્યુઃ ॥
ઓર્ગુણઃ

ઉવર્ણાન્તસ્ય ભસ્ય ગુણસ્તદ્ધિતે । ઉપગોરપત્યમૌપગવઃ । આશ્વપતઃ । દૈત્યઃ । ઔત્સઃ । સ્ત્રૈણઃ । પૈંસ્નઃ ॥
અપત્યં પૌત્રપ્રભૃતિ ગોત્રમ્

અપત્યત્વેન વિવક્ષિતં પૌત્રાદિ ગોત્રસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
એકો ગોત્રે

ગોત્રે એક એવાપત્યપ્રત્યયઃ સ્યાત્ । ઉપગોર્ગોત્રાપત્યમૌપગવઃ ॥
ગર્ગાદિભ્યો યઞ્

ગોત્રાપત્યે । ગર્ગસ્ય ગોત્રાપત્યં ગાર્ગ્યઃ । વાત્સ્યઃ ॥
યઞઞોશ્ચ

ગોત્રે યદ્યઞન્તમઞન્તં ચ તદવયવયોરેતયોર્લુક્ સ્યાત્તત્કૃતે બહુત્વે ન તુ સ્ત્રિયામ્ । ગર્ગાઃ । વત્સાઃ ॥
જીવતિ તુ વંશ્યે યુવા

વંશ્યે પિત્રાદૌ જીવતિ પૌત્રાદેર્યદપત્યં ચતુર્થાદિ તદ્યુવસંજ્ઞમેવ સ્યાત્ ॥
ગોત્રાદ્યૂન્યસ્ત્રિયામ્

યૂન્યપત્યે ગોત્રપ્રત્યયાન્તાદેવ પ્રત્યયઃ સ્યાત્, સ્ત્રિયાં તુ ન યુવસંજ્ઞા ॥
યઞિઞોશ્ચ

ગોત્રે યૌ યઞિઞૌ તદન્તાત્ફક્ સ્યાત્ ॥
આયનેયીનીયિયઃ ફઢખછઘાં પ્રત્યયાદીનામ્

પ્રત્યયાદેઃ ફસ્ય આયન્, ઢસ્ય એય્, ખસ્ય ઈન્, છસ્ય ઈય્, ઘસ્ય ઇય્ એતે સ્યુઃ। ગર્ગસ્ય યુવાપત્યં ગાર્ગ્યાયણઃ । દાક્ષાયણઃ ॥
અત ઇઞ્

અપત્યેર્ઽથે । દાક્ષિઃ ॥
બાહ્વાદિભ્યશ્ચ

બાહવિઃ । ઔડુલોમિઃ । ( લોમ્નો ઽપત્યેષુ બહુષ્વકારો વક્તવ્ય ઃ) । ઉડુલોમાઃ । આકૃતિગણો ઽયમ્ ॥
અનૃષ્યાનન્તર્યે બિદાદિભ્યો ઽઞ્

એભ્યો ઽઞ્ ગોત્રે । યે ત્વત્રાનૃષયસ્તેભ્યો ઽપત્યે ઽન્યત્ર તુ ગોત્રે । બિદસ્ય ગોત્રં બૈદઃ । બૈદૌ । બિદાઃ । પુત્રસ્યાપત્યં પૌત્રઃ । પૌત્રૌ । પૌત્રાઃ । એવં દૌહિત્રાદયઃ ॥
શિવાદિભ્યો ઽણ્

અપત્યે । શૈવઃ । ગાઙ્ગઃ ॥
ઋષ્યન્ધકવૃષ્ણિકુરુભ્યશ્ચ

ઋષિભ્યઃ - વાસિષ્ઠઃ । વૈશ્વામિત્રઃ । અન્ધકેભ્યઃ - શ્વાફલ્કઃ । વૃષ્ણિભ્યઃ - વાસુદેવઃ । કુરુભ્યઃ - નાકુલઃ । સાહદેવઃ ॥
માતુરુત્સંખ્યાસંભદ્રપૂર્વાયાઃ