લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 903-922

અપાયો વિશ્લેષસ્તસ્મિન્સાધ્યે યદ્ ધ્રુવમવધિભૂતં કારકં તદપાદાનં સ્યાત્ ॥
અપાદાને પઞ્ચમી

ગ્રામાદાયાતિ । ધાવતો ઽશ્વાત્પતતીત્યાદિ ॥
ઇતિ પઞ્ચમી ।
ષષ્ઠી શેષે

કારકપ્રાતિપદિકાર્થવ્યતિરિક્તઃ સ્વસ્વામિભાવાદિઃ સંબન્ધઃ શેષસ્તત્ર ષષ્ઠી । રાજ્ઞઃ પુરુષઃ । કર્માદીનાપિ સંબન્ધમાત્રવિવક્ષાયાં ષષ્ઠ્યેવ । સતાં ગતમ્ । સર્પિષો જાનીતે । માતુઃ સ્મરતિ । એધોદકસ્યોપસ્કુરુતે । ભજે શમ્ભોશ્ચરણયોઃ ॥
ઇતિ ષષ્ઠી ।
આધારો ઽધિકરણમ્

કર્તૃકર્મદ્વારા તન્નિષ્ઠક્રિયાયા આધારઃ કારકમધિકરણં સ્યાત્ ॥
સપ્તમ્યધિકરણે ચ

અધિકરણે સપ્તમી સ્યાત્, ચકારાદ્દૂરાન્તિકાર્થેભ્યઃ । ઔપશ્લેષિકો વૈષયિકો ઽ; ભિવ્યાપકશ્ચેત્યાધારસ્ત્રિધા । કટે આસ્તે । સ્થાલ્યાં પચતિ । મોક્ષે ઇચ્છાસ્તિ । સર્વસ્મિન્નાત્માસ્તિ । વનસ્ય દૂરે અન્તિકે વા ॥
ઇતિ સપ્તમી ।
ઇતિ વિભક્ત્યર્થાઃ ॥
અથ સમાસાઃ
તત્રાદૌ કેવલસમાસઃ । સમાસઃ પઞ્ચધા । તત્ર સમસનં સમાસઃ । સ ચ વિશેષસંજ્ઞા વિનિર્મુક્તઃ કેવલસમાસઃ પ્રથમઃ ॥ 1 ॥ પ્રાયેણ પૂર્વપદાર્થપ્રધાનો ઽવ્યયીભાવો દ્વિતીયઃ ॥ 2 ॥ પ્રાયેણોત્તરપદાર્થપ્રધાનસ્તત્પુરુષસ્તૃતીયઃ ॥ તત્પુરુષભેદઃ કર્મધારયઃ । કર્મધારયભેદો દ્વિગુઃ ॥ 3 ॥ પ્રાયેણાન્યપદાર્થપ્રધાનો બહુવ્રીહિશ્ચતુર્થઃ ॥ 4 ॥ પ્રાયેણોભયપદાર્થપ્રધાનો દ્વન્દ્વઃ પઞ્ચમઃ ॥ 5 ॥
સમર્થઃ પદવિધિઃ

પદસંબન્ધી યો વિધિઃ સ સમર્થાશ્રિતો બોધ્યઃ ॥
પ્રાક્કડારાત્સમાસઃ

કડારાઃ કર્મધારય ઇત્યતઃ પ્રાક્ સમાસ ઇત્યધિક્રિયતે ॥
સહ સુપા

સુપ્ સુપા સહ વા સમસ્યતે ॥ સમાસત્વાત્પ્રાતિપદિકત્વેન સુપો લુક્ । પરાર્થાભિધાનં વૃત્તિઃ । કૃત્તદ્ધિતસમાસૈકશેષસનાદ્યન્તધાતુરૂપાઃ પઞ્ચ વૃત્તયઃ । વૃત્ત્યર્થાવબોધકં વાક્યં વિગ્રહઃ । સચ લૌકિકો ઽલૌકિકશ્ચેતિ દ્વિધા । તત્ર પૂર્વં ભૂત ઇતિ લૌકિકઃ "પૂર્વ અમ્ ભૂત સુઽ; ઇત્યલૌકિકઃ । ભૂતપૂર્વઃ । ભૂતપૂર્વે ચરડિતિ નિર્દેશાત્પૂર્વનિપાતઃ । (ઇવેન સમાસો વિભક્ત્યલોપશ્ચ ) । વાગર્થૌ ઇવ વાગર્થાવિવ ॥
ઇતિ કેવલસમાસઃ ॥ 1 ॥
અથાવ્યયીભાવઃ
અવ્યયીભાવઃ

અધિકારો ઽયં પ્રાક્ તત્પુરુષાત્ ॥
અવ્યયં વિભક્તિસમીપસમૃદ્ધિવ્યૃદ્ધ્યર્થાભાવાત્યયાસંપ્રતિશબ્દપ્રાદુર્ભાવપશ્ચાદ્યથાનુપૂર્વ્યયૌગપદ્યસાદૃશ્યસમ્પત્તિસાકલ્યાન્ત વચનેષુ

વિભક્ત્યર્થાદિષુ વર્તમાનમવ્યયં સુબન્તેન સહ નિત્યં સમસ્યતે સો ઽવ્યયીભાવઃ । પ્રાયેણાવિગ્રહો નિત્યસમાસઃ, પ્રાયેણાસ્વપદવિગ્રહો વા । વિભક્તૌ, હરિ ઙિ અધિ ઇતિ સ્થિતે ॥
પ્રથમાનિર્દિષ્ટં સમાસ ઉપસર્જનમ્

સમાસશાસ્ત્રે પ્રથમાનિર્દિષ્ટમુપસર્જનસંજ્ઞં સ્યાત્ ॥
ઉપસર્જનં પૂર્વમ્

સમાસે ઉપસર્જનં પ્રાક્પ્રયોજ્યમ્ । ઇત્યધેઃ પ્રાક્ પ્રયોગઃ । સુપો લુક્ । એકદેશવિકૃતસ્યાનન્યત્વાત્પ્રાતિપદિકસંજ્ઞાયાં સ્વાદ્યુત્પત્તિઃ । અવ્યયીભાવશ્ચેત્ય વ્યયત્વાત્સુપો લુક્ । અધિહરિ ॥
અવ્યયીભાવશ્ચ

અયં નપુંસકં સ્યાત્ ॥
નાવ્યયીભાવાદતો ઽમ્ત્વપઞ્ચમ્યાઃ

અદન્તાદવ્યયીભાવાત્સુપો ન લુક્, તસ્ય પઞ્ચમી વિના અમાદેશશ્ચ સ્યાત્ ॥ ગાઃ પાતીતિ ગોપાસ્તસ્મિન્નિત્યધિગોપમ્ ॥
તૃતીયાસપ્તમ્યોર્બહુલમ્

અદન્તાદવ્યયીભાવાત્તૃતીયાસપ્તમ્યોર્બહુલમમ્ભાવઃ સ્યાત્ । અધિગોપમ્, અધિગોપેન, અધિગોપે વા । કૃષ્ણસ્ય સમીપમ્ ઉપકૃષ્ણમ્ । મદ્રાણાં સમૃદ્ધિઃ સુમદ્રમ્ । યવનાનાં વ્યૃદ્ધિર્દુર્યવનમ્ । મક્ષિકાણામભાવો નિર્મક્ષિકમ્ । હિમસ્યાત્યયો ઽતિહિમમ્ । નિદ્રા સંપ્રતિ ન યુજ્યત ઇત્યતિનિદ્રમ્ । હરિશબ્દસ્ય પ્રકાશ ઇતિહરિ । વિષ્ણોઃ પશ્ચાદનુવિષ્ણુ । યોગ્યતાવીપ્સાપદાર્થાનતિવૃત્તિસાદૃશ્યાનિ યથાર્થાઃ । રૂપસ્ય યોગ્યમનુરૂપમ્ । અર્થમર્થં પ્રતિ પ્રર્ત્ષથમ્ । શક્તિમનતિક્રમ્ય યથાશક્તિ ॥
અવ્યયીભાવે ચાકાલે

સહસ્ય સઃ સ્યાદવ્યયીભાવે ન તુ કાલે । હરેઃ સાદૃશ્યં સહરિ । જ્યેષ્ઠસ્યાનુ પૂર્વ્યેણેત્યનુજ્યેષ્ઠમ્ । ચક્રેણ યુગપત્ સચક્રમ્ । સદૃશઃ સખ્યા સસખિ । ક્ષત્રાણાં સંપત્તિઃ સક્ષત્રમ્ । તૃણમપ્યપરિત્યજ્ય સતૃણમત્તિ । અગ્નિગ્રન્થપર્યન્તમધીતે સાગ્નિ ॥
નદીભિશ્ચ

નદીભિઃ સહ સંખ્યા સમસ્યતે । ( સમાહારે ચાયમિષ્યતે ) । પઞ્ચગઙ્ગમ્ । દ્વિયમુનમ્ ॥
તદ્ધિતાઃ

આપઞ્ચમસમાપ્તેરધિકારો ઽયમ્ ॥
અવ્યયીભાવે શરત્પ્રભૃતિભ્યઃ

શરદાદિભ્યષ્ટચ્ સ્યાત્સમાસાન્તો ઽવ્યયીભાવે । શરદઃ સમીપમુપશરદમ્ । પ્રતિવિપાશમ્ । ( જરાયા જરશ્ચ ) । ઉપજરસમિત્યાદિ ॥
અનશ્ચ

અન્નન્તાદવ્યયીભાવાટ્ટચ્ સ્યાત્ ॥
નસ્તદ્ધિતે