લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 763-782

લભેર્નુમાગમો વા સ્યાત્ । અલમ્ભિ, અલાભિ ॥
ઇતિ ભાવપ્રક્રિયા ॥
અથ કર્મકર્તૃપ્રક્રિયા
યદા કર્મૈવ કર્તૃત્વેન વિવક્ષિતં તદા સકર્મકાણામપ્યકર્મકત્વાત્કર્તરિ ભાવે ચ લકારઃ ॥
કર્મવત્કર્મણા તુલ્યક્રિયઃ

કર્મસ્થયા ક્રિયયા તુલ્યક્રિયઃ કર્તા કર્મવત્સ્યાત્ । કાર્યાતિદેશો ઽયમ્ । તેન યગાત્મનેપદચિણ્વદિટઃ સ્યુઃ । પચ્યતે ફલમ્ । ભિદ્યતે કાષ્ઠમ્ । અભેદિ । ભાવે, ભિદ્યતે કાષ્ઠેન ॥
ઇતિ કર્મકર્તૃપ્રક્રિયા ॥
અથ લકારાર્થપ્રક્રિયા
અભિજ્ઞાવચને ઌટ્

સ્મૃતિબોધિન્યુપપદે ભૂતાનદ્યતને ધાતોરૢટ્ । લઙોઽપવાદઃ ॥ વસ નિવાસે ॥ સ્મરસિ કૃષ્ણ ગોકુલે વત્સ્યામઃ । એવં બુધ્યસે, ચેતયસે, ઇત્યાદિપ્રયોગે ઽપિ ॥
ન યદિ

યદ્યોગે ઉક્તં ન । અભિજાનાસિ કૃષ્ણ યદ્વને અભુઞ્જ્મહિ ॥
લટ્ સ્મે

લિટો ઽપવાદઃ । યજતિ સ્મ યુધિષ્ઠિરઃ ॥
વર્તમાનસમીપ્યે વર્તમાનવદ્વા

વર્તમાને યે પ્રત્યયા ઉક્તાસ્તે વર્તમાનસામીપ્યે ભૂતે ભવિષ્યતિ ચ વા સ્યુઃ । કદાગતો ઽસિ । અયમાગચ્છામિ, અયમાગમં વા । કદા ગમિષ્યસિ । એષ ગચ્છામિ, ગમિષ્યામિ વા ॥
હેતુહેતુમતોર્લિઙ્

વા સ્યાત્ । કૃષ્ણં નમેચ્ચેત્સુખં યાયાત્ । કૃષ્ણં નંસ્યતિ ચેત્સુખં યાસ્યતિ । ( ભવિષ્યત્યેવેષ્યતે ) । નેહ । હન્તીતિ પલાયતે ॥ વિધિનિમન્ત્રણેતિ લિઙ્ । વિધિઃ પ્રેરણં ભૃત્યાદેર્નિકૃષ્ટસ્ય પ્રવર્તનમ્ । યજેત ॥ નિમન્ત્રણં નિયોગકરણમ્, આવશ્યકે શ્રાદ્ધભોજનાદૌ દૌહિત્રાદેઃ પ્રવર્તનમ્ । ઇહ ભુઞ્જીત ॥ આમન્ત્રણં કામચારાનુજ્ઞા । ઇહાસીત ॥ અધીષ્ટ ં સત્કારપૂર્વકો વ્યાપારઃ । પુત્રમધ્યાપયેદ્ ભવાન્ ॥ સંપ્રશ્નઃ સંપ્રધારણમ્ । કિં ભો વેદમધીયીય ઉત તર્કમ્ ॥ પ્રાર્થનં યાચ્ઞા । ભો ભોજનં લભેય । એવં લોટ્ ॥
ઇતિ લકારાર્થપ્રક્રિયા ॥
ઇતિ તિઙન્તં સમાપ્તમ્ ॥
અથ કૃદન્તે કૃત્પ્રક્રિયા
ધાતોઃ

આતૃતીયાધ્યાયસમાપ્તેર્યે પ્રત્યયાસ્તે ધાતોઃ પરે સ્યુઃ । કૃદતિઙિતિ કૃત્સંજ્ઞા ॥
વાસરૂપો ઽસ્ત્રિયામ્

અસ્મિન્ધાત્વધિકારે ઽસરૂપો ઽપવાદપ્રત્યય ઉત્સર્ગસ્ય બાધકો વા સ્યાત્ સ્ત્ર્યધિકારોક્તં વિના ॥
કૃત્યાઃ

ણ્વુલ્તૃચાવિત્યતઃ પ્રાક્ કૃત્યસંજ્ઞાઃ સ્યુઃ ॥
કર્તરિ કૃત્

કૃત્પ્રત્યયઃ કર્તરિ સ્યાત્ । ઇતિ પ્રાપ્તે --.
તયોરેવ કૃત્યક્તખલર્થાઃ

એતે ભાવકર્મણોરેવ સ્યુઃ ॥
તવ્યત્તવ્યાનીયરઃ

ધાતોરેતે પ્રત્યયાઃ સ્યુઃ । એધિતવ્યમ્, એધનીયં ત્વયા । ભાવે ઔત્સર્ગિકમેકવચનં ક્લીબત્વં ચ । ચેતવ્યશ્ચયનીયો વા ધર્મસ્ત્વયા (કેલિમર ઉપસંખ્યાનમ્) પચેલિમા માષાઃ । પક્તવ્યા ઇત્યર્થઃ । ભિદેલિમાઃ સરલાઃ । ભેત્તવ્યા ઇત્યર્થઃ । કર્મણિ પ્રત્યયઃ ॥
કૃત્યલ્યુટો બહુલમ્

ક્વચિત્પ્રવૃત્તિઃ ક્વચિદપ્રવૃત્તિઃ ક્વચિદ્વિભાષા ક્વચિદન્યદેવ ।
વિધેર્વિધાનં બહુધા સમીક્ષ્ય ચતુર્વિધં બાહુલકં વદન્તિ ॥ 1 ॥
સ્નાત્યનેનેતિ સ્નાનીયં ચૂર્ણમ્ । દીયતે ઽસ્મૈ દાનીયો વિપ્રઃ ॥
અચો યત્

અજન્તાદ્ધાતોર્યત્ સ્યાત્ । ચેયમ્ ॥
ઈદ્યતિ

યતિ પરે આત ઈત્સ્યાત્ । દેયમ્ । ગ્લેયમ્ ॥
પોરદુપધાત્

પવર્ગાન્તાદદુપધાદ્યત્સ્યાત્ । ણ્યતો ઽપવાદઃ । શપ્યમ્ । લભ્યમ્ ॥
એતિસ્તુશાસ્વૃદૃજુષઃ ક્યપ્

એભ્યઃ ક્યપ્ સ્યાત્ ॥
હ્રસ્વસ્ય પિતિ કૃતિ તુક્

ઇત્યઃ । સ્તુત્યઃ । શાસુ અનુશિષ્ટૌ ॥
શાસ ઇદઙ્હલોઃ

શાસ ઉપધાયા ઇત્સ્યાદઙિ હલાદૌ ક્ઙિતિ । શિષ્યઃ । વૃત્યઃ । આદૃત્યઃ । જુષ્યઃ ॥
મૃજેર્વિભાષા