લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 683-702

કરોતેઃ પ્રત્યયોકારસ્ય નિત્યં લોપો મ્વોઃ પરયોઃ । કુર્વઃ । કુર્મઃ । કુરુતે । ચકાર, ચક્રે । કર્તાસિ, કર્તાસે । કરિષ્યતિ, કરિષ્યતે । કરોતુ । કુરુતામ્ । અકરોત્ । અકુરુત ॥
યે ચ

કૃઞ ઉલોપો યાદૌ પ્રત્યયે પરે । કુર્યાત્, કુર્વીત । ક્રિયાત્, કૃષીષ્ટ । અકાર્ષીત્, અકૃત । અકરિષ્યત્, અકરિષ્યત ॥
સમ્પરિભ્યાં કરોતૌ ભૂષણે

સમવાયે ચ

સમ્પરિપૂર્વસ્ય કરોતેઃ સુટ્ સ્યાદ્ ભૂષણે સંઘાતે ચાર્થે । સંસ્કરોતિ । અલઙ્કરોતીત્યર્થઃ । સંસ્કુર્વન્તિ । સઙ્ઘીભવન્તીત્યર્થઃ । સમ્પૂર્વસ્ય ક્વચિદભૂષણે ઽપિ સુટ્ । સંસ્કૃતં ભક્ષા ઇતિ જ્ઞાપકાત્ ॥
ઉપાત્પ્રતિયત્નવૈકૃતવાક્યાધ્યાહારેષુ ચ

ઉપાત્કૃઞઃ સુટ્ સ્યાદેષ્વર્થેષુ ચાત્પ્રાગુક્તયોરર્થયોઃ । પ્રતિયત્નો ગુણાધાનમ્ । વિકૃતમેવ વૈકૃતં વિકારઃ । વાક્યાધ્યાહાર આકાઙ્ક્ષિતૈકદેશપૂરણમ્ । ઉપસ્કૃતા કન્યા । ઉપસ્કૃતા બ્રાહ્મણાઃ । એધોદકસ્યોપસ્કરોતિ । ઉપસ્કૃતં ભુઙ્ક્તે । ઉપસ્કૃતં બ્રૂતે ॥ વનુ યાચને ॥ 7 ॥ વનુતે । વવને ॥ મનુ અવબોધને ॥ 8 ॥ મનુતે । મેને । મનિષ્યતે । મનુતામ્ । અમનુત । મન્વીત । મનિષીષ્ટ । અમત, અમનિષ્ટ । અમનિષ્યત ॥
ઇતિ તનાદયઃ ॥ 8 ॥
અથ ક્ર્યાદયઃ
ડુક્રીઞ્ દ્રવ્યવિનિમયે ॥ 1 ॥
ક્ર્યાદિભ્યઃ શ્ના

શપો ઽપવાદઃ । ક્રીણાતિ । ઈ હલ્યઘોઃ । ક્રીણીતઃ । શ્નાભ્યસ્તયોરાતઃ । ક્રીણન્તિ । ક્રીણાસિ । ક્રીણીથઃ । ક્રીણીથ । ક્રીણામિ । ક્રીણીવઃ । ક્રીણીમઃ । ક્રીણીતે । ક્રીણાતે । ક્રીણતે । ક્રીણીષે । ક્રીણાથે । ક્રીણીધ્વે । ક્રીણે । ક્રીણીવહે । ક્રીણીમહે । ચિક્રાય । ચિક્રિયતુઃ । ચિક્રિયુઃ । ચિક્રયિથ, ચિક્રેથ । ચિક્રિય । ચિક્રિયે । ક્રેતા । ક્રેષ્યતિ, ક્રેષ્યતે । ક્રીણાતુ, ક્રીણીતાત્ । ક્રીણીતામ્ । અક્રીણાત્, અક્રીણીત । ક્રીણીયાત્, ક્રીણીત । ક્રીયાત્, ક્રેષીષ્ટ । અક્રૈષીત્, અક્રેષ્યત ॥ પ્રીઞ્ તર્પણે કાન્તૌ ચ ॥ 2 ॥ પ્રીણાતિ, પ્રીણીતે ॥ શ્રીઞ્ પાકે ॥ 3 ॥ શ્રીણાતિ, શ્રીણીતે ॥ મીઞ્ હિંસાયામ્ ॥ 4 ॥
હિનુમીના

ઉપસર્ગસ્થાન્નિમિત્તાત્પરસ્યૈતયોર્નસ્ય ણઃ સ્યાત્ । પ્રમીણાતિ, પ્રમીણીતે । મીનાતીત્યાત્વમ્ । મમૌ । મિમ્યતુઃ । મમિથ, મમાથ । મિમ્યે । માતા । માસ્યતિ । મીયાત્, માસીષ્ટ । અમાસીત્ । અમાસિષ્ટામ્ । અમાસ્ત ॥ ષિઞ્ બન્ધને ॥ 5 ॥ સિનાતિ, સિનીતે । સિષાય, સિષ્યે । સેતા ॥ સ્કુઞ્ આપ્લવને ॥ 6 ॥
સ્તન્ભુસ્તુન્ભુસ્કન્ભુસ્કુન્ભુસ્કુઞ્ભ્યઃ શ્નુશ્ચ

ચાત્ શ્ના । સ્કુનોતિ, સ્કુનાતિ । સ્કુનુતે, સ્કુનીતે । ચુસ્કાવ, ચુસ્કુવે । સ્કોતા । અસ્કૌષીત્, અસ્કોષ્ટ ॥ સ્તન્ભ્વાદયશ્ચત્વારઃ સૌત્રાઃ । સર્વે રોધનાર્થાઃ પરસ્મૈપદિનઃ ॥
હલઃ શ્નઃ શાનજ્ઝૌ

હલઃ પરસ્ય શ્નઃ શાનજાદેશઃ સ્યાદ્ધૌ પરે । સ્તભાન ॥
જૄસ્તન્ભુમ્રુચુમ્લુચુગ્રુચુગ્લુચુગ્લુઞ્ચુશ્વિભ્યશ્ચ

ચ્લેરઙ્ વા સ્યાત્ ॥
સ્તન્ભેઃ

સ્તન્ભેઃ સૌત્રસ્ય સસ્ય ષઃ સ્યાત્ । વ્યષ્ટભત્ । અસ્તમ્ભીત્ ॥ યુઞ્ બન્ધને ॥ 7 ॥ યુનાતિ, યુનીતે । યોતા ॥ ક્નૂઞ્ શબ્દે ॥ 8 ॥ ક્નૂનાતિ, ક્નૂનીતે ॥ દ્રૂઞ્ હિંસાયામ્ ॥ 9 ॥ દ્રૂણાતિ, દ્રૂણીતે ॥ દૄ વિદારણે ॥ 10 ॥ દૃણાતિ, દૃણીતે ॥ પૂઞ્ પવને ॥ 11 ॥
પ્વાદીનાં હ્રસ્વઃ

પૂઞ્ લૂઞ્ સ્તૄઞ્ કૄઞ્ વૄઞ્ ધૂઞ્ શૄ પૄ વૄ ભૄ મૄ દૄ જૄ ઝૄ ધૄ નૄ કૄ ૠ ગૄ જ્યા રી લી વ્લી પ્લીનાં ચતુર્વિંશતેઃ શિતિ હ્રસ્વઃ । પુનાતિ, પુનીતે । પવિતા ॥ લૂઞ્ છેદને ॥ 12 ॥ લુનાતિ, લુનીતે ॥ સ્તૄઞ્ આચ્છાદને ॥ 13 ॥ સ્તૃણાતિ । શર્પૂર્વાઃ ખયઃ । તસ્તાર । તસ્તરતુઃ । તસ્તરે । સ્તરીતા । સ્તરિતા । સ્તૃણીયાત્, સ્તૃણીત । સ્તીર્યાત્ ॥
લિઙ્સિચોરાત્મનેપદેષુ

વૃઙ્વૃઞ્ભ્યામૄદન્તાચ્ચ પરયોર્લિઙ્સિચોરિડ્ વા સ્યાત્તઙિ ॥
ન લિઙિ

વૄત ઇટો લિઙિ ન દીર્ઘઃ । સ્તરિષીષ્ટ । ઉશ્ચેતિ કિત્ત્વમ્ । સ્તીર્ષીષ્ટ । સિચિ ચ પરસ્મૈપદેષુ । અસ્તારીત્ । અસ્તારિષ્ટામ્ । અસ્તારિષુઃ । અસ્તરીષ્ટ, અસ્તરિષ્ટ, અસ્તીર્ષ્ટ ॥ કૃઞ્ હિંસાયામ્ ॥ 14 ॥ કૃણાતિ, કૃણીતે । ચકાર, ચકરે ॥ વૃઞ્ વરણે ॥ 15 ॥ વૃણાતિ, વૃણીતે । વવાર, વવરે । વરિતા, વરીતા । ઉદોષ્ઠ્યેત્યુત્ત્વમ્ । વૂર્યાત્ । વરિષીષ્ટ, વૂર્ષીષ્ટ । અવારીત્ । અવારિષ્ટામ્ । અવરિષ્ટ, અવરીષ્ટ, અવૂર્ષ્ટ ॥ ધૂઞ્ કમ્પને ॥ 16 ॥ ધુનાતિ, ધુનીતે । ધવિતા, ધોતા । અધાવીત્ । અધવિષ્ટ, અધોષ્ટ ॥ ગ્રહ ઉપાદાને ॥ 17 ॥ ગૃહ્ણાતિ, ગૃહ્ણીતે । જગ્રાહ, જગૃહે ॥
ગ્રહો ઽલિટિ દીર્ઘઃ

એકાચો ગ્રહેર્વિહિતસ્યેટો દીર્ઘો ન તુ લિટિ । ગ્રહીતા । ગૃહ્ણાતુ । હલઃ શ્નઃ શાનજ્ઝાવિતિ શ્નઃ શાનજાદેશઃ । ગૃહાણ । ગૃહ્યાત્, ગ્રહીષીષ્ટ । હ્મ્યન્તેતિ ન વૃદ્ધિઃ । અગ્રહીત્ । અગ્રહીષ્ટામ્ । અગ્રહીષ્ટ । અગ્રહીષાતામ્ ॥ કુષ્ અ નિષ્કર્ષે ॥ 18 ॥ કુષ્ણાતિ । કોષિતા ॥ અશ ભોજને ॥ 19 ॥ અશ્નાતિ । આશ । અશિતા । અશિષ્યતિ । અશ્નાતુ । અશાન ॥ મુષ સ્તેયે ॥ 20 ॥ મોષિતા । મુષાણ ॥ જ્ઞા અવબોધને ॥ 21 ॥ જજ્ઞૌ ॥ વૃઙ્ સંભક્તૌ ॥ 22 ॥ વૃણીતે । વવૃષે ॥ વવૃઢ્વે । વરિતા, વરીતા । અવરીષ્ટ, અવરિષ્ટ, અવૃત ॥
ઇતિ ક્ર્યાદયઃ ॥ 9 ॥
અથ ચુરાદયઃ
ચુર સ્તેયે ॥ 1 ॥
સત્યાપપાશરૂપવીણાતૂલશ્લોકસેનાલોમત્વચવર્મવર્ણચૂર્ણ ચુરાદિભ્યો ણિચ્

એભ્યો ણિચ્ સ્યાત્ । ચૂર્ણાન્તેભ્યઃ ઽપ્રાતિપદિકાદ્ધાત્વર્થેઽ; ઇત્યેવ સિદ્ધે તેષામિહ ગ્રહણં પ્રપઞ્ચાર્થમ્ । ચુરાદિભ્યસ્તુ સ્વાર્થે । પુગન્તેતિ ગુણઃ । સનાદ્યન્તા ઇતિ ધાતુત્વમ્ । તિપ્શબાદિ । ગુણાયાદેશૌ । ચોરયતિ ॥
ણિચશ્ચ

ણિજન્તાદાત્મનેપદં સ્યાત્કર્તૃગામિનિ ક્રિયાફલે । ચોરયતે । ચોરયામાસ । ચોરયિતા । ચોર્યાત્, ચોરયિષીષ્ટ । ણિશ્રીતિ ચઙ્ । ણૌ ચઙીતિ હ્રસ્વઃ । ચઙીતિ દ્વિત્વમ્ । હલાદિઃ શેષઃ । દીર્ઘો લઘોરિત્યભ્યાસસ્ય દીર્ઘઃ । અચૂચુરત્, અચૂચુરત ॥ કથ વાક્યપ્રબન્ધે ॥ 2 ॥ અલ્લોપઃ ॥
અચઃ પરસ્મિન્પૂર્વવિધૌ

અલ્વિધ્યર્થમિદમ્ । પરનિમિત્તો ઽજાદેશઃ સ્થાનિવત્ સ્યાત્સ્થાનિ ભૂતાદચઃ પૂર્વત્વેન દૃષ્ટસ્ય વિધૌ કર્તવ્યે । ઇતિ સ્થાનિવત્વાન્નોપધાવૃદ્ધિઃ । કથયતિ । અગ્લોપિત્વાદ્દીર્ઘસન્વદ્ભાવૌ ન । અચકથત્ ॥ ગણ સંખ્યાને ॥ 3 ॥ ગણયતિ ॥
ઈ ચ ગણઃ

ગણયતેરભ્યાસસ્ય ઈ સ્યાચ્ચઙ્પરે ણૌ ચાદત્ । અજીગણત્, અજગણત્ ॥
ઇતિ ચુરાદયઃ ॥
અથ ણ્યન્તપ્રક્રિયા
સ્વતન્ત્રઃ કર્તા

ક્રિયાયાં સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિવક્ષિતોર્ઽથઃ કર્તા સ્યાત્ ॥
તત્પ્રયોજકો હેતુશ્ચ