લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 61-80

અચઃ પરાભ્યાં રેફહકારાભ્યાં પરસ્ય યરો દ્વે વા સ્તઃ । ગૌર્ય્યૌ । ( ન સમાસે ) । વાપ્યશ્વઃ ॥
ઋત્યકઃ

ઋતિ પરે પદાન્તા અકઃ પ્રાગ્વદ્વા । બ્રહ્મ ઋષિઃ, બ્રહ્મર્ષિઃ । પદાન્તાઃ કિમ્ ? આર્છત્ ॥
ઇત્યચ્સન્ધિઃ
અથ હલ્ સન્ધિઃ
સ્તોઃ શ્ચુના શ્ચુઃ

સકારતવર્ગયોઃ શકારચવર્ગાભ્યાં યોગે શકારચવર્ગૌ સ્તઃ । રામશ્શેતે । રામશ્ચિનોતિ । સચ્ચિત્ । શાર્ઙ્ગિઞ્જય ॥
શાત્

શાત્પરસ્ય તવર્ગસ્ય ચુત્વં ન સ્યાત્ । વિશ્નઃ । પ્રશ્નઃ ॥
ષ્ટુના ષ્ટુઃ

સ્તોઃ ષ્ટુના યોગે ષ્ટુઃ સ્યાત્ । રામષ્ષષ્ઠઃ । રામષ્ટીકતે । પેષ્ટા । તટ્ટીકા । ચક્રિણ્ઢૌકસે ॥
ન પદાન્તાટ્ટોરનામ્

પદાન્તાટ્ટવર્ગાત્પરસ્યાનામઃ સ્તોઃ ષ્ટુર્ન સ્યાત્ । ષટ્ સન્તઃ । ષટ્ તે । પદાન્તાત્કિમ્ ? ઈટ્ટે । ટોઃ કિમ્ ? સર્પિષ્ટમમ્ । ( અનામ્નવતિનગરીણામિતિ વાચ્યમ્ ) । ષણ્ણવતિઃ । ષણ્ણગર્ય્યઃ ॥
તોઃ ષિ

ન ષ્ટુત્વમ્ । સન્ષષ્ઠઃ ॥
ઝલાં જશો ઽન્તે

પદાન્તે ઝલાં જશઃ સ્યુઃ । વાગીશઃ ॥
યરો ઽનુનાસિકે ઽનુનાસિકો વા

યરઃ પદાન્તસ્યાનુનાસિકે પરે ઽનુનાસિકો વા સ્યાત્ । એતન્મુરારિઃ, એતદ્ મુરારિઃ । ( પ્રત્યયે ભાષાયાં નિત્યમ્ ) । તન્માત્રમ્ ।
ચિન્મયમ્ ॥
તોર્લિ

તવર્ગસ્ય લકારે પરે પરસવર્ણઃ । તવર્ગસ્ય લકારે પરે પરસવર્ણઃ । તલ્લયઃ । વિદ્વાંલ્લિખતિ । નસ્યાનુનાસિકો લઃ ।
ઉદઃ સ્થાસ્તમ્ભોઃ પૂર્વસ્ય

ઉદઃ પરયોઃ સ્થાસ્તમ્ભોઃ પૂર્વસવર્ણઃ ॥
તસ્માદિત્યુત્તરસ્ય

પઞ્ચમીનિર્દેશેન ક્રિયમાણં કાર્યં વર્ણાન્તરેણાવ્યવહિતસ્ય પરસ્ય જ્ઞેયમ્ ॥
આદેઃ પરસ્ય

પરસ્ય યદ્વિહિતં તત્તસ્યાદેર્બોધ્યમ્ । ઇતિ સસ્ય થઃ ॥
ઝરો ઝરિ સવર્ણે

હલઃ પરસ્ય ઝરો વા લોપઃ સવર્ણે ઝરિ ॥
ખરિ ચ

ખરિ ઝલાં ચરઃ । ઇત્યુદો દસ્ય તઃ । ઉત્થાનમ્ । ઉત્તમ્ભનમ્ ॥
ઝયો હો ઽન્યતરસ્યામ્

ઝયઃ પરસ્ય હસ્ય વા પૂર્વસવર્ણઃ । નાદસ્ય ઘોષસ્ય સંવારસ્ય મહાપ્રાણસ્ય તાદૃશો વર્ગચતુર્થઃ । વાગ્ઘરિઃ, વાઘરિઃ ॥
શશ્છો ઽટિ

ઝયઃ પરસ્ય શસ્ય છો વાટિ । તદ્ શિવ ઇત્યત્ર દસ્ય શ્ચુત્વેન જકારે કૃતે ખરિ ચેતિ જકારસ્ય ચકારઃ । તચ્છિવઃ, તચ્શિવઃ । ( છત્વમમીતિ વાચ્યમ્ ) તચ્છ્લોકેન ॥
મો ઽનુસ્વારઃ

માન્તસ્ય પદસ્યાનુસ્વારો હલિ । હરિં વન્દે ॥
નશ્ચાપદાન્તસ્ય ઝલિ

નસ્ય મસ્ય ચાપદાન્તસ્ય ઝલ્યનુસ્વારઃ । યશાંસિ । આક્રંસ્યતે । ઝલિ કિમ્ ? મન્યતે ॥
અનુસ્વારસ્ય યયિ પરસવર્ણઃ

સ્પષ્ટમ્ । શાન્તઃ ॥
વા પદાન્તસ્ય