લઘુસિદ્ધાન્તકૌમુદી · શ્લોક 483-502

ઉપદેશે ઽજન્તો યો ધાતુસ્તાસૌ નિત્યાનિટ્ તતસ્થલ ઇણ્ન ॥
ઉપદેશે ઽત્વતઃ

ઉપદેશે ઽકારવતસ્તાસૌ નિત્યાનિટઃ પરસ્ય થલ ઇણ્ન સ્યાત્ ॥
ઋતો ભારદ્વાજસ્ય

તાસૌ નિત્યાનિટ ઋદન્તાદેવ થલો નેટ્ ભારદ્વાજસ્ય મતે । તેન અન્યસ્ય સ્યાદેવ । અયમત્ર સંગ્રહઃ --- અજન્તો ઽકારવાન્વા યસ્તાસ્યનિટ્થલિ વેડયમ્ ।
ઋદન્ત ઈદૃઙ્નિત્યાનિટ્ ક્રાદ્યન્યો લિટિ સેડ્ભવેત્ ॥
ચિક્ષયિથ, ચિક્ષેથ । ચિક્ષિયથુઃ । ચિક્ષિય । ચિક્ષાય, ચિક્ષય । ચિક્ષિયિવ । ચિક્ષિયિમ । ક્ષેતા । ક્ષેષ્યતિ । ક્ષયતુ । અક્ષયત્ । ક્ષયેત્ ॥
અકૃત્સાર્વધાતુકયોર્દીર્ઘઃ

અજન્તાઙ્ગસ્ય દીર્ઘો યાદૌ પ્રત્યયે ન તુ કૃત્સાર્વધાતુકયોઃ । ક્ષીયાત્ ॥
સિચિ વૃદ્ધિઃ પરસ્મૈપદેષુ

ઇગન્તાઙ્ગસ્ય વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ પરસ્મૈપદે સિચિ । અક્ષૈષીત્ । અક્ષેષ્યત્ ॥ તપ સન્તાપે ॥ 14 ॥ તપતિ । તતાપ । તેપતુઃ । તેપુઃ । તેપિથ, તતપ્થ । તેપિવ । તેપિમ । તપ્તા । તપ્સ્યતિ । તપતુ । અતપત્ । તપેત્ । તપ્યાત્ । અતાપ્સીત્ । અતાપ્તામ્ । અતપ્સ્યત્ ॥ ક્રમુ પાદવિક્ષેપે ॥ 15 ॥
વા ભ્રાશભ્લાશભ્રમુક્રમુક્લમુત્રસિત્રુટિલષઃ

એભ્યઃ શ્યન્વા કર્ત્રર્થે સાર્વધાતુકે પરે । પક્ષે શપ્ ॥
ક્રમઃ પરસ્મૈપદેષુ

ક્રમો દીર્ઘઃ પરસ્મૈપદે શિતિ । ક્રામ્યતિ, ક્રામતિ । ચક્રામ । ક્રમિતા । ક્રમિષ્યતિ । ક્રામ્યતુ, ક્રામતુ । અક્રામ્યત્, અક્રામત્ । ક્રામ્યેત્ । ક્રામેત્ । ક્રમ્યાત્ । અક્રમીત્ । અક્રમિષ્યત્ ॥ પા પાને ॥ 16 ॥
પાઘ્રાધ્માસ્થામ્નાદાણ્દૃશ્યર્તિસર્તિશદસદાં પિબજિઘ્રધમતિષ્ઠમનયચ્છપશ્યર્ચ્છધૌશીયસીદાઃ

પાદીનાં પિબાદયઃ સ્યુરિત્સંજ્ઞકશકારાદૌ પ્રત્યયે પરે । પિબાદેશો ઽદન્તસ્તેન ન ગુણઃ । પિબતિ ॥
આત ઔ ણલઃ

આદન્તાદ્ધાતોર્ણલ ઔકારાદેશઃ સ્યાત્ । પપૌ ॥
આતો લોપ ઇટિ ચ

અજાદ્યોરાર્ધધાતુકયોઃ ક્ઙિદિટોઃ પરયોરાતો લોપઃ । પપતુઃ । પપુઃ । પપિથ, પપાથ । પપથુઃ । પપ । પપૌ । પપિવ । પપિમ । પાતા । પાસ્યતિ । પિબતુ । અપિબત્ । પિબેત્ ॥
એર્લિઙિ

ઘુસંજ્ઞકાનાં માસ્થાદીનાં ચ એત્વં સ્યાદાર્ધધાતુકે કિતિ લિઙિ । પેયાત્ । ગાતિસ્થેતિ સિચો લુક્ । અપાત્ । અપાતામ્ ॥
આતઃ

સિજ્લુકિ આદન્તાદેવ ઝેર્જુસ્ ॥
ઉસ્યપદાન્તાત્

અપદાન્તાદકારાદુસિ પરરૂપમેકાદેશઃ । અપુઃ । અપાસ્યત્ ॥ ગ્લૈ હર્ષક્ષયે ॥ 17 ॥ ગ્લાયતિ ॥
આદેચ ઉપદેશે ઽશિતિ

ઉપદેશે એજન્તસ્ય ધાતોરાત્વં ન તુ શિતિ । જગ્લૌ । ગ્લાતા । ગ્લાસ્યતિ । ગ્લાયતુ । અગ્લાયત્ । ગ્લાયેત્ ॥
વાન્યસ્ય સંયોગાદેઃ

ઘુમાસ્થાદેરન્યસ્ય સંયોગાદેર્ધાતોરાત એત્વં વાર્ધધાતુકે કિતિ લિઙિ । ગ્લેયાત્, ગ્લાયાત્ ॥
યમરમનમાતાં સક્ ચ

એષાં સક્ સ્યાદેભ્યઃ સિચ ઇટ્ સ્યાત્પરસ્મૈપદેષુ । અગ્લાસીત્ । અગ્લાસ્યત્ ॥ હ્વૃ કૌટિલ્યે ॥ 18 ॥ હ્વરતિ ॥
ઋતશ્ચ સંયોગાદેર્ગુણઃ

ઋદન્તસ્ય સંયોગાદેરઙ્ગસ્ય ગુણો લિટિ । ઉપધાયા વૃદ્ધિઃ । જહ્વાર । જહ્વરતુઃ । જહ્વરુઃ । જહ્વર્થ । જહ્વરથુઃ । જહ્વર । જહ્વાર, જહ્વર । જહ્વરિવ । જહ્વરિમ । હ્વર્તા ॥
ઋદ્ધનોઃ સ્યે

ઋતો હન્તેશ્ચ સ્યસ્યેટ્ । હ્વરિષ્યતિ । હ્વરતુ । અહ્વરત્ । હ્વરેત્ ॥
ગુણો ઽર્તિસંયોગાદ્યોઃ

અર્તેઃ સંયોગાદેરૃદન્તસ્ય ચ ગુણઃ સ્યાદ્યકિ યાદાવાર્ધધાતુકે લિઙિ ચ । હ્વર્યાત્ । અહ્વાર્ષીત્ । અહ્વરિષ્યત્ ॥ શ્રુ શ્રવણે ॥ 19 ॥
શ્રુવઃ શૃ ચ

શ્રુવઃ શૃ ઇત્યાદેશઃ સ્યાત્ શ્નુપ્રત્યયશ્ચ । શૃણોતિ ॥
સાર્વધાતુકમપિત્